Ölümündən sonra nəşr olunan yazılar

1 / 15

Redaktorların ön sözü

Redaktorların bu cilddə toplaydığı Ziqmund Freydin elmi irsi, həcmi etibarilə azdır. Bunun səbəbi müəllifin iş tərzindədir. Freyd nəşr üçün yazırdı; o, ictimaiyyətə hazır olanı təqdim edirdi, artıq köhnəlmiş və ya çap üçün uyğun görünməyən ilkin işləri isə məhv edirdi. Bu cilddə olan az sayda eskiz və qaralamalar müxtəlif səbəblərdən bu taleydən yayınmış istisnalardır.

Təsadüfi saxlanmaya nümunə olaraq Histeriya araşdırmalarına aid üç qısa “Məqalə” göstərilə bilər. Onlar Breuer və Freyd arasında ortaq işlərinin nəşrindən əvvəlki dövrdə baş verən yazışmalardan götürülmüşdür. 8 oktyabr 1909-cu il tarixli bir məktubda Freyd onların geri qaytarılmasını belə təsdiqləyir: “Köhnə eskiz və layihələri mənə təhvil verdiyiniz üçün ən dərin təşəkkürümü qəbul edin, onlar həqiqətən mənə çox maraqlı görünür. Tutma (növbet) haqqındakı bölmə sizin ehtimal etdiyiniz kimi ola bilər, lakin mən çapdan sonra əlyazmaları artıq saxlamırdım.”

“Doğrulmuş yuxu xəbərdarlığı” məqaləsinin və icra olunmamış “Meduza başı” eskizinin mövcudluğu daha ətraflı izah olunmur. Hər ikisi təsadüfən məhv edilməkdən yayınmış ola bilər.

“Psixoanaliz və telepatiya” psixoanalitik birliyin daha dar mərkəzi idarə heyəti qarşısında şifahi təqdimat üçün yazılmışdır. Belə bir ünvan kimi o, daha şəxsi xarakter daşıyır və çapda nəşr üçün planlaşdırılana nisbətən daha çox təfərrüat ehtiva edir. Redaktorlar bu daha böyük ətraflılıqdan təsirlənərək, işin nəticələri oxuculara sonrakı işləmələrdən məlum olsa da, onu (bir neçə ixtisarla) ilkin formasında çap etməyə qərar verdilər.

“Üzvlərə və s. müraciət” də şifahi təqdimat üçün yazılmışdır, çap üçün yox. Hazırda onun “Avstriya üçün B’nai B’rith Xəbərləri”nin 1926-cı il buraxılışında (“Birliyə aid olmayanlar üçün əlyazma kimi çap edilmişdir”) nəşr olunub-olunmadığını müəyyən etmək mümkün deyil. Redaktorlar onu bu cildə elmi məzmununa görə deyil, Freydin ümumi maraq doğuran problemlərə aid bəzi düşüncə yollarını inkişaf etdirdiyi üçün daxil etməyə qərar verdilər.

Keçmiş yazılardan olan bu daha çox təsadüfi seçimdən daha vacib olan, Freydin əsl elmi irsini təşkil edən 1938-ci il işləridir. Onlar Freydin son iş illərində məşğul olduğu problem dairəsini əhatə edir. Onların saxlanması və daxil edilməsi əlavə izahat tələb etmir: bunlar müəllifin son xəstəliyi ilə yarım qalmış, tamamlanmamış işlərdir. "Psixoanalizin Qısa Xülasəsi" əsəri, indiyə qədər mövcud olanlardan daha qısa və daha elementar bir psixoanaliz təsviri vermək səyi nəticəsində yaranmışdır. Bu cəhd Freydə uğurlu görünmədi. O, "Bəzi elementar dərslər və s." əsərində işi yenidən yazmağa başladı ki, ona daha da sadələşdirilmiş bir versiya versin. Bu əsərin ingilis dilindəki başlığı, onun nəzərdə tutulduğu oxucu dairəsi üçün yeni mühiti nəzərə alır. "Müdafiə prosesində Mənin parçalanması" əsəri, Mən inkişafı proseslərinə parçalanma və sintez nöqteyi-nəzərdən baxmağa çalışmasını izah edir; "Nəticələr, ideyalar, problemlər" isə Freydə adət olan, gündəlik xəstə işindən yaranan və adətən sonrakı işlər üçün ilk başlanğıc nöqtəsini ehtiva edən düşüncələrin gündəlik qeydləri formasındadır. Onlar bu qəbildən qorunub saxlanılan yeganə vərəqdir. Əvvəllərdəki illərdən olan bütün bənzər qeydlər, Freydin özü tərəfindən Vyananı tərk etməzdən əvvəl məhv edilmişdir.

Redaktorların əlində burada dərc edilmiş materialdan əlavə, qismən dəyərli elmi məlumatlar ehtiva edən Freydin çoxsaylı məktubları, digər nəşrlərlə köhnəlmiş görünən müxtəlif mövzulara aid bəzi dağınıq qeydlər, həkim diskretliyi səbəbindən dərcə uyğun olmayan "Siçovul adam"ın (məcburiyyət nevrozu halına dair qeydlər) ətraflı klinik tarixçəsi və bəlkə də gələcəkdə ictimaiyyətə təqdim oluna biləcək "Musa"nın ilk versiyası var.

London, avqust 1940.

2 / 15

„Histeriya üzrə tədqiqatlar“a töhfələr

Josef Breuerə məktub

Josef Breuerə 29.6.1892 tarixli məktub. Kvadrat mötərizələrə alınmış cümlələr və sözlər əlyazmada üstündən xətt çəkilmişdir.

29.6.92.

Ən hörmətli

Sizə o bir neçə səhifəni sadəlövhcəsinə təqdim edərkən duyduğum razılıq hissi, davamlı düşüncə əzablarına xas olan narahatlıqla əvəz olunub. Histeriya təlimimiz kimi bu qədər cismani bir şeyi səthə necə təsvir etmək olar, bu problemlə özümü əzirəm. Əsas sual yəqin ki, budur: onu tarixi qaydada təqdim edək, bütün və ya ən yaxşı iki xəstəlik tarixçəsi ilə başlayaq, yoxsa daha çox dogmatik qaydada, izah üçün uydurduğumuz nəzəriyyələrimizlə? Mən sonuncu qərara meyl edirəm və belə bölərdim: 1.) Nəzəriyyələrimiz:

a) Oyanma cəminin sabitliyi müddəası.

b) „Xatirə nəzəriyyəsi“.

c) Müxtəlif şüur vəziyyətlərinin məzmununun bir-biri ilə assosiasiya olunmaması müddəası.

2.) histerik daimi simptomların yaranması: yuxu, avtohipnoz, affekt və mütləq travmanın təsiri. İlk üç amil dispozisiyaya, sonuncusu isə etiologiyaya aiddir. Daimi simptomlar normal mexanizmə uyğun gələrdi: [onlar qismən anormal yollarla edilən reaksiya cəhdləridir, burada histerik olan odur ki, onlar qalıcı olur. Qalıcı olmasının səbəbi c) bəndindədir.] Oyanma [yan mövzu] cəmlərinin qismən anormal yollara (daxili dəyişiklik) yerdəyişməsi, ki, bunlar həll olunmur. Yerdəyişmənin səbəbi: reaksiya cəhdi, səbəbi

Hipnozla müqayisə — yan mövzu: yerdəyişmənin növü haqqında: histerik daimi simptomların lokalizasiyası.

3.) histerik tutma: eləcə də xatırlama və s. yolu ilə reaksiya cəhdi.

4.) histerik stiqmaların yaranması: xeyli qaranlıq, bəzi eyhamlar.

5.) Histeriyanın patoloji formulu: dispozisiya və təsadüfi histeriya. Mənim qurduğum sıra. Oyanma cəminin böyüklüyü, travma anlayışı, ikinci şüur vəziyyəti.

3 / 15

Histerik tutmanın nəzəriyyəsinə dair (Josef Breuer ilə birgə)

Əlyazma, Breuerə göndərilmiş bir qaralama, Freydin əl yazısı ilə yazılmış, aşağıdakı tarixi daşıyır: Vyana, noyabrın sonu 1892. Ayrı-ayrı hissələr ilkin «histerik hadisələrin psixi mexanizmi haqqında» (Neurologisches Zentralblatt, 1893-cü il; «Histeriya üzrə tədqiqatlar», 1895) adlı bildirişdə yer almışdır. Bu iş, Breuerin varislərinin razılığı ilə “Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı” və “İmaqo” jurnallarında, XXV cild, 1940, 2-ci buraxılış, nəşr olunmuşdur,

Bildiyimiz qədər, histerik tutmanın nəzəriyyəsi hələ mövcud deyil, yalnız Şarko tərəfindən verilmiş və nadir hallarda rast gəlinən, qısaldılmamış “histerik böyük tutma” (grande attaque hysterique) ilə bağlı olan təsvir mövcuddur. Belə “tipik” bir tutma Şarkoya görə dörd mərhələdən ibarətdir: 1) epileptoid mərhələ, 2) böyük hərəkətlər, 3) “passional pozalar” mərhələsi, 4) “terminal delirium”. Bu mərhələlərin bəzilərinin müstəqil şəkildə uzanması, dəyişməsi və ya tamamilə itirilməsi nəticəsində Şarkonun fikrincə, həkimlər tərəfindən tipik “böyük tutma”dan (grande attaque) daha çox müşahidə edilən histerik tutmaların çoxsaylı və müxtəlif formaları yaranır.

Bu təsvir, mərhələlər arasındakı mümkün əlaqə, histeriyanın ümumi mənzərəsində tutmanın əhəmiyyəti və ya xəstələrdə tutmaların dəyişməsi barədə heç bir məlumat vermir. Həkimlərin əksəriyyətində histerik tutmanı beyin qabığının hərəkət və psixi mərkəzlərinin “dövri boşalması” kimi görmək meyli üstünlük təşkil etdiyini güman etsək, bəlkə də yanılmırıq.

Biz histerik tutmaya dair baxışlarımızı, histeriya xəstələrini hipnotik təlqinlərlə müalicə edərək və hipnoz vəziyyətində onlardan sorğu-sual edərək tutma zamanı baş verən psixi prosesləri araşdırmaqla əldə etmişik. Biz, histerik tutmaya aid aşağıdakı müddəaları irəli sürürük; bundan əvvəl qeyd edirik ki, histerik hadisələrin izahı üçün şüur məzmununun dissosiasiyası — parçalanması — fərziyyəsini zəruri hesab edirik.

1.)

2.)

(Təkrarlanan) histerik tutmanın sabit və əsas məzmunu, xəstənin əvvəllər bir dəfə yaşadığı psixi vəziyyətin, başqa sözlə, bir xatirənin təkrarlanmasıdır.

Beləliklə, biz iddia edirik ki, histerik tutmanın əsas hissəsi Şarkonun 'attitudes passionelles' (eşq vəziyyətləri) mərhələsində özünü göstərir. Bir çox hallarda bu mərhələnin xəstənin həyatından bir xatirəni, çox vaxt isə eyni xatirəni ehtiva etdiyi aydın görünür. Lakin digər hallarda belə bir mərhələnin olmadığı, tutmanın görünüşdə yalnız motorik fenomenlərdən, epileptoid qıcolmalardan, kataleptik və ya yuxuya bənzər sakitlik vəziyyətindən ibarət olduğu görünür; lakin bu hallarda da hipnoz zamanı aparılan araşdırma, adətən 'passionelle' (həyəcan) mərhələsində açıq şəkildə özünü büruzə verən psixi xatirə prosesinin mövcudluğunu təsdiqləməyə imkan verir.

Tutmanın motorik əlamətləri heç vaxt onun psixi məzmunu ilə əlaqəsiz deyildir; onlar ya müşayiət edən duyğunun ümumi ifadəsini təşkil edir, ya da hallüsinator xatirə prosesinin gətirdiyi hərəkətlərə dəqiq uyğun gəlir. Histerik tutmanın məzmununu təşkil edən xatirə təsadüfi deyil, əksinə, histerik başlanğıca səbəb olan hadisənin—psixi travmanın—təkrarlanmasıdır.

Bu əlaqə, Şarkonun kişilərdə təsvir etdiyi klassik travmatik histeriya hallarında, yəni əvvəllər histerik olmayan fərdin tək böyük bir dəhşətdən (qatar qəzası, yıxılma və s.) nəticəsində nevroza tutulduğu hallarda aydın görünür. Burada tutmanın məzmunu, həyat təhlükəsi ilə bağlı hadisənin hallüsinator reproduksiyasını, təxminən həmin vaxt təhlükə altında olan fərdin keçirdiyi düşüncə axınlarını və hissi qavrayışları da əhatə edərək təşkil edir. Lakin bu hallar adi qadın histeriyasından fərqli deyil, əksinə, onun üçün nümunəvi xarakter daşıyır. Sonuncu halda tutmaların məzmunu göstərilən yolla araşdırıldıqda, təbiətcə travma kimi təsir etməyə uyğun olan (dəhşət, təhqir, məyusluq) hadisələrlə qarşılaşılır. Adətən, tək böyük 'travma' burada, oxşarlıqları və ya əziyyət hekayəsinin hissələri təşkil etmələri ilə bir-birinə bağlı olan kiçik travmalar silsiləsi ilə əvəz olunur. Belə xəstələrdə çox vaxt müxtəlif növdə tutmalar olur, hər bir növün özünəməxsus xatirə məzmunu var. — Bu 'fakt' travmatik histeriya anlayışına daha geniş məna verməyə vadar edir.

Üçüncü qrup hallarda tutmaların məzmunu kimi, özlüyündə travmatik dəyər tanınmayan, lakin xəstəvari dərəcədə artmış dispozisiya anı ilə təsadüfən əlaqələndirilməsi sayəsində travma səviyyəsinə yüksəlmiş xatirələrə rast gəlinir.

histerik tutmanın məzmununu təşkil edən xatirə şüursuzdur; daha dəqiq desək, o, hər histeriyada az və ya çox dərəcədə yüksək təşkil olunmuş ikinci şüur vəziyyətinə aiddir. Buna uyğun olaraq, xəstənin normal vəziyyətdə yaddaşında bu xatirə tamamilə mövcud deyil və ya yalnız ümumi şəkildə qalır. Əgər bu xatirə tamamilə normal şüura çəkilərsə, tutmaların yaranmasındakı təsiri dayandırır. Tutma zamanı xəstə tam və ya qismən ikinci şüur vəziyyətindədir. Birinci halda o, bütün tutma müddətində normal həyatı üçün amnezikdir; ikinci halda isə vəziyyət dəyişikliyini və motorik ifadələrini qavrayır, lakin tutma zamanı baş verən psixi proses ondan gizli qalır. Eyni 4.)

3.)

lakin istənilən vaxt hipnozla oyadıla bilər. Histerik tutmaların yaddaş məzmununun mənşəyi sualı, bir təcrübənin (təsəvvür, niyyət və s.) normal şüura deyil, ikinci şüur vəziyyətinə qəbul edilməsi üçün hansı şərtlərin həlledici olduğu sualı ilə üst-üstə düşür. Biz bu şərtlərdən histerik xəstələrdə ikisini qəti şəkildə müəyyən etmişik. Əgər histerik xəstə bir təcrübəni qəsdən unutmaq istəyirsə, bir niyyəti, bir təsəvvürü zorla özündən uzaqlaşdırırsa, ləngidirsə və boğursa, bu psixi aktlar ikinci şüur vəziyyətinə keçir, oradan daimi təsirlərini göstərir və onlara dair xatirə histerik tutma kimi geri qayıdır. (Rahibələrin, iffətli qadınların, tərbiyəli oğlanların, sənətə və teatra meyl hiss edən şəxslərin histeriyası və s.) İkinci şüur vəziyyətinə həmçinin qeyri-adi psixi vəziyyətlər (affekt, ekstaz, avtohipnoz) zamanı qəbul edilmiş təəssüratlar da keçir. Biz əlavə edirik ki, bu iki şərt çox vaxt daxili əlaqə ilə birləşir və onlardan başqa digərlərinin də mövcud olduğunu fərz etmək olar. Yeri gəlmişkən, daha geniş əhatəli olan, sinir sisteminin öz funksional münasibətlərində "oyanma cəmi" adlandırıla bilən bir şeyi sabit saxlamağa çalışdığı və sağlamlığın bu şərtini hər bir həssas oyanma artımını assosiativ yolla həll edərək və ya uyğun motorik reaksiya ilə uzaqlaşdıraraq həyata keçirdiyi qənaətindən çıxış edərək, histerik tutmaların məzmunu kimi rast gəlinən psixi təcrübələrin ortaq xüsusiyyətinə gəlib çatırıq. Bunlar tamamilə, adekvat uzaqlaşdırma imkanı olmayan təəssüratlardır; ya xəstələr xoşagəlməz daxili mübarizələrdən qorxduqları üçün həll etməyi özündən uzaqlaşdırır, ya da (cinsi təəssüratlarda olduğu kimi) utanc və sosial şərait buna mane olur, və ya nəhayət, bu təəssüratlar sinir sisteminin həll etmə vəzifəsini yerinə yetirməyə qadir olmadığı vəziyyətlərdə qəbul edilmişdir.

Bu yolla histeriya nəzəriyyəsi üçün faydalı olan psixi travmanın tərifinə də nail oluruq. Assosiativ düşünmə işi və ya motorik reaksiya ilə həll edilməsi sinir sistemi üçün çətinlik yaradan hər bir təəssürat psixi travmaya çevrilir.

4 / 15

Qeyd «III»

Əlyazma tarixsiz qaralamadır, o, aydın şəkildə 1892-ci ilə aiddir və "III" başlığı ilə işarələnib.

Biz yuxarıda müşahidə faktı kimi qeyd etmişik ki, histerik fenomenlərin arxasında duran xatirələr xəstələrin əlində olan yaddaşda mövcud deyil, lakin hipnoz zamanı hallüsinativ canlılıqla canlandırıla bilir. Biz bundan əlavə qeyd etmişik ki, belə xatirələrin bir sıra nümunələri dəhşət katapleksiyası, yarım yuxular, avtohipnoz və s. kimi xüsusi vəziyyətlərdə baş verən hadisələrə aiddir və onların məzmunu normal şüurla assosiativ əlaqədə deyil. Beləliklə, biz artıq histerik fenomenlərin yaranma şərtini, histerik dispozisiyaya xarakteristika verməyə çalışan fərziyyəyə toxunmadan müzakirə etmək imkanından məhrum idik; bu fərziyyəyə görə, histeriyada şüur məzmununun müvəqqəti dissosiasiyası və assosiativ əlaqədə olmayan ayrı-ayrı təsəvvür komplekslərinin ayrılması asan baş verir. Beləliklə, biz histerik dispozisiyanı ondan ibarət görürük ki, bu cür vəziyyətlər ya spontan (daxili səbəblərə görə) yaranır, ya da xarici təsirlərlə asan təhrik olunur; biz hər iki amilin dəyişkən iştirakını qəbul edirik.

Biz bu vəziyyətləri hipnoid adlandırırıq və onların əsas xüsusiyyəti kimi, məzmununun digər şüur məzmunundan az və ya çox dərəcədə təcrid olunduğunu, yəni assosiativ həllindən məhrum edildiyini qeyd edirik; necə ki, yuxuda və oyada, müxtəlif vəziyyətlərin nümunəsi kimi, assosiasiya etmək əvəzinə yalnız bir-biri ilə əlaqə qurmağa meyllidirlər. Dispozisiyası olan şəxslərdə hər hansı bir affekt belə bir ayrılmağa səbəb ola bilər və affekt anında qəbul edilən təəssürat, özündə buna uyğun olmasa belə, travmaya çevrilə bilər. Təəssürat özü də bu affekti yarada bilər. Tam inkişaf etmiş formada bu hipnoid vəziyyətlər, bir-biri ilə assosiasiya oluna bilən, məlum halların condition seconde və s. təşkil edir. Bu dispozisiyanın rudimentləri hər yerdə tanınmalıdır və uyğun travmalarla dispozisiyası olmayan şəxslərdə də inkişaf etdirilə bilər. Xüsusilə cinsi həyat, şəxsiyyətin qalan hissəsi ilə güclü ziddiyyət təşkil edən və təsəvvürlərinin reaksiyasızlığı ilə belə travmaların məzmununu formalaşdırmağa uyğundur.

Bizim terapiyamızın, ya somnambulizm zamanı travmanı yenidən canlandırmaq, abreaksiya etmək və düzəltmək, ya da daha yüngül hipnozda onu normal şüura çəkmək yolu ilə, abreaksiya olunmamış təsəvvürlərin təsirlərini aradan qaldırmaqdan ibarət olduğu aydındır.¹

5 / 15

Doğrulmuş yuxu xəbərdarlığı

Əlyazma 10 noyabr 1899 tarixini daşıyır,

Xanım B., seçkin və tənqidi düşüncəli bir şəxs, başqa bir münasibətlə, heç bir məqsəd güdmədən, illər əvvəl bir dəfə köhnə ailə həkimini və dostu Dr. K.-ni Kärntnerstrasse küçəsində Hies mağazasının qarşısında gördüyünə dair yuxu gördüyünü danışır. Növbəti səhər o, bu küçə ilə gedir və göstərilən şəxsi həqiqətən yuxuda gördüyü yerdə qarşılaşır. Dəlil bu qədərdir. Mən əlavə edirəm ki, bu heyrətamiz təsadüfün əhəmiyyəti heç bir sonrakı hadisə ilə təsdiqlənmədi, yəni gələcəkdən əsaslandırıla bilməz.

Təhlil üçün imtahan xidmət edir, o, bu yuxunu yuxu gecəsindən sonrakı səhər, gəzintidən əvvəl ümumiyyətlə xatırladığını sübut etməyin mümkün olmadığını müəyyən edir. Belə bir sübut yuxunun gerçəkləşməsindən əvvəl onun yazılması və ya bildirilməsi olardı. Xanım isə əksinə, etirazsız olaraq vəziyyətin mənim üçün daha ehtimal olunan aşağıdakı təsvirinə razı olmalıdır: O, bir səhər Kärntnerstrasse küçəsində gəzmiş və Hies mağazasının qarşısında öz köhnə ailə həkiminə rast gəlmişdi. Onu gördükdə, o, keçən gecə eyni yerdə məhz bu görüş haqqında yuxu gördüyünə inandı. Nevrotik simptomların təfsiri üçün qəbul edilmiş qaydalara görə, bu inanc əsaslı olmalıdır. Onun məzmunu yenidən şərh olunmaya məruz qala bilər.

B. xanımın keçmişində Dr. K.-nin də əlaqəli olduğu aşağıdakı hekayə var. O, tam razılıq olmadan gənc yaşda, bir neçə il sonra var-dövlətini itirən, vərəm xəstəliyinə tutulan və vəfat edən, yaşca böyük, lakin varlı bir kişi ilə evləndirildi. Gənc qadın bir neçə il boyu musiqi dərsləri ilə özünü və xəstəni saxlayırdı. O, bədbəxtlikdə dostlar tapdı, onlardan biri ailə həkimi Dr. K. idi, o, kişiyə qulluq edirdi və ona ilk dərslərə yol açırdı. Digəri isə vəkil idi, o da Dr. K. idi, o, xarab olmuş tacirin vəziyyətini nizama saldı, lakin eyni zamanda gənc qadının sevgisini qazanmağa çalışdı və onda — ilk və yeganə dəfə — ehtirası alovlandırdı. Bu məhəbbət münasibətindən həqiqi xoşbəxtlik doğmadı, tərbiyəsinin və düşüncə tərzinin tərəddüdləri qadının və sonra dulun özünü həsr etməsinə mane oldu. Yuxarıdakı yuxunu əhatə edən eyni kontekstdə, B. xanım həmin bədbəxt dövrdə baş verən real hadisəni danışır, o, öz təxmininə görə, orada qəribə bir təsadüf görür. O, öz otağında, döşəmədə diz çökərək, başını bir kresloya qoymuş və dostu və köməkçisi olan vəkilə ehtiraslı həsrətlə hönkürürdü, elə bu anda həmin şəxs onu ziyarət etmək üçün qapını açdı. Əgər onun haqqında nə qədər çox düşündüyünü və onun ona nə qədər tez-tez baş çəkdiyini nəzərə alsaq, bu görüşdə heç nə maraqlı tapmayacağıq. Belə sanki razılaşdırılmış təsadüflər bütün eşq hekayələrində rast gəlinir. Lakin bu görüş, yəqin ki, onun yuxusunun əsl məzmunu və həmin yuxunun gerçəkləşdiyinə dair inancının yeganə əsaslandırmasıdır. Arzusunun gerçəkləşməsi səhnəsi ilə həmin yuxu arasında 25 ildən çox vaxt keçib. B. xanım bu müddət ərzində ona bir uşaq və var-dövlət qoyan ikinci kişinin dul arvadına çevrildi. Qoca xanımın meyli hələ də həmin Dr. K.-yə bağlıdır; o, indi onun məsləhətçisi və var-dövlətinin idarəçisidir və onu tez-tez görməyə alışıb. Tutaq ki, yuxudan əvvəlki günlərdə onun gəlişini gözləyib, lakin o — artıq əvvəlki kimi təcili deyil — gəlməyib. Bu halda gecə vaxtı köhnə vaxtlara qayıdan bir arzu yuxusu görmüş ola bilər. O, ehtimal ki, ehtiras dövründən olan bir görüş haqqında yuxu görür və yuxu düşüncələrinin zənciri, onun razılaşma olmadan, elə həmin anda, qadının ona həsrət çəkdiyi vaxt gəldiyi həmin yerə qədər geri gedir. Belə yuxular indi onunla tez-tez baş verə bilər; bunlar qadına gənc yaşlarındakı qəddarlığına görə verilən gecikmiş cəzanın bir hissəsidir. Lakin boğulmuş bir axının nəslindən gəldikləri və ikinci evliliyindən bəri xoşlamadığı görüşlərə aid xatirələrlə dolu olduqları üçün, belə yuxular ayıldıqdan sonra yenidən aradan qaldırılır. Bizim iddia olunan peyğəmbər yuxumuzun da taleyi belə olmuş olmalıdır. O, sonra çıxır və Kärntner küçəsində, öz-özlüyündə əhəmiyyətsiz bir yerdə köhnə ailə həkiminə, Dr. K.-ya rast gəlir. Onu çox uzun müddətdir görməyib, o, o xoşbəxt-bədbəxt dövrün həyəcanları ilə sıx bağlıdır, o da köməkçi idi, fərz edə bilərik ki, o, onun düşüncələrində və bəlkə də yuxularında, digər, daha çox sevdiyi Dr. K.-ni gizlədən bir örtük şəxsdir. Bu görüş indi yuxu haqqında xatirəni oyatmaq istəyir. Onun içində belə deyilməli idi: Düzgündür, mən bu gün Dr. K. ilə görüşüm haqqında yuxu görmüşəm. Lakin bu xatirə, yuxunun yalnız xatirədə saxlanılmadığı üçün qaçdığı eyni təhrifə tabe olmalıdır. Sevdiyi K.-nin yerinə, yuxunu xatırladan laqeyd K. keçir; yuxunun məzmunu — görüş — onun həmin müəyyən yer haqqında yuxu gördüyü inancına köçürülür, çünki görüş iki nəfərin eyni vaxtda eyni yerə gəlməsidir. Əgər bu zaman bir yuxunun reallaşdığı təəssüratı yaranırsa, o, bununla yalnız həmin səhnədə, ağlayaraq onun yanında olmasına həsrət çəkdiyi anda, həsrətinin həqiqətən dərhal reallaşdığı xatirəsini önə çıxarır.

Beləliklə, yalnız peyğəmbər yuxularını mümkün edən sonradan yuxu yaratma, yuxuya şüura nüfuz etməyə imkan verən senzuranın bir formasından başqa bir şey deyildir.

10 noyabr 99.

6 / 15

Psixoanaliz və telepatiya

Əlyazmanın başlığı yoxdur, 2 avqust 1921-ci il tarixini daşıyır və 1921-ci il sentyabrın əvvəlində Harz dağlarında Beynəlxalq Psixoanaliz Birliyinin Mərkəzi İdarə Heyətinin görüşü üçün nəzərdə tutulub. Bu işin materialının böyük bir hissəsi "Psixoanalizə Giriş üzrə Mühazirələrin Yeni Silsiləsi" (XXX. Mühazirə, Yuxu və Okkultizm) kitabında istifadə edilmişdir.

Bu işin girişində qeyd olunan "üçüncü hal", əlyazmanın qalan hissəsindən əlavə kimi ayrılmışdır. O, "Mühazirələr"ə daxil edildiyi üçün burada çap olunmamışdır.

ÖN MƏLUMAT

Elmimizin inkişafı üzərində sakitcə işləmək bizim taleyimizdə yazılmamış kimi görünür. İki hücumu qələbə ilə dəf etdikdən dərhal sonra — biri üzə çıxardığımız şeyi yenidən inkar etmək istəyirdi və bizə bütün məzmunu deyil, yalnız inkar motivini göstərirdi, digəri isə bizə bu məzmunun təbiətini tanımadığımızı və onu asanlıqla başqası ilə əvəz etməli olduğumuzu inandırmaq istəyirdi — düşmənlərimizdən təhlükəsiz olduğumuzu hiss etməyə macal tapmamış, qarşımızda yeni bir təhlükə qalxır, bu dəfə böyük, elementar bir şey, yalnız bizi deyil, bəlkə də daha çox rəqiblərimizi hədələyən.

Belə deyilən okkult faktların öyrənilməsini rədd etmək artıq mümkün deyil, yəni iddia olunan ki, bizə məlum olan insan və heyvan ruhundan başqa psixi qüvvələrin real mövcudluğuna zəmanət verən və ya bu ruhdakı indiyə qədər inanılmayan qabiliyyətləri açan şeylər. Bu araşdırmaya doğru axın müqavimət göstərilməz dərəcədə güclü görünür; bu qısa tətil zamanı mən bu araşdırmalar xidmətində yeni yaradılan jurnallarla əməkdaşlıqdan üç dəfə imtina etmək məcburiyyətində qaldım. Biz həmçinin bu axının gücünü haradan aldığını başa düşdüyümüzü düşünürük. O, Böyük Müharibənin dünya fəlakətindən bəri mövcud olan hər şeyə toxunan dəyərsizləşmənin bir ifadəsidir, yaxınlaşdığımız böyük çevrilişə doğru qaranlıqda axtarmanın bir parçasıdır, hələ əhatəsini təxmin edə bilmədiyimiz, əlbəttə, kompensasiya cəhdidir, yer üzündəki həyatın cazibəsini itirdiyi şeyi başqa — dünyadan kənar — sahədə bərpa etmək üçün. Bəli, dəqiq elm daxilindəki bəzi proseslər bu inkişafa kömək etmiş ola bilər. Radiumun kəşfi fiziki aləmin izah imkanlarını genişləndirdiyi qədər çaşdırıcı hala gətirdi və son zamanlar qazanılan belə deyilən Nisbilik Nəzəriyyəsinin dərk etməyən heyranları arasında elmin obyektiv inandırıcılığına olan etimadı azaltmaq təsirini göstərdi. Eynşteynin özünün belə bir yanlış anlaşılmaya qarşı etiraz etmək üçün yaxınlarda səbəb tapdığını xatırlayırsınız.

Okkultizmə marağın güclənməsinin psixoanaliz üçün təhlükə təşkil etməsi öz-özlüyündə aydın deyil. Əksinə, bu ikisi arasında qarşılıqlı rəğbətə hazır olmaq lazımdır. Onlar rəsmi elm tərəfindən eyni həqarətli, təkəbbürlü münasibətlə qarşılaşıblar. Psixoanaliz bu gün də mistisizm şübhəsi altında qalır və onun Şüursuzu göy ilə yer arasında olan, rəsmi elmin heç xəyalına gətirmək istəmədiyi şeylərə aid edilir. Okkultistlər tərəfindən bizə göndərilən çoxsaylı əməkdaşlıq dəvətləri göstərir ki, onlar bizi yarıya-yarı özlərinə mənsub kimi qəbul etmək istəyirlər, dəqiq elmin avtoritetinin təzyiqinə qarşı bizim dəstəyimizə hesab edirlər. Digər tərəfdən, psixoanalizin bu avtoriteti qurban verərək müdafiə etməkdə marağı yoxdur, o, özü ənənəvi məhdudlaşdırılmış, sabitləşdirilmiş və ümumi qəbul edilmiş hər şeyə qarşı müxalifətdədir; təhsillilərin elm təkəbbürünə qarşı xalqın qaranlıq, lakin məhv edilməz intuisiyalarına kömək etməsi ilk dəfə olmazdı. Analitiklər və okkultistlər arasında ittifaq və əməkdaşlıq eyni dərəcədə təbii və ümidverici görünür.

Lakin daha dərin nəzər saldıqda çətinliklər ortaya çıxır. Okkultistlərin çox böyük əksəriyyəti bilik həvəsi ilə deyil, elmin inkar edilməz problemlərdən xəbərdar olmağı uzun müddət buraxdığına görə utanc hissi ilə və ona yeni fenomen sahələri tabe etmək ehtiyacı ilə hərəkətə gətirilmir. Onlar daha çox təsdiq axtaran inananlardır, inanclarını açıq şəkildə etiraf etmək üçün haqlı olmaq istəyirlər. Lakin onların əvvəlcə özləri sübut etmək, sonra isə başqalarına sırımaq istədikləri inanclar, insanlığın inkişafı boyunca elm tərəfindən geri itələnən köhnə dini inanclardır və ya primitivlərin artıq aşılmış inanclarına daha yaxın olan başqa inanclardır. Təhlilçilər isə dəqiq elmi mənşəyini və bu elmin nümayəndələrinə mənsubiyyətini inkar edə bilməzlər. İnsan istək təhriklərinin gücünə və həzz prinsipinin vəsvəsələrinə qarşı son dərəcə şübhəli olduqları üçün, bir parça obyektiv təhlükəsizliyə nail olmaq üçün hər şeyi qurban verməyə hazırdırlar: boşluqsuz nəzəriyyənin göz qamaşdıran parıltısı, bütöv dünya görüşünə sahib olmanın yüksəldici şüuru, məqsədəuyğun və etik davranış üçün geniş əsaslandırma ilə ruhi sakitlik. Bunun əvəzinə, onlar qeyri-müəyyən və hər hansı bir dəyişikliyə hazır olan əsas fərziyyələrlə və qırılmış parçalarla kifayətlənirlər. Onlar məlum fiziki və kimyəvi qanunların məcburiyyətindən yayınmalarına imkan verən anı gözləmək əvəzinə, özünə tabe olmağa hazır olduqları genişləndirilmiş və daha dərin təbiət qanunlarının ortaya çıxmasını gözləyirlər. Təhlilçilər, ruhi və mənəvi olanın hələ tanınmayan xüsusiyyətlərindən məhrum edilməməsinə diqqət etsələr belə, əsasən islah olunmaz mexanistlər və materialistlərdir. Okkult maddənin tədqiqinə yalnız ona görə qoşulurlar ki, bununla insanlığın istək məhsullarını maddi reallıqdan qəti şəkildə kənarlaşdırmağı gözləyirlər.

Belə fərqli düşüncə tərzi ilə, təhlilçilər və okkultistlər arasında əməkdaşlıq qazanc üçün az ümid verir. Təhlilçinin tərk etməməli olduğu iş sahəsi var: ruhi həyatın şüursuzu. Əgər işi zamanı okkult hadisələri gözləmək istəsəydi, ona daha yaxın olan hər şeyi nəzərdən qaçırmaq təhlükəsi ilə üzləşərdi. O, təhlilçi silahlanmasının və təchizatının əsas hissəsi olan azadlığı, qərəzsizliyi və gözləntisizliyi itirərdi. Əgər okkult hadisələr ona digərləri kimi eyni şəkildə özünü qəbul etdirərsə, o, onlardan da digərlərindən olduğu kimi yayınmayacaq. Bu, təhlilçinin fəaliyyəti ilə uyğun gələn yeganə qərar kimi görünür.

Təhlilçi, okkult hadisələrə marağını itirmək kimi subyektiv təhlükəyə qarşı özünü tərbiyələndirməklə qoruna bilər. Obyektiv təhlükə isə fərqlidir. Okkult hadisələrlə məşğul olmağın çox qısa müddət ərzində onların bir qisminin həqiqi olduğunu təsdiqləyəcəyinə az şübhə var; bu yeni faktların qəbul edilə bilən nəzəriyyəsinə nail olmağın çox uzun çəkəcəyi ehtimal olunur. Lakin hərisliklə qulaq asan insanlar o qədər gözləməyəcəklər. İlk razılıqdan etibarən okkultistlər öz işlərini qalib elan edəcəklər, inancı bir iddiadan bütün digərlərinə, hadisələrdən onlara ən yaxın və ən sevimli olan izahlara doğru genişləndirəcəklər. Elmi tədqiqat metodları onlara yalnız elm üzərində yüksəlmək üçün nərdivan kimi xidmət etməlidir. Vay halına, əgər bu qədər yüksəlsələr! Nə ətrafdakıların, nə də dinləyicilərin şübhəsi onları şübhəyə salmayacaq, nə də kütlənin etirazı onları dayandıracaq. Onlar narahat edən düşünmə məcburiyyətindən qurtarıcılar kimi qarşılanacaqlar, insanlığın uşaqlıq dövründən və fərdlərin uşaqlıq illərindən bəri hazırda mövcud olan bütün inanc onlara qarşı sevinclə qışqıracaq. Tənqidi düşüncənin, deterministik tələbin və mexanistik elmin dəhşətli çöküşü yaxınlaşa bilər; texnika qüvvənin böyüklüyünə, kütləyə və maddənin keyfiyyətinə olan amansız bağlılığı ilə bunu dayandıra biləcəkmi?

Təhlil işinin, sirli şüursuza aid olduğu üçün, belə dəyər düşüşündən yayınacağına dair boş bir ümiddir. Əgər insanlara yaxşı tanış olan ruhlar son izahları verirsə, analitik tədqiqatın naməlum ruh qüvvələrinə doğru çətin yaxınlaşmalarına heç bir maraq qalmaya bilər. Okkult tədbirlərlə fəaliyyət göstərən ruhlarla birbaşa əlaqə qurmaq ümidi çağırarsa, analitik texnikanın yolları da tərk ediləcək, eynilə uğurlu spekulyasiya ilə birdən-birə zəngin olmaq ümidi çağırarsa, səbirli kiçik iş vərdişlərinin tərk edildiyi kimi. Bu müharibədə iki düşmən millət arasında olan, birinə doğuşla, digərinə isə seçim və yaşayış yeri ilə mənsub olan şəxslər haqqında eşitmişik; onların taleyi əvvəlcə bir tərəfdən, sonra isə, əgər xoşbəxtlikdən qaça bildilərsə, digər tərəfdən düşmən kimi qəbul edilmək idi. Psixoanalizin taleyi də belə ola bilər.

Lakin taleyləri, necə olursa olsun, dözmək lazımdır. Psixoanaliz də öz taleyi ilə bir şəkildə barışacaq. Gəlin indiki zamana, növbəti vəzifəyə qayıdaq. Son illər ərzində, heç olmasa ən yaxın çevrəmdən gizlətmək istəmədiyim bəzi müşahidələr aparmışam. Zamanı idarə edən cərəyana qoşulmağa istəksizlik, psixoanalizə olan marağı azaltmaq qayğısı və diskret pərdələnmənin tamamilə olmaması, mənim məlumatımın daha geniş ictimaiyyətə açıqlanmasına imkan verməmək üçün motivlər kimi birgə təsir edir. Materialım üçün nadir rast gəlinən iki üstünlük iddia edirəm. Birincisi, okkultistlərin müşahidələrinin əksəriyyətinə aid olan şübhələr və etirazlardan azaddır və ikincisi, analitik emaldən keçdikdən sonra isə öz sübutetmə gücünü inkişaf etdirir. Həqiqətən, o, yalnız eyni xarakterli iki haldan ibarətdir; üçüncü hal isə başqa cürdür, yalnız əlavə kimi verilib və başqa qiymətləndirməyə tabedir. İndi geniş izah edəcəyim iki hal, eyni növ hadisələrə, yəni gerçəkləşməmiş peşəkar falçıların proqnozlarına aiddir. Onlar, buna baxmayaraq, onlara nəsib olan şəxslərə son dərəcə təsir etdi, belə ki, gələcəklə əlaqə onların əsas cəhəti ola bilməz. Onların izahına edilən hər bir töhfə və sübutetmə güclərinə edilən hər bir etiraz mənə çox xoş gələcək. Bu mövzuya şəxsi münasibətim istəksiz və ambivalent qalır.

I

Müharibədən bir neçə il əvvəl Almaniyadan gənc bir kişi, iş qabiliyyəti olmadığını, həyatındakı hər şeyi unutduğunu və bütün marağını itirdiyini şikayət edərək mənim yanıma analiza gəldi. O, fəlsəfə namizədi idi, Münhendə təhsil alırdı, imtahan qarşısında idi, əslində yüksək təhsilli, uşaqvari hiyləgər, maliyyəçi oğlu idi, sonradan məlum oldu ki, o, nəhəng anal erotikanı uğurla emal etmişdi. Həyatından və ya maraq dairəsindən ona heç nə yadda qalıb-qalmadığı sualına cavab olaraq, o, Amenhotep IV dövründə Misirdə baş verən və müəyyən bir üzüyün böyük əhəmiyyət kəsb etdiyi, özünün tərtib etdiyi roman planını açıqladı. Biz bu romandan başladıq, üzüyün evliliyin simvolu olduğu aydın oldu və bundan sonra onun bütün xatirələrini və maraqlarını canlandırmağı bacardıq. Məlum oldu ki, onun çökməsi böyük bir daxili qələbənin nəticəsi idi. Onun yalnız bir neçə yaş kiçik bacısı var idi və o, ona tam, heç bir şey gizlətmədən, böyük məhəbbətlə bağlı idi. Niyə biz ikimiz bir-birimizlə evlənə bilmirik? Onlar arasında tez-tez belə deyilirdi. Lakin onların mehribanlığı heç vaxt bacı-qardaşlar arasında icazə verilən həddi aşmamışdı.

Bu bacıya gənc bir mühəndis aşiq olmuşdu. O, ondan qarşılıq tapdı, lakin sərt valideynlərin nəzərində heç bir lütflə qarşılaşmadı. Çətin vəziyyətdə olan cütlük kömək üçün qardaşa müraciət etdi. O, aşiq olanların işini öz üzərinə götürdü, onların məktublaşmasına vasitəçilik etdi, evdə tətildə olarkən görüşlərinə imkan yaratdı və nəhayət, valideynləri aşiq olanların nişanlanmasına və evlənməsinə razılıq verməyə razı saldı. Nişan dövründə bir dəfə çox şübhəli bir hadisə baş verdi. Qardaş gələcək yeznəsi ilə Zugspitze dağına bir səyahət təşkil etdi, burada o, bələdçi rolunu oynadı, lakin ikisi dağda yolunu azdı, düşmək təhlükəsi ilə üzləşdilər və yalnız çətinliklə xilas oldular. Mən bu macəranı qətl və intihar cəhdi kimi şərh etdikdə, xəstə çox etiraz etmədi. Bacısının evlənməsindən bir neçə ay sonra gənc oğlan analizinə başladı.

O, 1/2 ilə 3/4 il arasında tam iş qabiliyyəti ilə analizi tərk etdi, imtahanlarını verdi, dissertasiyasını yazdı və bir tam il sonra, dediyinə görə, filosof kimi psixoanalizin ona müalicəvi uğurdan kənarda maraq oyatdığı üçün analizi davam etdirmək üçün Dr. phil. olaraq geri qayıtdı. Mən bilirəm ki, o, oktyabrda başlamışdı. Bir neçə həftə sonra o, hər hansı bir münasibətlə aşağıdakı hadisəni danışdı.

Münhendə böyük şöhrətə malik olan bir falçı qadın yaşayır. Bavariya şahzadələri hər hansı bir təşəbbüsə başlayanda adətən ona gəlirdilər. O, yalnız bir tarix verməyi tələb edir. (Mən ilin rəqəminin də daxil olub-olmamasını soruşmağı özümə rəva görmədim.) Tarixin müəyyən bir şəxsin doğum günü olduğu fərz edilir, lakin o, hansı şəxs olduğunu soruşmur. Bu tarixə malik olduqda, o, astroloji kitablarına baxır, uzun hesablamalar aparır və nəhayət, həmin şəxsə aid bir peyğəmbərlik verir. O, keçən martda falçı qadını ziyarət etməyə razı oldu və ona yeznəsinin doğum tarixini təqdim etdi, əlbəttə ki, onun adını demədən və ya onu nəzərdə tutduğunu bildirmədən. Orakl belə bildirdi: Bu şəxs gələn iyul və ya avqust ayında dəniz xərçəngi və ya istiridyə zəhərlənməsindən öləcək. Bunu danışdıqdan sonra əlavə etdi: Və bu, möhtəşəm idi!

Mən başa düşmədim və kəskin etiraz etdim: Burada nəyi möhtəşəm tapırsınız? Siz artıq həftələrlə mənim yanımdasınız; əgər yeznəniz həqiqətən ölmüş olsaydı, siz bunu çoxdan danışmış olardınız; deməli, o, hələ də yaşayır. Peyğəmbərlik martda verilmişdi, yay ortalarında gerçəkləşməli idi, indi isə noyabr ayındayıq. Deməli, o, gerçəkləşmədi, onda nəyi təəccüblü tapırsınız?

Buna cavab olaraq: Həqiqətən də, o, gerçəkləşməmişdir. Amma bunun qəribə tərəfi budur: Mənim yeznəm dəniz xərçəngi, istiridyə və s. böyük həvəskarıdır və keçən avqust ayında həqiqətən dəniz xərçəngi zəhərlənməsi keçirmişdi, ondan az qala öləcək idi. Bu barədə daha çox danışılmadı.

İndi bu hadisəni mənimlə müzakirə etmək istəyirsinizmi?

Hekayə edən şəxsin dürüstlüyünə inanıram. Onu tam ciddi qəbul etmək lazımdır, hazırda K.-da fəlsəfə müəllimi kimi fəaliyyət göstərir. Məni aldatmağa onu vadar edəcək heç bir hərəkətverici səbəb bilmirəm. Hekayə epizodik idi və qərəzli deyildi, ona heç nə əlavə edilmədi, ondan heç bir nəticə çıxarılmadı. O, məni okkult psixi hadisələrin mövcudluğuna inandırmaq niyyətində deyildi, hətta mən onun öz təcrübəsinin əhəmiyyətini ümumiyyətlə dərk etmədiyi təəssüratına düşdüm. Özüm o qədər təəccübləndim, əslində narahat oldum ki, onun məlumatının analitik istifadəsindən imtina etdim.

Müşahidə mənə başqa bir istiqamətdən də eyni dərəcədə qüsursuz görünür. Aydındır ki, falçı sual verən şəxsi tanımırdı. Amma özünüzə sual verin, tanışınızın yeznəsinin doğum tarixini tanımaq üçün hansı dərəcədə yaxınlıq tələb olunur. Digər tərəfdən, yəqin ki, hamınız mənimlə birlikdə ən inatçı şəkildə şübhə edəcəksiniz ki, hər hansı formullarla, hər hansı cədvəllərin köməyi ilə doğum tarixindən dəniz xərçəngi zəhərlənməsinə tutulmaq kimi bu qədər detallı taleyi çıxarmaq mümkün olsun. Unutmayaq ki, eyni gündə neçə insan doğulur; eyni doğum tarixinə əsaslanan taleylərin oxşarlığının bu qədər detallara qədər uzandığını mümkün hesab edirsinizmi? Beləliklə, astroloji hesablamaları müzakirədən tamamilə kənarlaşdırmağa cəsarət edirəm, inanıram ki, falçı sorğunun nəticəsinə təsir etmədən başqa bir şey edə bilərdi. Beləliklə, aldanma mənbəyi falçı tərəfindən — gəlin birbaşa deyək: medium tərəfindən — tamamilə nəzərə alınmır.

Bu müşahidənin faktiki və həqiqi olduğunu qəbul etsəniz, onun izahı qarşısında dayanaq. Və burada dərhal aydın olur ki, bu hadisələrin əksəriyyəti üçün onların okkult fərziyyələrdən çıxarılan izahı qeyri-adi dərəcədə kifayət edir, izah edilən şeyi tam örtür, əgər özündə belə qane edici olmasaydı. Göstərilən gündə doğulan şəxsin baş vermiş dəniz xərçəngi zəhərlənməsi haqqında məlumat falçıda mövcud ola bilməzdi, o, bunu öz cədvəllərindən və hesablamalarından da əldə edə bilməzdi. Amma sorğu verən şəxsdə bu mövcud idi. Hadisə heç bir qalıq olmadan izah olunur, əgər bu məlumatın ondan ona, yəni iddia olunan peyğəmbərə — naməlum yolla, bizə məlum olan ünsiyyət vasitələri istisna olmaqla — ötürüldüyünü qəbul etsək. Yəni, belə bir nəticə çıxarmalıyıq: Düşüncə ötürülməsi mövcuddur. Fal baxan qadının astroloji işi, öz psixi güclərini yayındıran, zərərsiz şəkildə məşğul edən və beləliklə, ona təsir edən digər şəxsin düşüncələrinə qəbuledici və keçirici olan, həqiqi bir "medium" ola bilən bir fəaliyyət rolunu daşıyır. Belə qurğuları, məsələn, bir psixi prosesə daha avtomatik bir axın təmin etmək məsələsi olduqda, zarafətdə də tanıyırıq.

Lakin analizə müraciət etmək bu hal üçün daha çox iş görür və onun əhəmiyyətini artırır. O, bizə öyrədir ki, ikinci bir şəxsə induksiya yolu ilə ötürülən, istənilən bir parça əhəmiyyətsiz bilik deyil, əksinə, bir şəxsin, onun şüuru ilə xüsusi əlaqədə olan, son dərəcə güclü bir istəyi, ikinci bir şəxsin şüurlu ifadəsinə kömək edərək, yüngül bir örtük altında ifadə oluna bildi; bu, spektrumun görünməz ucunun işığa həssas lövhədə rəngli davam kimi aydın şəkildə özünü göstərməsinə çox bənzəyir. İnsan, gənc adamın, rəqib kimi nifrət edilən yeznənin xəstələnməsindən və sağalmasından sonrakı düşüncə prosesini yenidən qura biləcəyinə inanır. Yaxşı, bu dəfə o, həqiqətən də qurtuldu, amma buna baxmayaraq, təhlükəli vərdişindən əl çəkmir və 'növbəti dəfə ümid edirəm ki, bundan məhv olacaq. Məhz bu “ümid edirəm” peyğəmbərliyə çevrilir. Buna qarşılıq olaraq, sizə başqa bir şəxsin yuxusunu nəql edə bilərəm; bu yuxuda bir peyğəmbərlik material kimi rast gəlinir və yuxu təhlili, peyğəmbərliyin məzmununun bir istəyin ödənilməsi ilə üst-üstə düşdüyünü sübut edir.

Mən, xəstəmin yeznəsinə qarşı ölüm istəyini şüursuz şəkildə sıxışdırılmış kimi təsvir edərək, ifadəmi sadələşdirə bilmərəm. Çünki o, keçən ilki müalicə zamanı şüurlu hala gətirilmişdi və onun sıxışdırılmasından irəli gələn nəticələr aradan qalxmışdı. Amma o, hələ də davam edirdi, artıq patogen deyildi, lakin kifayət qədər intensiv idi. Onu 'boğulmuş' kimi təsvir etmək olar.

II.

F. şəhərində bir uşaq, hamısı qız olan 5 bacı-qardaşın ən böyüyü kimi böyüyür. Ən kiçiyi ondan 10 yaş kiçikdir; o, bir dəfə onu körpə halında qucağından yerə salır, sonra isə onu 'öz uşağı' adlandırır. Ona ən yaxın bacısı ondan ən az yaş fərqi ilə ayrılır, ikisi də eyni ildə doğulublar. Ana atadan yaşlıdır, xoşagəlməzdir; ata isə, təkcə yaşca kiçik olmaqla qalmayıb, kiçik qızları ilə çox məşğul olur və onlara bacarıqları ilə təsir edir. Təəssüf ki, başqa cür təsirli deyil; iş adamı kimi qüsurlu olduğundan, ailəni qohumların köməyi olmadan saxlaya bilmir. Ən böyük qız, onun qazanc qabiliyyətinin zəifliyindən irəli gələn bütün qayğıların erkən yaşda sirdaşına çevrilir.

Sərt və ehtiraslı uşaq xarakterini dəf etdikdən sonra, həqiqi bir əxlaq nümunəsi kimi böyüyür. Onun yüksək əxlaqi coşqusuna məhdud zəka qoşulmuşdur. O, ibtidai məktəb müəllimi olub, çox hörmət görür. Onun musiqi müəllimi olan gənc bir qohumunun utancaq ehtiram nişanələri ona çox az təsir edir. Başqa heç bir kişi onun marağını hələ oyatmayıb.

Bir gün ananın qohumu görünür; ondan xeyli yaşlı, amma özü hələ 19 yaşında olduğu üçün, hələ gənc bir kişidir. O, xariclidir, Rusiyada böyük bir ticari şirkətin rəhbəri kimi yaşayır, çox varlı olmuşdur. Onu da iflasa uğratmaq üçün bir dünya müharibəsindən və ən böyük despotizmin devrilməsindən heç də az olmayan bir şey tələb olunacaq. O, gənc, ciddi qohum qızına aşiq olur və onu həyat yoldaşı etmək istəyir. Valideynlər ona heç bir təkid etmirlər, lakin o, valideynlərin nə istədiyini başa düşür. Bütün əxlaqi idealların arxasında ona atasına kömək etmək, onu çətinliklərindən xilas etmək xəyalı arzusunun gerçəkləşməsi onu çağırır. O hesablayır ki, o, atasını biznesini idarə etdiyi müddətcə pul ilə dəstəkləyəcək, nəhayət onu tərk etdikdə təqaüdə çıxaracaq, bacılarına çeyiz və təchizat verəcək, beləliklə onlar evlənə biləcəklər. Və o, ona aşiq olur, tezliklə evlənir və onun ardınca Rusiyaya gedir. Sonradan geri baxışda əhəmiyyət kəsb edəcək, tam başa düşülməyən bəzi kiçik hadisələr istisna olmaqla, bu evlilikdə hər şey əla gedir. O, ailəsinin qoruyucusu olan, incə məhəbbətli və hissi cəhətdən razı qalan bir qadına çevrilir. Yalnız bir şey çatışmır, o, uşaq sahibi ola bilmir. İndi o, 27 yaşındadır, 8-ci il evlidir, Almaniyada yaşayır və bütün şübhələrini aradan qaldıraraq oradakı bir ginekoloqa müraciət etmişdir. Bu həkim, mütəxəssislərin adətən olan fikirsizliyi ilə, kiçik bir əməliyyata məruz qalsa, uğur vəd edir. O hazırdır, əməliyyatdan bir axşam əvvəl əri ilə bunun haqqında danışır. Alatoran vaxtıdır, işıq yandırmaq istəyir. Əri ondan bunu etməməsini xahiş edir, ona bir şey demək istədiyini, qaranlığın ona daha xoş olduğunu bildirir. O, əməliyyatı ləğv etməlidir, uşaq sahibi ola bilməməsinin günahı ondadır. 2 il əvvəl tibbi konqres zamanı o, bəzi xəstəliklərin kişilərin uşaq sahibi olma qabiliyyətini itirməsinə səbəb ola biləcəyini öyrənmiş və müayinə onun da bu vəziyyətdə olduğunu göstərmişdir. Bu açıqlamadan sonra əməliyyat dayandırılır. Onun daxilində gizlətməyə çalışdığı, lakin müvəffəq ola bilmədiyi bir çöküş baş verir. O, onu yalnız ata əvəzi kimi sevə bilmişdi, indi isə onun heç vaxt ata ola bilməyəcəyini öyrəndi. Onun qarşısında üç yol açılır, hamısı eyni dərəcədə keçilməzdir: Xəyanət, uşaqdan imtina, əridən ayrılma. Sonuncusunu ən yaxşı praktik səbəblərdən, ortasını isə asanlıqla təxmin edə biləcəyi ən güclü şüursuz səbəblərdən seçə bilməz. Onun bütün uşaqlığı atasından uşaq sahibi olmaq arzusu ilə üç dəfə aldatılmış arzu ilə idarə olunmuşdu. Beləliklə, onun üçün bizə bu qədər maraqlı olacaq həll yolu qalır. O, ağır nevroza tutulur. Bir müddət təşviş histeriyası vasitəsilə müxtəlif vəsvəsələrdən qorunur, lakin sonra ağır məcburi hərəkətlərə çevrilir. O, xəstəxanalara düşür və nəhayət, on illik xəstəlik müddətindən sonra da mənə gəlir. Onun ən nəzərə çarpan əlaməti, yataqda çamaşırlarını təhlükəsizlik iynələri ilə yorğanlara bərkidirdi. Beləliklə, o, kişinin yoluxması sirrini, onu uşaqsız qoyan sirri açırdı.

Yaşında, məcburiyyət nevrozunun başlanğıcından əvvəlki ilk əhval pozğunluğu dövründən qalmış bir hadisə. Onu diqqətdən yayındırmaq üçün, əri onu Parisə işgüzar səyahətə aparır. Cütlük, ərinin bir iş ortağı ilə otel holunda oturmuşdu, otaqda müəyyən bir narahatlıq və hərəkət hiss olunurdu. O, bir otel işçisindən nə olduğunu soruşur və öyrənir ki, M. le Professeur gəlib, girişə yaxın kiçik otağında qəbul edir. M. le Professeur böyük bir falçıdır, sual vermir, əksinə, ziyarətçidən əlini qum dolu qabın içinə basmasını istəyir və gələcəyi izi öyrənərək bildirir. O, özünün də içəri girib fal baxdırmaq istədiyini bildirir, əri isə bunun mənasız olduğunu deyib ona məsləhət görmür. Lakin əri iş ortağı ilə gedəndən sonra, o, barmağındakı evlənmə üzüyünü çıxarır və falçının kabinetinə gizlicə girir. Falçı əl izini uzun müddət öyrənir və sonra ona deyir: Siz yaxın gələcəkdə böyük mübarizələrdən keçəcəksiniz, amma hər şey yaxşı olacaq, evlənəcəksiniz və 32 yaşında iki uşağınız olacaq. O, bu hekayəni açıq-aydın heyranlıq və anlayışsızlıqla danışır. Mənim qeydim, təəssüf ki, peyğəmbərliyin müddətini artıq 8 il keçdiyi barədə idi, ona heç bir təsir göstərmədi. Mən təxmin edə bilirdim ki, o, bu proqnozun qətiyyətli cəsarətini, “Kück des Rebben”

Təəssüf ki, adətən etibarlı olan yaddaşım, peyğəmbərliyin birinci hissəsinin belə olub-olmadığına əmin deyil: “hər şey yaxşı olacaq, evlənəcəksiniz”, yoxsa əvəzinə: “xoşbəxt olacaqsınız”. Diqqətim kəskin şəkildə həkk olunmuş nəticə cümləsinə və onun nəzərə çarpan detallarına həddindən artıq cəmlənmişdi. Həqiqətən də, yaxşı nəticələnəcək mübarizələr haqqında ilk cümlələr, bütün, hətta hazır satılan peyğəmbərliklərdəki qeyri-müəyyən ifadələrə uyğun gəlir. Buna görə də nəticə cümləsindəki iki say təyini onlardan daha çox fərqlənir. Lakin professorun həqiqətən onun evliliyi haqqında danışıb-danışmadığını bilmək şübhəsiz maraqlı olardı. O, həqiqətən evlənmə üzüyünü çıxarmışdı və 27 yaşında çox gənc görünürdü, asanlıqla qız hesab oluna bilərdi, amma digər tərəfdən, barmaqdakı üzük izini aşkar etmək üçün çox incəlik tələb olunmur. Gəlin, 32 yaşında iki uşaq vəd edən son cümlənin məsələsi ilə kifayətlənək.

Bu detallar tamamilə ixtiyari və izaholunmaz görünür. Ən çox inanan belə, onları əl xətlərinin təfsirindən çıxarmağa cəhd etməyəcək. Əgər tale onları təsdiqləsəydi, onlar şübhəsiz haqlı olardılar, amma tale bunu etmədi, o artıq 40 yaşında idi və heç bir uşağı yox idi. Deməli, bu rəqəmlərin mənşəyi və mənası nə idi? Xəstənin özü bunun haqqında heç bir təsəvvürə malik deyildi. Ən təbii yol sualı tamamilə silmək və bu hadisəni, digər çoxsaylı mənasız, iddia olunan okkult məlumatlar kimi dəyərsiz saymaq olardı.

Bu, ən sadə həll və ən arzuolunan yüngüllük olardı, əgər (təəssüf ki, deməliyəm) məhz təhlil bu iki rəqəmin izahını verməyə qadir olmasaydı, üstəlik, tam qane edici, hətta vəziyyət üçün birbaşa öz-özlüyündə aydın olan izah. Bu iki rəqəm xəstəmizin anasının həyat hekayəsi ilə mükəmməl uyğun gəlir. O, yalnız 30 yaşından sonra evlənmiş və onun 32-ci ili, digər qadınların taleyindən fərqli olaraq, sanki gecikməni kompensasiya etmək üçün iki uşağa həyat verə bildiyi il idi. Beləliklə, peyğəmbərliyi asanlıqla tərcümə etmək olar: İndiki uşaq sahibi olmamağına görə qəm yemə, bu heç nə demək deyil, sən hələ də ananın taleyini yaşaya bilərsən, o, sənin yaşlarında heç evli deyildi və 32 yaşında iki uşağı oldu. Peyğəmbərlik ona, uşaqlığının sirri olan ana ilə eyniləşmənin, bütün bu şəxsi münasibətlərdən xəbərsiz olan, qumdakı izlə məşğul olan falçı vasitəsilə həyata keçəcəyini vəd edir. Biz, hər mənada şüursuz olan bu istəyin yerinə yetirilməsinin şərti kimi aşağıdakıları fərz etməkdə sərbəstik: Sən lazımsız ərinin ölümü ilə ondan qurtulacaqsan, və ya ondan ayrılmaq üçün güc tapacaqsan. Məcburiyyət nevrozunun təbiətinə birincisi daha çox uyğun gəlir, ikincisi ehtimalına isə peyğəmbərliyin bəhs etdiyi qələbə ilə başa çatmış mübarizələr işarə edir.

Siz görürsünüz ki, analitik təfsirin rolu burada əvvəlki halda olduğundan daha da əhəmiyyətlidir, demək olar ki, o, okkult faktı məhz yaratmışdır. Buna uyğun olaraq, bu nümunəyə intensiv şüursuz istəyin və ondan asılı olan düşüncələrin və biliklərin ötürülməsi imkanına dair mütləq inandırıcı sübut qüvvəsi tanınmalıdır. Bu halın məcburiyyətindən qaçmaq üçün yalnız bir yol görürəm və onu əlbəttə ki, gizlətməyəcəyəm. Mümkündür ki, xəstə peyğəmbərlik və onun müalicə zamanı danışılması arasındakı 12 və ya 13 il ərzində yaddaş aldanması yaratmış olsun, professor yalnız heç bir təəccüb doğurmayacaq, ümumi və rəngsiz bir təsəlli vermiş olsun və o, tədricən şüursuzundan mənalı rəqəmləri yerləşdirmiş olsun. Onda, bizə bu qədər ağır nəticəni qəbul etdirmək istəyən faktiki vəziyyət yox olardı. Biz belə bir məlumatı yalnız hadisədən dərhal sonra baş verərsə dəyərləndirmək istəyən şübhəçi ilə eyniləşməyə hazırıq. Bəlkə də o zaman belə, vicdan narahatlığı olmadan deyil. Xatırlayıram ki, professorluğa təyinatımdan sonra nazirə təşəkkür audiensiyası üçün getmişdim. Audiensiyadan çıxarkən, onunla mübadilə etdiyimiz sözləri təhrif etmək istədiyimi özümdə yaxaladım və həqiqətən baş vermiş söhbəti bir daha düzgün xatırlamaq mənə mümkün olmadı. Amma bu izahatın qəbul olunub-olunmaması barədə qərarı sizə buraxmalıyam. Onu nə təkzib edə, nə də sübut edə bilərəm. Beləliklə, bu ikinci müşahidə, birincidən daha təsirli olsa da, birincisi qədər şübhədən uzaq deyil.

Sizə təqdim etdiyim hər iki hal gerçəkləşməyən peyğəmbərliklərə aiddir. Belə müşahidələrin düşüncə ötürülməsi məsələsi üçün ən yaxşı materialı təmin edə biləcəyinə inanıram və sizə bənzər məlumatlar toplamağınızı tövsiyə edirəm. Digər cür materialdan da sizin üçün bir nümunə hazırlamışdım: xüsusi keyfiyyətə malik bir xəstənin, mənim dərhal əvvəlki təcrübəmlə ən qəribə şəkildə əlaqəli olan şeyləri bir saat ərzində müzakirə etdiyi bir hal. Ancaq okkultizmə aid bu suallarla yalnız ən böyük müqavimət altında məşğul olduğuma dair sizə somut bir sübut təqdim edəcəyəm. Gasteində bu məruzənin hazırlanması üçün seçib apardığım qeydləri axtararkən, son müşahidəmi qeyd etdiyim vərəqi tapa bilmədim; əvəzində, səhvən götürdüyüm, tamamilə fərqli və maraqsız qeydlərdən ibarət başqa bir vərəq tapdım. Bu qədər açıq müqavimət qarşısında heç nə etmək olmaz, bu halı sizə borclu qalmalıyam, onu yaddaşımdan bərpa edə bilmərəm. Buna görə də, Vyanada çox tanınan bir şəxs, xətt təhlilçisi Rafael Şerman haqqında bəzi qeydlər əlavə etmək istəyirəm; ona ən heyrətamiz nailiyyətlər aid edilir. Onun yalnız əl yazısı nümunəsindən şəxsiyyətin xarakterini təyin etmək qabiliyyətində deyil, həm də onun təsvirini vermək və sonradan tale tərəfindən təsdiqlənən proqnozlar vermək qabiliyyətində olduğu deyilir. Bu qəribə fəndlərin çoxu əslində onun öz hekayələrinə əsaslanır. Bir dostum mənim xəbərim olmadan mənim əl yazım nümunəsi üzərində fantaziya qurmaq cəhdini etmişdi. O, yalnız əl yazısının yaşlı bir cənaba aid olduğunu — asan təxmin edilən — və onunla yaşamağın çətin olduğunu, çünki dözülməz bir ev tiranı olduğunu ortaya qoya bildi. Mənim ev yoldaşlarım bunu çətin ki təsdiq edərdilər. Ancaq məlumdur ki, okkult sahədə mənfi halların heç nəyi sübut etmədiyinə dair rahat bir prinsip hökm sürür.

Şerman haqqında birbaşa müşahidələrim yoxdur, lakin bir xəstənin vasitəçiliyi ilə onunla, onun bilmədiyi bir əlaqəyə girdim. Bunun haqqında sizə hələ danışmaq istəyirəm. Bir neçə il əvvəl gənc bir adam mənə müraciət etdi; o, mənə çox xoş təsir bağışladı, ona görə də onu bir çox başqalarına üstün tutdum. Məlum oldu ki, o, ən tanınmış fahişələrdən biri ilə əlaqəyə girmişdi və bu əlaqədən qurtulmaq istəyirdi, çünki o, ona bütün özünə qərar vermə azadlığını itirmişdi, amma bacarmırdı. Onu azad etməyi və məcburiyyətinin tam mənasını anlamağı bacardım; bir neçə ay əvvəl normal, adi mənada qənaətbəxş bir evlilik bağladı. Təhlil zamanı tezliklə məlum oldu ki, onun qarşı mübarizə apardığı məcburiyyət onu fahişəyə deyil, öz çevrəsindən olan və erkən gənclik illərindən bəri onunla əlaqəsi olan bir qadına bağlayırdı. Fahişə yalnız günah keçisi kimi qəbul edilmişdi ki, əslində sevgiliyə aid olan bütün qisas hissi və qısqanclığı onun üzərində qane etsin. O, bizə məlum olan ambivalensiyanın ləngiməsi nümunələrinə uyğun olaraq, yeni bir obyektə yerdəyişmə ilə bu vəziyyətdən yayınmışdı.

Özünü ona demək olar ki, mənfəət güdmədən sevən bu qadınla, o, indi ən incə üsullarla əziyyət verməyə davam edirdi. Lakin o, əzabını artıq gizlədə bilmədiyi zaman, onun gənclik sevgisinə qarşı olan nəvazişi da ona keçirdi; o, ona hədiyyələr verib barışırdı və sonra dövr öz axarında davam edirdi. Nəhayət, müalicənin rəhbərliyi altında onunla əlaqəsini kəsdiyi zaman, sevgilinin surroqatı olan bu qadına qarşı davranışının nəyə nail olmaq istədiyi aydın oldu: gənclik illərində sevgilidən cavab ala bilmədiyi üçün özünə qəsd etmə cəhdinə görə təzminat. Bu özünə qəsd cəhdindən sonra nəhayət, daha yaşlı sevgilini ələ keçirməyə nail oldu. Müalicə dövründə o, tanıdığı Şermana müraciət etməyə davam edir, Şerman isə galant xanımın əlyazma nümunələrindən dəfələrlə belə bir yozumu çıxarırdı: o, qüvvəsinin son həddindədir, intiharın astanasındadır və mütləq özünü öldürəcək. Lakin o, bunu etmədi, əvəzinə insani zəifliyini üstündən atdı və peşəsinin prinsiplərini, rəsmi dostuna qarşı vəzifələrini xatırladı. Mənə aydın idi ki, möcüzəkar xəstəmə yalnız onun intim arzusunu açıqlamışdı.

Bu irəli sürülmüş şəxsin üstəsindən gəldikdən sonra xəstəm ciddi şəkildə özünün həqiqi zəncirindən qurtulmağa başladı. Yuxulardan mən onda formalaşan bir planı sezdim: gənclik sevgisi ilə münasibətini onu ağır şəkildə incitmədən və ya maddi ziyan vurmadan necə həll edə biləcəyi. Onun gənc ev dostuna çox mehriban davranan, guya onun gizli rolundan xəbərsiz olan bir qızı var idi. O, bu qızla evlənmək istəyirdi. Qısa müddət sonra plan şüurlu oldu və kişi onu həyata keçirmək üçün ilk addımları atdı. Mən, çətin vəziyyətdən qeyri-adi, lakin mümkün olan çıxış yoluna uyğun gələn bu niyyəti dəstəklədim. Lakin qısa müddət sonra qıza qarşı düşmənçilik edən bir yuxu gəldi və o, yenidən Şermana müraciət etdi; Şerman isə qızın uşaq xasiyyətli, nevrozlu olduğunu və onunla evlənməyin doğru olmadığını bildirdi. İnsanları yaxşı tanıyan böyük adam bu dəfə haqlı idi; artıq kişinin nişanlısı sayılan qızın davranışları getdikcə daha ziddiyyətli olurdu və onun analizə cəlb edilməsinə qərar verildi. Analizin nəticəsi bu evlilik planının ləğvi oldu. Qızın anası ilə nişanlısı arasındakı münasibətlər haqqında tam şüursuz məlumatı var idi və o, yalnız Edip kompleksinə görə nişanlısına bağlı idi.

Bu vaxt bizim analizimiz dayandı. Xəstə azad idi və özünün sonrakı yolunu özü qurmaq qabiliyyətinə malik idi. O, Şermanın müsbət rəy verdiyi, ailə çevrəsindən kənarda olan, hörmətli bir qızı həyat yoldaşı seçdi. Ümid edirəm ki, bu dəfə də haqlı olacaq.

Şermanla bağlı bu təcrübələrimi hansı mənada şərh etmək istədiyimi başa düşdünüz. Görürsünüz ki, bütün materialım yalnız düşüncə induksiyası məsələsinə toxunur; okkultizmin iddia etdiyi digər bütün möcüzələr haqqında deməli heç nəyim yoxdur. Öz həyatım, artıq açıq şəkildə elan etdiyim kimi, okkult baxımdan xüsusilə yoxsul keçib. Bəlkə də sizə düşüncə ötürülməsi problemi okkultizmin böyük sehrli dünyası ilə müqayisədə çox cüzi görünür. Ancaq nəzərə alın ki, indiyə qədərki mövqeyimizdən kənara çıxan bu qədər ağır nəticəli addım artıq bu tək fərziyyənin özü olardı. Müqəddəs Denis kilsəsinin kustosunun müqəddəsin şəhidliyi haqqında hekayəyə əlavə etməyi adət etdiyi söz həqiqət olaraq qalır. Müqəddəs Denisin başı kəsildikdən sonra onu yerdən qaldırdığı və qucağında daşıyaraq bir müddət getdiyi deyilir. Lakin kustos buna belə qeyd etdi: Belə hallarda çətin olan yalnız ilk addımdır. Qalanı öz-özünə gəlir.

7 / 15

Meduzanın Başı

Əlyazma 14.05.1922-ci il tarixlidir. O, Beynəlxalq Psixoanaliz və İmaqo jurnalının XXV cildində, 1940-cı ildə, 2-ci buraxılışında dərc edilmişdir. Eyni mövzunu S. Ferenczi "Meduzanın başının simvolikası haqqında" (Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı, IX cild, 1923) adlı qeyddə işləmişdir. Freyd bu mövzuya "Uşaq cinsiyyət orqanının təşkili" məqaləsində toxunur, Toplu Əsərlər, C. V, səh. 235.

Ayrı-ayrı mifoloji obrazların təfsiri biz tərəfimizdən tez-tez cəhd edilməmişdir. Bu, Meduzanın kəsilmiş, dəhşət doğuran başı üçün aydındır.

Başın kəsilməsi = Kastrasiya etmək. Beləliklə, Meduzanın dəhşəti kastrasiya dəhşətidir və bir mənzərə ilə bağlıdır. Çoxsaylı təhlillərdən biz bu səbəbi bilirik; o, indiyə qədər hədələyə inanmaq istəməyən oğlanın qadın cinsiyyət orqanını gördüyü zaman ortaya çıxır. Ehtimal ki, yetkin qadının, tüklərlə əhatə olunmuş, əslində ananınki olan.

Əgər Meduza başının saçları sənət tərəfindən çox vaxt ilan kimi təsvir edilirsə, bu ilanlar yenidən kastrasiya kompleksindən qaynaqlanır və maraqlıdır ki, özündə nə qədər dəhşətli təsir bağışlasalar da, əslində dəhşətin yumşaldılmasına xidmət edirlər, çünki onlar dəhşətin səbəbi olan penisin olmamasını əvəz edirlər. — Texniki bir qayda: Penis simvollarının çoxaldılması kastrasiya deməkdir, burada təsdiqlənir.

Meduza başının görünüşü dəhşətdən dondurur, tamaşaçını daşa çevirir. Kastrasiya kompleksindən eyni mənşə və eyni affekt dəyişimi! Çünki donma ereksiya deməkdir, yəni ilkin vəziyyətdə tamaşaçının təsəllisi. Onun hələ də penisi var, donması ilə bundan əmin olur.

Bu dəhşət simvolunu bakirə tanrıça Afina geyimində daşıyır. Haqlı olaraq, bununla o, yaxınlaşılması mümkün olmayan, hər cür cinsi istəyi dəf edən qadına çevrilir. O, axı ananın dəhşətli cinsiyyət orqanını nümayiş etdirir. Bütövlükdə güclü homoseksual meylli yunanlara kastrasiyası ilə dəhşət yaradan qadının təsviri əskik ola bilməzdi.

Əgər Meduza başı qadın cinsiyyət orqanının təsvirini əvəz edirsə, daha doğrusu onun dəhşətli təsirini həzz verici təsirindən təcrid edirsə, cinsiyyət orqanlarının göstərilməsinin də digər hallarda apotropeik (şər qovucu) hərəkət kimi tanındığını xatırlamaq olar. Özümüzə dəhşət verən şey, dəf edilməli olan düşmən üzərində də eyni təsiri göstərəcək. Hələ Rabelaisdə şeytan, qadın ona vulvasını göstərdikdən sonra qaçır.

Ereksiya olunmuş kişi üzvü də apotropeon kimi xidmət edir, lakin başqa bir mexanizm sayəsində. Penisin — və bütün onun əvəzedicilərinin — göstərilməsi deməkdir: Mən səndən qorxmuram, sənə meydan oxuyuram, mənim penisim var. Bu, pis ruhu qorxutmaq üçün başqa bir yoldur.

Bu təfsiri ciddi şəkildə müdafiə etmək üçün, Yunan mifologiyasında bu təcrid olunmuş dəhşət simvolunun yaranışını və digər mifologiyalardakı paralellərini araşdırmaq lazımdır.

8 / 15

B'nai B'rith cəmiyyətinin üzvlərinə müraciət (1926)

70-ci ad günü şənliyində (6 may 1926) prof. Ludwig Braunun söylədiyi təntənəli nitqə cavab olaraq oxunmuşdur.

Möhtərəm Böyük Prezident, hörmətli Prezidentlər, əziz qardaşlar!

Bu gün mənə göstərdiyiniz ehtiram üçün təşəkkür edirəm! Niyə öz səsimin tonu ilə cavab verə bilmədiyimi bilirsiniz. Siz mənim dostlarımdan və şagirdlərimdən birinin elmi işim haqqında danışdığını eşitdiniz, lakin bu məsələlərə dair hökm vermək çətindir və bəlkə də uzun müddət ərzində müəyyən bir qətiyyətlə verilməyəcəkdir. Mənə, həm dostum, həm də diqqətli həkimim olan digər şəxsin nitqinə bir şey əlavə etməyə icazə verin. Sizə qısaca mənim necə B.B. üzvü olduğumu və sizdən nə axtardığımı bildirmək istəyirəm.

1895-ci ildən sonrakı illərdə iki güclü təəssürat məndə eyni təsirin yaranması üçün birləşdi. Bir tərəfdən, mən insan həvəs həyatının dərinliklərinə ilk baxışı əldə etmişdim, əvvəlcə hətta qorxutmağa qadir olan, ayıldıcı təsir edən bir çox şey görmüşdüm; digər tərəfdən, xoşagəlməz kəşflərimin açıqlanması nəticəsində o dövrün insan münasibətlərimin böyük hissəsini itirdim; özümü qovulmuş kimi hiss edirdim, hamı tərəfindən kənara itələnmişdim. Bu tənhalıqda məndə, cəsarətimə baxmayaraq, məni dostluqla qəbul edəcək seçilmiş, yüksək ruhlu kişilərdən ibarət bir dairəyə olan həsrət oyandı. Belə kişilərin tapıla biləcəyi yer kimi sizin cəmiyyətiniz mənə göstərildi.

Yəhudi olduğunuz faktı mənim üçün yalnız arzuolunan ola bilərdi, çünki mən özüm yəhudi idim və bunu inkar etmək mənə həmişə yalnız ləyaqətsiz deyil, birbaşa absurd kimi görünmüşdür. Məni yəhudiçiliyə bağlayan şey, — etiraf etməliyəm ki — nə inanç, nə də milli qürur idi, çünki mən həmişə inanmayan olmuşam, din tərbiyəsi almamışam, baxmayaraq ki, insan mədəniyyətinin “etik” adlandırılan tələblərinə hörmətsizlik etməmişəm. Milli yüksəliş hissi mənə xas olduqda, onu boğmağa çalışmışam, çünki onu uğursuz və ədalətsiz hesab edirdim; aralarında yaşadığımız xalqların xəbərdarlıq edici nümunələri məni qorxutmuşdu. Amma yəhudiçiliyin və yəhudilərin cazibəsini dəf edilməz edən bir çox başqa şeylər qalmışdı; sözlərlə ifadə edilməsi nə qədər çətin olsa da, bir o qədər güclü olan bir çox qaranlıq hisslər, eyni zamanda daxili eyniliyin aydın şüuru, eyni psixi quruluşun sirri. Və tezliklə bu anlayış əlavə olundu ki, çətin həyat yolumda mənə zəruri olan iki xüsusiyyəti yalnız yəhudi təbiətimə borcluyam. Yəhudi olduğum üçün, başqalarının intellektlərindən istifadəsini məhdudlaşdıran bir çox ön mühakimələrdən azad idim; yəhudi olduğum üçün müxalifətə keçməyə və “kompakt çoxluq” ilə razılığa gəlməkdən imtina etməyə hazırlaşmışdım.

Beləliklə, mən də sizin biriniz oldum, humanitar və milli maraqlarınızda iştirak etdim, aranızda dostlar qazandım və mənə qalan az sayda dostu cəmiyyətimizə daxil olmağa inandırdım. Sizi yeni təlimlərimə inandırmaq söhbəti belə gedə bilməzdi, lakin Avropada heç kimin məni dinləmədiyi və Vyanada hələ də şagirdlərimin olmadığı bir dövrdə, siz mənə xoşməramlı diqqət göstərdiniz. Siz mənim ilk dinləyicilərim oldunuz.

Cəmiyyətə daxil olduğumdan bəri keçən uzun vaxtın təxminən üçdə ikisini sizin yanınızda vicdanla keçirdim, sizinlə ünsiyyətdən təravət və ilham alırdım. Bu gün o qədər mehriban oldunuz ki, son üçdə bir hissədə sizdən uzaq qaldığımı mənə irad tutmadınız. Sonra iş başıma aşdı, işlə bağlı tələblər önə çıxdı, gün artıq iclasa qatılmaqla uzadılmağa tab gətirmirdi, tezliklə bədən də yeməyin gecikməsinə dözmədi. Sonunda xəstəlik illəri gəldi, bu da məni bu gün də yanınızda görünməkdən saxlayır.

Sizin anlayışınızda həqiqi bir B.B. olub-olmadığımı bilmirəm. Demək olar ki, bundan şübhələnirdim, mənim halımda çox xüsusi şərtlər formalaşmışdı. Amma sizin mənim üçün çox şey ifadə etdiyinizi və mən sizə aid olduğum illərdə çox şey etdiyinizi sizə əminliklə deyə bilərəm. Beləliklə, həm o vaxt, həm də bu gün üçün ən səmimi təşəkkürümü qəbul edin.

X.Q.B. ruhunda Sizin Sigm. Freyd

9 / 15

Müdafiə prosesində Mənin parçalanması

Fraqment halında qalmış əlyazma 2-ci yanvar 1938-ci il tarixini daşıyır. İş "Psixoanaliz üzrə Beynəlxalq Jurnal"da və "İmaqo" jurnalının XXV cildində, 1940-cı ildə, 3/4-cü buraxılışında dərc edilmişdir.

Bir anlıq belə maraqlı vəziyyətdəyəm ki, bildirmək istədiyimin artıq məlum və öz-özlüyündə aydın, yoxsa tamamilə yeni və qəribə kimi qəbul ediləcəyini bilmirəm. Amma mən daha çox ikincisinə inanıram.

Nəhayət diqqətimi çəkdi ki, onilliklər sonra analitik xəstə kimi tanınan şəxsin gənc Məni müəyyən təzyiq vəziyyətlərində qəribə şəkildə davranmışdır. Bunun şərtini ümumi və qismən qeyri-müəyyən şəkildə göstərmək olar, əgər deyilsə ki, bu, psixi travmanın təsiri altında baş verir. Mən səbəblərin bütün imkanlarını əhatə etməyən, lakin aydın müəyyən edilmiş tək bir halı vurğulamağa üstünlük verirəm. Beləliklə, uşağın Məni güclü bir həvəs tələbinin xidmətindədir, onun təmin edilməsinə öyrəşib və ani olaraq, həmin tələbin davam etdirilməsinin çətin dözülən real təhlükəyə səbəb olacağını öyrədən bir hadisə ilə qorxudulur. İndi qərar verilməlidir: ya real təhlükəni tanımaq, ona tabe olmaq və həvəsin təmin edilməsindən imtina etmək, ya da reallığı inkar etmək, qorxmaq üçün heç bir əsas olmadığını özünə inandırmaq ki, tələbin təmin edilməsində davam etmək mümkün olsun. Deməli, bu, həvəsin tələbi ilə reallığın etirazı arasında konfliktdir. Amma uşaq ikisini də etmir, və ya daha dəqiq desək, eyni anda ikisini də edir, bu da eyni nəticəyə gətirib çıxarır. O, konfliktə iki əks reaksiya ilə cavab verir, hər ikisi də keçərli və təsirli. Bir tərəfdən müəyyən mexanizmlərin köməyi ilə reallığı rədd edir və özünə heç nəyi qadağan etdirmir, digər tərəfdən isə eyni nəfəsdə reallığın təhlükəsini tanıyır, ondan təşvişi əziyyət simptomu kimi qəbul edir və sonradan ondan qorunmağa çalışır. Etiraf etmək lazımdır ki, bu, çətinliyin çox bacarıqlı həllidir. Mübahisə edən hər iki tərəf öz hissəsini alıb; həvəs öz təmin edilməsini saxlaya bilər, reallığa isə layiq olduğu hörmət göstərilib. Amma məlum olduğu kimi, pulsuz olan yalnız ölümdür. Uğur, Məndə heç vaxt sağalmayacaq, lakin zamanla böyüyəcək bir çatlaq hesabına əldə edilib. Konfliktə verilən iki əks reaksiya Mənin parçalanmasının nüvəsi kimi qalır. Bütün proses bizə o qədər qəribə görünür ki, Mən proseslərinin sintezini öz-özlüyündə aydın bir şey kimi qəbul edirik. Amma açıq-aydın ki, bu mövzuda haqsızıq. Çox vacib olan Mənin sintetik funksiyasının özünəməxsus şərtləri var və bir sıra pozuntulara məruz qalır.

Əgər bu sxematik təsvirə xüsusi bir xəstəlik tarixçəsinin məlumatlarını daxil etsəm, yalnız faydalı olar. Bir oğlan uşağı üç-dörd yaşları arasında böyük bir qızın yoldan çıxarması ilə qadın cinsiyyət orqanını tanıdı. Bu əlaqələr kəsildikdən sonra, aldığı cinsi həyəcanı həvəslə əl ilə masturbasiya etməklə davam etdirir, lakin tezliklə qətiyyətli uşaq baxıcısı tərəfindən yaxalanır və kastrasiya ilə hədələnir; bu əməliyyatın icrası, adətən olduğu kimi, ataya yüklənir. Bu halda böyük bir dəhşət təsiri üçün şərtlər mövcuddur. Tək başına kastrasiya hədəsi çox təsir etməyə bilər, uşaq ona inanmağı rədd edir, yüksək qiymətləndirilən bədən hissəsindən ayrılmanın mümkün olduğunu asanlıqla təsəvvür edə bilmir. Qadın cinsiyyət orqanına baxarkən uşaq belə bir ehtimala əmin ola bilərdi, lakin uşaq o vaxt nəticə çıxarmadı, çünki ona qarşı istəksizlik çox böyük idi və onu buna məcbur edən bir motiv yox idi. Əksinə, narahatlıqdan doğulan hər şey, 'burada çatışmayan şey sonra gələcək, ona — cinsiyyət orqanı — sonra böyüyəcək' cavabı ilə sakitləşdirildi. Kiçik oğlan uşaqlarını kifayət qədər müşahidə edən kimsə, belə bir ifadəni kiçik bacının cinsiyyət orqanına baxarkən xatırlaya bilər. Lakin hər iki amil bir araya gəldikdə vəziyyət fərqlidir. Onda hədə, zərərsiz hesab edilən qavrayışı xatırladır və onda qorxulan təsdiqi tapır. Oğlan uşağı indi qızın cinsiyyət orqanının niyə penis göstərmədiyini başa düşdüyünə inanır və öz cinsiyyət orqanına da eyni şeyin baş verə biləcəyinə şübhə etməyə cəsarət etmir. Bundan sonra kastrasiya təhlükəsinin reallığına inanmalıdır.

Kastrasiya dəhşətinin adətən normal sayılan nəticəsi, oğlan uşağının hədəyə tabe olmasıdır; tam və ya ən azı qismən itaətlə — əlini cinsiyyət orqanına aparmamaqla — ya dərhal, ya da uzun mübarizədən sonra, yəni həvəsin təmin edilməsindən tam və ya qismən imtina edir. Lakin biz buna hazırıq ki, xəstəmiz özünə başqa cür kömək etməyi bacarıb. O, qadında çatışmayan penisin əvəzi olan bir fetiş yaratdı. Beləliklə, o, reallığı inkar etdi, lakin öz penisini qurtardı. Əgər qadının penisini itirdiyini qəbul etməli olmasaydı, ona verilən hədə inandırıcılığını itirirdi, onda o, öz penisi üçün qorxmalı deyildi və masturbasiyasını maneəsiz davam etdirə bilərdi. Xəstəmizin bu aktı bizə reallıqdan üz döndərmə kimi təsir edir, psixoza üçün saxlamaq istədiyimiz bir proses kimi. O, çox da fərqli deyil, lakin biz mühakiməmizi dayandırmaq istəyirik, çünki daha yaxın nəzərdən keçirdikdə, əhəmiyyətli bir fərq kəşf edirik. Oğlan uşağı sadəcə qavrayışına zidd getmədi, görünməyən bir yerə penis hallüsinasiyası yaratmadı, əksinə, yalnız bir dəyər yerdəyişməsi etdi, penis mənasını başqa bir bədən hissəsinə köçürdü; bu zaman ona — burada qeyd edilməyən şəkildə — regresiya mexanizmi kömək etdi. Əlbəttə, bu yerdəyişmə yalnız qadının bədəninə aid idi, öz penisində heç nə dəyişmədi.

Reallığa bu, demək olar ki, mürəkkəb yanaşma oğlan uşağının praktik davranışını müəyyən edir. O, masturbasiyasını davam etdirir, sanki bu, penisinə heç bir təhlükə gətirə bilməzmiş kimi, lakin eyni zamanda, görünən cəsarətinə və ya qayğısızlığına tam zidd olaraq, bu təhlükəni yenə də tanıdığını sübut edən bir simptom inkişaf etdirir. Ona atasının onu kastrasiya edəcəyi ilə hədə gəlinmişdi və dərhal sonra, fetişin yaradılması ilə eyni vaxtda, atası tərəfindən cəzalandırılmaq barədə şiddətli bir təşviş yaranır; bu təşviş onu uzun müddət məşğul edir və o, yalnız bütün kişilik gücü ilə bu təşvişi idarə edə və kompensasiya edə bilər. Atadan duyulan bu təşviş də kastrasiya haqqında susur. Oral mərhələyə geri qayıtma köməyi ilə, o, atası tərəfindən yeyilmə təşvişi kimi görünür. Burada, qədim ata tanrısı Kronosun uşaqlarını necə udur və ən kiçik oğlu Zeusu da udmaq istədiyi, anasının tədbiri ilə xilas olan Zeusun isə sonradan atasını necə hadım etdiyi haqqında danışan yunan mifologiyasının qədim bir hissəsini xatırlamamaq mümkün deyil. Lakin bizim halımıza qayıtmaq üçün, əlavə edirik ki, o, bu günə qədər davam etdiyi, kastrasiyanın inkarı və tanınması arasındakı bu gediş-gəlişə baxmayaraq, daha aydın bir ifadə kimi görünən, iki kiçik ayaq barmağının toxunmaya qarşı həssaslığı olan başqa, cüzi bir simptom da yaratdı.

10 / 15

Psixoanalizin Xülasəsi

"Psixoanalizin Xülasəsi" 1938-ci ilin iyulunda başlanmış və bitməmiş qalmışdır. İş III hissədə yarımçıq qalır; onun nə qədər və hansı istiqamətdə davam etdirilməsinin nəzərdə tutulduğuna dair heç bir işarə yoxdur. 3-cü Fəsil, əlyazmanın qalan hissəsindən fərqli olaraq, çoxlu qısaltmalardan istifadə etməklə açar sözlər şəklində yazılmışdır. Burada cümlələr şəklində tamamlanmışdır. I. Hissənin başlığı daha sonrakı bir versiyadan (Oktyabr 1938) götürülmüşdür. İş, Psixoanaliz və İmaqo üzrə Beynəlxalq Jurnalda, cild. XXV, 1940, 1-ci buraxılışında dərc edilmişdir.

I. Hissə

1. FƏSİL. PSİXİK APPARAT

Psixoanaliz, müzakirəsi fəlsəfi düşüncəyə həvalə edilmiş, lakin əsaslandırması öz nəticələrində olan bir əsas fərziyyə irəli sürür. Psixikamız (ruh həyatımız) dediyimiz şey haqqında bizə iki şey məlumdur: birincisi, onun bədən orqanı və səhnəsi olan beyin (sinir sistemi), ikincisi isə birbaşa verilən və heç bir təsvirlə bizə daha yaxın gətirilə bilməyən şüur aktlarımız. Arada qalan hər şey bizə naməlumdur, biliklərimizin bu iki son nöqtəsi arasında birbaşa əlaqə mövcud deyil. Əgər mövcud olsaydı, o, ən yaxşı halda şüur proseslərinin dəqiq lokalizasiyasını təmin edərdi və onların başa düşülməsinə heç nə qazandırmazdı.

İki fərziyyəmiz biliklərimizin bu sonlarından və ya başlanğıclarından çıxış edir. Birincisi lokalizasiyaya aiddir. Biz ruh həyatının, ona məkan genişliyi və bir neçə hissədən ibarət quruluş aid etdiyimiz, buna görə də onu teleskop, mikroskop və s. kimi təsəvvür etdiyimiz bir aparatın funksiyası olduğunu fərz edirik. Belə bir təsəvvürün ardıcıl inkişafı, bəzi artıq cəhd edilmiş yaxınlaşmalara baxmayaraq, elmi yenilikdir.

Bu psixi aparat haqqında məlumatı insan varlığının fərdi inkişafının öyrənilməsi nəticəsində əldə etmişik. Bu psixi vilayətlərin və ya instansların ən qədimini biz O adlandırırıq; onun məzmunu irsən gələn, doğuşla gətirilən, konstitusiya ilə müəyyən olunmuş hər şeydir, ilk növbədə bədən quruluşundan doğan həvəslərdir; bunlar burada formaları bizə məlum olmayan ilk psixi ifadəsini tapır.

Bizi əhatə edən real xarici dünyanın təsiri altında O-nun bir hissəsi xüsusi inkişaf keçirmişdir. Əvvəlcə qabıq təbəqəsi kimi qıcıqları qəbul edən orqanlarla və qıcıqdan qoruma qurğuları ilə təchiz olunmuş bu hissədə sonradan O ilə xarici dünya arasında vasitəçilik edən xüsusi bir təşkilat yaranmışdır. Ruhi həyatımızın bu sahəsinə Mən adını veririk.

Mənin əsas xarakterik cəhətləri. Hiss orqanları və əzələ hərəkətləri arasında əvvəlcədən mövcud olan əlaqə nəticəsində Mən iradi hərəkətlərə nəzarət etmək imkanı qazanır. Onun vəzifəsi özünü qorumaqdır; bunu yerinə yetirərək, xaricdə qıcıqları tanıyır, onlar haqqında təcrübə yığır (yaddaşda), həddindən artıq güclü qıcıqlardan qaçır (qaçışla), orta dərəcəli qıcıqlara uyğunlaşır (adaptasiya ilə) və nəhayət, xarici dünyanı məqsədəuyğun şəkildə öz xeyrinə dəyişməyi öyrənir (fəaliyyət); daxildə isə O-ya qarşı, həvəs tələblərinə nəzarət qazanır, onların ödənilməsinə icazə verilməli olub-olmadığını qərarlaşdırır, bu doyumu xarici dünyada əlverişli vaxt və şəraitə təxirə salır və ya onların oyanmalarını ümumiyyətlə boğur. Fəaliyyətində o, özündə mövcud olan və ya oraya daxil edilmiş qıcıq gərginliklərinə diqqət yetirməklə idarə olunur. Bu gərginliklərin artımı ümumiyyətlə xoşagəlməzlik, azalması isə həzz kimi qəbul edilir. Ehtimal ki, həzz və xoşagəlməzlik kimi qəbul edilən şey bu qıcıq gərginliyinin mütləq səviyyələri deyil, onların dəyişmə ritmindəki bir şeydir. Mən həzzə can atır, xoşagəlməzlikdən qaçmaq istəyir. Gözlənilən, qabaqcadan görülən xoşagəlməzlik artımı təşviş siqnalı ilə cavablanır; onun səbəbi, xaricdən və ya daxildən gəlməsindən asılı olmayaraq, təhlükə adlanır. Vaxtaşırı Mən xarici dünya ilə əlaqəsini kəsir və öz quruluşunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdiyi yuxu vəziyyətinə çəkilir. Yuxu vəziyyətindən belə bir təşkilatın psixi enerjinin xüsusi paylanmasından ibarət olduğu nəticəsi çıxarılır.²

Uzun uşaqlıq dövrünün çöküntüsü olaraq, yetişən insanın valideynlərindən asılı yaşadığı həmin müddətdə onun Mənində xüsusi bir instans formalaşır və valideyn təsiri bu instansda davam edir. Ona Fövqəl-Mən adı verilmişdir. Bu Fövqəl-Mən Məndən ayrıldığı və ya ona qarşı durduğu dərəcədə, Mənin nəzərə almalı olduğu üçüncü bir qüvvədir.

Mənin hərəkəti o zaman düzgündür ki, eyni zamanda O-nun, Fövqəl-Mənin və reallığın tələblərinə cavab versin, yəni onların iddialarını bir-biri ilə barışdırmağı bacarsın. Mən və Fövqəl-Mən arasındakı əlaqənin təfərrüatları, uşağın valideynləri ilə olan münasibətinə qaytarılmaqla tamamilə aydın olur. Valideyn təsirində təbii ki, yalnız valideynlərin fərdi xasiyyəti deyil, həm də onların vasitəsilə ötürülən ailə, irq və xalq ənənələri təsiri, eləcə də onların təmsil etdikləri müvafiq sosial mühitin tələbləri rol oynayır. Eyni zamanda, Fövqəl-Mən fərdi inkişaf prosesində valideynlərin sonradan gələn davamçıları və əvəzediciləri tərəfindən, məsələn, tərbiyəçilər, ictimai nümunələr və cəmiyyətdə hörmət edilən ideallar tərəfindən töhfələr qəbul edir. Görünür ki, O və Fövqəl-Mən bütün fundamental fərqlərinə baxmayaraq, keçmişin təsirlərini təmsil etdikləri baxımından bir uyğunluq nümayiş etdirirlər; O irsi təsirləri, Fövqəl-Mən isə əsasən başqalarından mənimsənilən təsirləri təmsil edir, halbuki Mən əsasən öz təcrübəsi ilə, yəni təsadüfi və aktual olanla müəyyən edilir.

Psixi aparatın bu ümumi sxemi insanla ruhi baxımdan oxşar olan daha yüksək heyvanlar üçün də qəbul edilə bilər. Fövqəl-Mən, insanda olduğu kimi, uşaqlıq asılılığının uzun müddət davam etdiyi hər yerdə mövcud olduğu qəbul edilməlidir. Mən və O arasındakı ayrılmanın mövcudluğunu qəbul etmək qaçılmazdır.

Heyvan psixologiyası burada yaranan maraqlı vəzifəni hələ həll etməyə başlamamışdır.

2. FƏSİL. HƏVƏS NƏZƏRİYƏSİ

O-nun gücü fərdin əsl həyat məqsədini ifadə edir. Bu, onun daşıdığı ehtiyacları ödəməkdən ibarətdir. Həyatı qorumaq və təhlükə qarşısındakı təşviş vasitəsilə özünü qorumaq məqsədi O-ya aid edilə bilməz. Bu, xarici dünyanı nəzərə alaraq ehtiyacların ödənilməsinin ən əlverişli və təhlükəsiz yolunu tapmalı olan Mənin vəzifəsidir. Fövqəl-Mən yeni ehtiyaclar irəli sürə bilər, lakin onun əsas funksiyası ehtiyacların ödənilməsinin məhdudlaşdırılması olaraq qalır.

O-nun ehtiyac gərginliklərinin arxasında qəbul etdiyimiz qüvvələrə həvəs deyirik. Onlar psixi həyata edilən bədən tələblərini təmsil edirlər. Hər hansı bir fəaliyyətin son səbəbi olsalar da, onlar mühafizəkar təbiətdədirlər; bir varlığın əldə etdiyi hər vəziyyətdən, həmin vəziyyət tərk edildikdə, onu yenidən bərpa etmək istəyi yaranır. Beləliklə, qeyri-müəyyən sayda həvəsi ayırd etmək olar və gündəlik praktikada da belə edilir. Bizim üçün bütün bu çoxsaylı həvələri bir neçə əsas həvəsə aid etmək imkanının olub-olmaması əhəmiyyətlidir. Biz öyrəndik ki, həvəslər (yerdəyişmə ilə) məqsədlərini dəyişə bilər, eləcə də bir həvəsin enerjisi digərinə keçdiyi üçün onlar bir-birini əvəz edə bilər. Sonuncu proses hələ yaxşı başa düşülməyib. Uzun tərəddüd və çəkindirmədən sonra biz yalnız iki əsas həvəsi qəbul etməyə qərar verdik: Eros və məhv etmə həvəsi. (Özünü qoruma və növün qorunması həvəsləri arasındakı ziddiyyət, eləcə də Mən sevgisi və obyekt sevgisi arasındakı digər ziddiyyət hələ də Eros daxilindədir.) Birincinin məqsədi həmişə daha böyük vahidlər yaratmaq və beləliklə qorumaq, yəni bağlamaqdır; ikincinin məqsədi isə əksinə, əlaqələri dağıtmaq və beləliklə şeyləri məhv etməkdir. Məhv etmə həvəsində biz onun son məqsədinin canlı olanı qeyri-üzvi vəziyyətə keçirmək olduğunu düşünə bilərik. Buna görə də ona Ölüm həvəsi də deyirik. Əgər canlı olanın cansız olandan sonra gəldiyini və ondan yarandığını qəbul etsək, Ölüm həvəsi, həvəsin əvvəlki bir vəziyyətə qayıdışa can atması haqqında qeyd olunan düstura uyğun gəlir. Eros (və ya sevgi həvəsi) üçün belə bir tətbiq apara bilmərik. Bu, canlı maddənin bir vaxtlar parçalanmış və indi yenidən birləşməyə can atan bir vahid olduğunu fərz etməyi tələb edərdi.¹

Bioloji funksiyalarda iki əsas həvəs bir-birinə qarşı işləyir və ya bir-biri ilə birləşir. Beləliklə, yemək aktı, son məqsədi udulma olan obyektin məhvi, cinsi akt isə ən dərin birləşmə niyyəti ilə təcavüzkarlıqdır. İki əsas həvəsin bu birgə və qarşılıqlı təsiri həyat hadisələrinin bütün müxtəlifliyini yaradır. Canlı olanın sahəsindən kənara çıxan iki əsas həvəsimizin analogiyası bizi qeyri-üzvi aləmdə hökm sürən cazibə və itələmə ziddiyyət cütünə aparır.²

Həvəslərin qarışma nisbətindəki dəyişikliklər ən aydın nəticələrə malikdir. Cinsi təcavüzkarlığa daha güclü əlavə sevgilidən şəhvət qatilinə keçid yaradır, təcavüzkar amilin kəskin azalması isə onu çəkingən və ya impotent edir.

Əsas həvəslərdən birini və ya digərini psixi sahələrdən birinə məhdudlaşdırmaq söhbəti belə ola bilməz. Onlar hər yerdə rast gəlinməlidir. Başlanğıc vəziyyəti belə təsəvvür edirik ki, Erosun mövcud olan bütün enerjisi, bundan sonra Libido adlandıracağımız enerji, hələ fərqlənməmiş Mən-O-da mövcuddur və eyni vaxtda mövcud olan məhv etmə meyillərini neytrallaşdırmağa xidmət edir. (Məhv etmə həvəsinin enerjisi üçün Libido ilə analoji bir terminimiz çatışmır.) Sonralar Libidonun taleyini izləmək bizə nisbətən asan olacaq, məhv etmə həvəsi üçün isə bu daha çətindir.³⁴

Bu həvəs daxildə Ölüm həvəsi kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətcə səssiz qalır, yalnız xaricə yönəldildikdə Məhv etmə həvəsi kimi bizə özünü göstərir. Fərdin qorunması üçün bunun baş verməsi zərurət kimi görünür. Əzələ sistemi bu ötürməyə xidmət edir. Fövqəl-Mənin qurulması ilə təcavüzkarlıq həvəsinin əhəmiyyətli miqdarı Mənin daxili hissəsində sabitləşdirilir və orada özünü-məhvedici şəkildə təsir edir. Bu, insanın mədəniyyət inkişafı yolunda üzərinə götürdüyü gigiyenik təhlükələrdən biridir. Təcavüzkarlığın saxlanması ümumiyyətlə sağlamlıq üçün zərərli, xəstəlik doğuran (incitmə) təsir göstərir. Təcavüzkarlığın öz şəxsinə yönəldilməsi nəticəsində qarşısı alınmış təcavüzkarlığın özünü-məhvə keçidini, çox vaxt qəzəb tutmasında saçlarını yolan, yumruqları ilə üzünü döyən bir şəxs nümayiş etdirir; o, açıq-aydın bu rəftarı başqasına yönəltmək istəyərdi. Bütün hallarda daxildə özünü məhv etmənin müəyyən payı qalır və nəhayət fərdi öldürməyə nail olana qədər, bəlkə də yalnız onun libidosu tükəndikdə və ya əlverişsiz şəkildə sabitləşdikdə davam edir. Beləliklə, ümumi olaraq fərdin daxili münaqişələrindən öldüyünü, növün isə xarici dünyaya qarşı uğursuz mübarizəsindən öldüyünü fərz etmək olar; əgər xarici dünya elə dəyişmişsə ki, növün qazandığı uyğunlaşmalar kifayət etmir.

O-da və Fövqəl-Məndə libidonun davranışı haqqında nə isə söyləmək çətindir. Bu barədə bildiyimiz hər şey Mənə aiddir; ilkin mərhələdə mövcud olan bütün libido miqdarı orada toplanmışdır. Biz bu vəziyyəti mütləq ilkin narsissizm adlandırırıq. Bu vəziyyət Mən obyekt təsəvvürlərini libido ilə yükləməyə başlayana qədər, narsissistik libidonu obyekt libidosuna çevirənə qədər davam edir. Bütün həyat boyu Mən böyük anbar olaraq qalır; oradan obyektlərə libido yüklənmələri göndərilir və onlar oraya geri çəkilir, protoplazma cisminin psevdopodiyaları ilə etdiyi kimi. Yalnız tam aşiq olma vəziyyətində libidonun əsas hissəsi obyektə köçürülür və obyekt müəyyən mənada Mənin yerini tutur. Həyatda vacib xarakteristika libidonun hərəkətliliyidir, yəni onun bir obyektdən digərlərinə keçmə asanlığı. Buna əks olaraq, libidonun müəyyən obyektlərə sabitləşməsi mövcuddur; bu çox vaxt bütün həyat boyu davam edir.

Aydındır ki, libidonun somatik mənbələri var və o, müxtəlif orqanlardan və bədən hissələrindən Mənə axır. Bunu ən aydın şəkildə, həvəs məqsədinə görə cinsi oyanma adlandırılan libido hissəsində görmək olar. Bu libidonun mənşə aldığı bədən hissələrindən ən əhəmiyyətliləri erogen zonalar adlanır, lakin əslində bütün bədən belə bir erogen zonadır. Eros, yəni onun nümayəndəsi olan libido haqqında bildiklərimizin ən yaxşısı cinsi funksiyanın öyrənilməsi ilə əldə edilmişdir; cinsi funksiya gündəlik anlayışda, nəzəriyyəmizdə olmasa da, Eros ilə üst-üstə düşür. Biz həyatımıza həlledici şəkildə təsir etmək üçün nəzərdə tutulmuş cinsi meylin, müəyyən erogen zonaları təmsil edən bir neçə qismən həvəslərin ardıcıl töhfələrindən tədricən necə inkişaf etdiyini təsəvvür edə bildik.

3. FƏSİL

Gündəlik anlayışa görə, insan cinsi həyatı əsasən öz cinsiyyət orqanlarını əks cinsdən olan bir şəxsin cinsiyyət orqanları ilə təmasa gətirmək istəyindən ibarətdir. Bu zaman öpüşmək, yad bədəni seyr etmək və ona toxunmaq müşayiət edici hadisələr və giriş hərəkətləri kimi çıxış edir. Bu istək pubertat dövründə, yəni cinsi yetkinlik yaşında ortaya çıxmalı və nəslin davamına xidmət etməlidir. Lakin həmişə bu anlayışın dar çərçivəsinə sığmayan bəzi faktlar məlum idi. 1) Təəccüblüdür ki, elə şəxslər var ki, onlar üçün yalnız öz cinsindən olan fərdlər və onların cinsiyyət orqanları cazibəyə malikdir. 2) Həmçinin təəccüblüdür ki, istəkləri tamamilə cinsi istəklər kimi davranan, lakin cinsiyyət orqanlarını və ya onların normal istifadəsini tamamilə nəzərə almayan şəxslər var; belə insanlara perverslər deyilir. 3) Və nəhayət, diqqət çəkən odur ki, bəzi degenerativ hesab edilən uşaqlar çox erkən yaşda öz cinsiyyət orqanlarına maraq və onların oyanması əlamətləri göstərirlər.

Psixoanalizin, bu üç az qiymətləndirilən faktlara qismən əsaslanaraq, cinsəllik haqqında bütün populyar görüşlərə zidd olması nəticəsində diqqət və etiraz doğurması başa düşüləndir. Onun əsas nəticələri aşağıdakılardır:

a) Cinsi həyat yalnız pubertat dövründə başlamır, əksinə doğumdan qısa müddət sonra aydın ifadələrlə başlayır.

b) Cinsi və genital anlayışları arasında kəskin fərq qoymaq lazımdır. Birincisi daha geniş anlayışdır və cinsiyyət orqanları ilə əlaqəsi olmayan çoxsaylı fəaliyyətləri əhatə edir.

Cinsi həyat, sonradan çoxalma xidmətinə qoyulan bədən zonalarından həzz əldə etmə funksiyasını əhatə edir. Hər iki funksiya çox vaxt tam üst-üstə düşmür.

Əsas maraq, təbii ki, hamısından daha gözlənilməz olan birinci iddiaya yönəlir. Erkən uşaqlıq dövründə, yalnız köhnə bir önyargının cinsi adını verməkdən imtina edə biləcəyi və sonradan böyüklərin sevgi həyatında rast gəldiyimiz psixi hadisələrlə (məsələn, müəyyən obyektlərə fiksasiya, qısqanclıq və s.) əlaqəli olan bədən fəaliyyətinin əlamətlərinin olduğu sübut edilmişdir. Lakin bununla yanaşı, erkən uşaqlıqda ortaya çıxan bu hadisələrin qanunauyğun inkişafa aid olduğu, müntəzəm artım keçdiyi, təxminən beşinci yaşın sonunda zirvəyə çatdığı və bundan sonra sakitlik dövrünün gəldiyi görünür. Bu müddət ərzində irəliləyiş dayanır, çox şey unudulur və yenidən geriləyir. Bu deyilən laten (gizli) dövrün bitməsindən sonra pubertatla birlikdə cinsi həyat davam edir, deyə bilərik ki, yenidən çiçəklənir. Burada cinsi həyatın iki mərhələli başlanğıcı faktı ilə qarşılaşırıq; bu, insandan başqa heç kimdə məlum deyil və insanlaşma üçün açıq-aydın çox əhəmiyyətlidir.⁵ Cinsəlliyin bu erkən dövründəki hadisələrin, qalıqlar istisna olmaqla, uşaqlıq amneziyasına qurban getməsi əhəmiyyətsiz deyil. Nevrozların etiologiyası haqqında baxışlarımız və analitik terapiya texnikamız bu anlayışlara əsaslanır. Bu erkən dövrün inkişaf proseslərinin tədqiqi digər iddialar üçün də sübutlar təqdim etdi.

Erogen zona kimi ortaya çıxan və ruha libidinal iddia qoyan ilk orqan doğuşdan etibarən ağızdır. Bütün psixi fəaliyyət əvvəlcə bu zonanın ehtiyacını ödəməyə yönəlmişdir. Bu, təbii ki, ilk növbədə qidalanma vasitəsilə özünü qorumağa xidmət edir, lakin fiziologiyanı psixologiya ilə qarışdırmaq olmaz. Uşağın israrla davam etdirdiyi əmmə hərəkətində tezliklə, qida qəbulundan qaynaqlanan və ondan qıcıqlanan, lakin qidalanmadan asılı olmayaraq həzz əldə etməyə can atan və buna görə də cinsi adlandırıla bilən və adlandırılmalı olan bir doyum ehtiyacı özünü göstərir.

Artıq bu oral mərhələdə dişlərin çıxması ilə birlikdə sadist impulslar təcrid olunmuş şəkildə ortaya çıxır. Bizim sadist-anal adlandırdığımız ikinci mərhələdə daha geniş miqyasda, çünki burada doyum təcavüzkarlıqda və ifrazat funksiyasında axtarılır. Təcavüzkar meylləri libidonun tərkibinə daxil etmək hüququmuzu, sadizmin saf libidinal və saf destruktiv meyllərin 'həvəs qarışığı' olması, bu qarışığın bundan sonra dayanmayacağı anlayışına əsaslandırırıq.¹

Üçüncüsü, sanki öncül kimi, cinsi həyatın son formalaşmasına artıq olduqca bənzəyən deyilən fallik mərhələdir. Diqqət çəkən məqam odur ki, burada hər iki cinsin cinsiyyət orqanları deyil, yalnız kişi cinsiyyət orqanı (fallus) rol oynayır. Qadın cinsiyyət orqanı uzun müddət naməlum qalır; uşaq cinsi prosesləri başa düşməyə çalışarkən, genetik baxımdan əsaslandırılmış olan mötəbər 'kloaka nəzəriyyəsi'ni (Kloakentheorie) qəbul edir.⁷⁶

Fallik mərhələ ilə və onun daxilində erkən uşaq cinsəlliyi öz zirvəsinə çatır və çöküşə yaxınlaşır. Oğlan və qız uşaqları bundan sonra ayrı talelərə malik olurlar. Hər ikisi intellektual fəaliyyətlərini cinsəllik araşdırması xidmətinə yönəltməyə başlayır; hər ikisi fallusun ümumi mövcudluğu fərzindən çıxış edir. Amma indi cinslərin yolları ayrılır. Oğlan uşağı Edip mərhələsinə daxil olur; o, fallusa əl ilə təsir etməyə və eyni zamanda onun anaya qarşı hər hansı bir cinsi fəaliyyəti haqqında xəyallar qurmağa başlayır, ta ki kastrasiya hədəsi və qadın cinsinin fallusdan məhrum olması mənzərəsinin birgə təsiri nəticəsində həyatının ən böyük travmasını yaşayana qədər; bu travma gizlənmə (latensiya) dövrünü və onun bütün nəticələrini başladır. Qız uşağı oğlan uşağına bənzəməyə çalışarkən boşuna cəhdlərdən sonra öz fallus çatışmazlığını və ya daha dəqiq desək, klitorisin aşağı dəyərliliyini daimi xarakter inkişafı nəticələri ilə yaşayır; rəqabətdəki bu ilk məyusluq nəticəsində çox vaxt ümumiyyətlə cinsəllikdən ilk uzaqlaşma baş verir.

Bu üç mərhələnin bir-birini asanlıqla əvəz etdiyinə inanmaq səhv olardı; biri digərinə əlavə olunur, onlar bir-birinin üstünə düşür və yan-yana mövcud olurlar. Erkən mərhələlərdə ayrı-ayrı qismən həvəslər bir-birindən asılı olmayaraq həzz əldə etməyə yönəlir; fallik mərhələdə isə digər meylləri cinsiyyət orqanlarının üstünlüyünə tabe edən və ümumi həzz meylinin cinsi funksiya daxilində yerləşdirilməsinin başlanğıcını bildirən təşkilatlanmanın başlanğıcları yaranır. Tam təşkilatlanma yalnız yetkinlik dövründə dördüncü, yəni genital mərhələdə əldə edilir. Onda elə bir vəziyyət yaranır ki, 1) bəzi erkən libido yüklənmələri qorunub saxlanılır, 2) digərləri cinsi funksiyaya hazırlayıcı və dəstəkləyici aktlar kimi daxil edilir və onların ödənilməsi belə adlanan 'ön həzz'ini verir, 3) digər meyllər təşkilatdan kənarlaşdırılır, ya ümumiyyətlə sıxışdırılır, ya da Məndə başqa bir istifadə tapır, xarakter xüsusiyyətləri formalaşdırır və ya məqsəd yerdəyişməsi ilə sublimasiyaya uğrayır.

Bu proses həmişə mükəmməl şəkildə baş vermir. Onun inkişafındakı ləngimələr cinsi həyatın müxtəlif pozuntuları kimi özünü göstərir. Bu halda, libidonun erkən mərhələ vəziyyətlərinə fiksasiyaları mövcuddur, onların normal cinsi hədəfdən asılı olmayan meyli perversiya adlanır. Belə bir inkişaf ləngiməsi, məsələn, açıq şəkildə ifadə olunduqda homoseksuallıqdır. Təhlil göstərir ki, homoseksual obyekt bağlanması bütün hallarda mövcud olub və əksər hallarda gizli şəkildə qorunub saxlanılıb. Vəziyyətlər ona görə mürəkkəbləşir ki, adətən normal nəticənin əldə edilməsi üçün tələb olunan proseslər ya baş vermir, ya da tam baş vermir, əksinə, qismən baş verir, nəticədə son formalaşma bu kəmiyyət nisbətlərindən asılı qalır. Genital təşkilatlanma əldə edilir, lakin ona qoşulmayan və pregenital obyektlərə və hədəflərə fiksasiya olunmuş libidonun payı qədər zəifləyir. Bu zəiflik libidonun, genital ödənilməmə və ya real çətinliklər olduqda, erkən pregenital yüklənmələrə qayıtma (regressiya) meylini göstərir. Cinsi funksiyaların tədqiqi zamanı biz iki məsələyə dair ilkin, müvəqqəti bir inanc, daha doğrusu bir hiss əldə etdik ki, bu məsələlər sonradan bütün sahədə əhəmiyyətli olacaqdır. Birincisi, müşahidə etdiyimiz normal və qeyri-normal hadisələr, yəni fenomenologiya, dinamik və iqtisadi baxımdan (bizim halımızda libidonun miqdarca paylanması) təsvir tələb edir; ikincisi isə, tədqiq etdiyimiz pozğunluqların etiologiyası inkişaf tarixində, yəni fərdin erkən dövründə tapılmalıdır.

4. FƏSİL

Biz psixi aparatın quruluşunu, onun daxilində fəaliyyət göstərən enerjiləri və ya qüvvələri təsvir etdik və əla bir nümunə üzərində bu enerjilərin, əsasən libidonun, necə fizyoloji bir funksiyaya, nəslin davamına xidmət edən funksiyaya təşkil olunduğunu izlədik. Burada psixi olanın tamamilə özünəməxsus xarakterini təmsil edən heç nə yox idi, əlbəttə ki, bu aparatın və bu enerjilərin bizim ruh həyatı adlandırdığımız funksiyalara əsaslandığı empirik faktı istisna olmaqla. Biz psixi olan üçün yeganə xarakterik olan, hətta çox yayılmış fikrə görə başqalarını istisna edərək onunla üst-üstə düşən şeyə tərəf yönəlirik.

Bu tədqiqat üçün başlanğıc nöqtəsi, hər hansı izah və təsvirə tabe olmayan, bənzərsiz şüur faktıdır. Şüurdan danışarkən, insan buna baxmayaraq, özünün ən şəxsi təcrübəsindən dərhal nə nəzərdə tutulduğunu bilir.⁸ Elmin daxilində və xaricində bir çoxları üçün şüurun yeganə psixi şey olduğunu fərz etmək kifayətdir və bundan sonra psixologiyada psixi fenomenologiya çərçivəsində qavrayışları, hissləri, düşünmə proseslərini və iradə aktlarını ayırmaqdan başqa heç nə qalmır. Lakin ümumi razılığa görə bu şüurlu proseslər boşluqsuz, özlüyündə qapanmış sıralar əmələ gətirmir; belə ki, psixi olanın fiziki və ya somatik müşayiət proseslərini qəbul etməkdən başqa çıxış yolu qalmır, bunlara isə psixi sıralardan daha böyük tamlıq tanımaq lazım gəlir, çünki onların bir qismində şüurlu paralel proseslər var, digərlərində isə yoxdur. Bu halda psixologiyada vurğunu bu somatik proseslərə qoymaq, onları əsl psixi kimi tanımaq və şüurlu proseslər üçün başqa bir dəyərləndirmə axtarmaq təbii görünür. Buna ən çox filosoflar, eləcə də bir çox başqaları qarşı çıxır və şüursuz psixi olanı mənasızlıq elan edirlər.

Məhz bunu psixoanaliz etməlidir və bu, onun ikinci əsas fərziyyəsidir. O, iddia olunan somatik müşayiət proseslərini əsl psixi olan elan edir və bununla əvvəlcə şüurun keyfiyyətindən əl çəkir. Bu işdə o tək deyil. T. Lipps kimi bəzi mütəfəkkirlər eyni fikri eyni sözlərlə ifadə etmişlər; psixi olanın adət edilmiş anlayışından ümumi narazılıq şüursuz anlayışının psixoloji düşüncəyə getdikcə təcili qəbulunu tələb etməsinə gətirib çıxarmışdır, baxmayaraq ki, bu anlayış o qədər qeyri-müəyyən və tutulmaz şəkildə idi ki, elmə heç bir təsir göstərə bilməmişdi.

İndi psixoanaliz ilə fəlsəfə arasındakı bu fərq yalnız əhəmiyyətsiz bir tərif məsələsi kimi görünür: psixi adını bir sıraya, yoxsa digərinə vermək lazımdır. Həqiqətdə isə bu addım çox əhəmiyyətli olmuşdur. Şüur psixologiyasında heç vaxt o boşluqlu, aydın şəkildə başqa yerlərdən asılı olan sıralardan kənara çıxılmamışdı, digər baxış isə, yəni psixi olanın öz-özlüyündə şüursuz olması, psixologiyanı hər hansı digər təbiət elmi kimi formalaşdırmağa imkan verdi. Onların məşğul olduğu proseslər, kimya və ya fizika kimi digər elmlərin prosesləri kimi, özlüyündə eyni dərəcədə dərk edilməzdir; lakin bu proseslərin tabe olduğu qanunları müəyyən etmək, onların qarşılıqlı əlaqələrini və asılılıqlarını geniş məsafələr boyunca boşluqsuz izləmək, yəni təbiət hadisələrinin müvafiq sahəsinə aid olan və “anlayış” adlandırılan şeyi əldə etmək mümkündür. Bu proses yeni fərziyyələr və yeni anlayışların yaradılması olmadan mümkün deyil, lakin bu fərziyyələr və anlayışlar bizim çətinliklərimizin sübutu kimi kiçik sayılmamalı, əksinə, elmin zənginləşdirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir; onlar digər təbiət elmlərindəki müvafiq intellektual köməkçi qurğularla eyni təxmini dəyərinə malikdirlər, təcrübənin çoxluğu və süzülməsi nəticəsində dəyişdirilməni, düzəldilməni və daha dəqiq müəyyənləşdirməni gözləyirlər. Bu, yeni elmin əsas anlayışlarının, onun prinsiplərinin (həvəs, sinir enerjisi və s.) uzun müddət köhnə elmlərin əsas anlayışları (qüvvə, kütlə, cazibə) kimi qeyri-müəyyən qalması gözləntimizə tam uyğundur.

Bütün elmlər psixi aparatımız vasitəsilə ötürülən müşahidələrə və təcrübələrə əsaslanır. Lakin bizim elmimiz bu aparatın özünü obyekt kimi götürdüyü üçün, analoji burada sona çatır. Biz müşahidələrimizi eyni qavrayış aparatı vasitəsilə, psixidakı boşluqların köməyi ilə, yəni buraxılan hissələri yaxın nəticələr çıxarmaqla tamamlayaraq və onları şüurlu materiala çevirərək həyata keçiririk. Beləliklə, biz şüursuz psixiyaya qarşı şüurlu bir tamamlama sırası yaradırıq. Bu nəticələrin məcburedici qüvvəsi bizim psixi elmin nisbi etibarlılığına əsaslanır. Bu işə dərindən bələd olanlar, texnikamızın hər cür tənqidlərə davam gətirdiyini görəcəklər.

Bu iş zamanı bizə psixi keyfiyyətlər adlandırdığımız fərqləndirmələr öz-özünə ortaya çıxır. Bizim şüurlu dediklərimizi xarakterizə etməyə ehtiyac yoxdur, o, filosofların və ictimai fikrin şüuru ilə eynidir. Digər bütün psixi hadisələr bizim üçün şüursuzdur. Tezliklə biz bu şüursuzda vacib bir ayrım qəbul etməyə məcbur oluruq. Bəzi proseslər asanlıqla şüurlu olur, sonra artıq şüurlu deyillər, lakin əziyyət çəkmədən yenidən şüurlu ola bilərlər, deyildiyi kimi, reproduksiya oluna və ya xatırlana bilərlər. Bu zaman bizə şüurun ümumiyyətlə yalnız çox keçici bir vəziyyət olduğu xatırladılır. Şüurlu olan yalnız bir anlıq şüurludur. Əgər müşahidələrimiz bunu təsdiqləmirsə, bu yalnız görünüşdə bir ziddiyyətdir; bu, qavrayış üçün qıcıqların daha uzun müddət davam edə biləcəyindən, beləliklə qavrayışın bu müddət ərzində təkrarlana biləcəyindən irəli gəlir. Bu vəziyyətin bütün mahiyyəti düşüncə proseslərimizin şüurlu qavranılmasında aydın görünür; bu proseslər də davam edir, lakin eyni dərəcədə bir an ərzində başa çata bilər. Bu cür davranan, yəni şüursuz vəziyyəti şüurlu vəziyyətlə asanlıqla dəyişdirə bilən bütün şüursuza biz daha çox şüurlaşa bilən və ya şüuröncəsi deyirik. Təcrübə bizə öyrədib ki, demək olar ki, elə bir psixi proses yoxdur ki, nə qədər mürəkkəb olsa da, bəzən şüuröncəsi qala bilməsin, baxmayaraq ki, adətən şüura yüksəlir (necə ki, biz ifadə edirik).

Digər psixi proseslər və məzmunlar şüura çıxmaq üçün o qədər asan yola malik deyillər, əksinə, təsvir olunan yolla açılmalı, təxmin edilməli və şüurlu ifadəyə çevrilməlidirlər. Biz bu hadisələr üçün əsl şüursuz adını saxlayırıq. Beləliklə, biz psixi proseslərə üç keyfiyyət aid etmişik: onlar ya şüurlu, ya şüuröncəsi, ya da şüursuzdurlar. Bu keyfiyyətləri daşıyan məzmunların üç sinfi arasındakı ayrılıq nə mütləq, nə də daimidir. Gördüyümüz kimi, şüuröncəsi olan şey bizim müdaxiləmiz olmadan şüurlu olur, şüursuz olan isə bizim səyimizlə şüurlu edilə bilər, bu zaman çox güclü müqavimətləri aşdığımız hissinə malik ola bilərik. Bu cəhdi başqa bir fərd üzərində etdikdə, ona verdiyimiz qavrayış boşluğunun şüurlu doldurulması, yəni ona verdiyimiz konstruksiyanın, həmin şüursuz məzmunu onun şüurunda canlandırdığımız anlamına gəlmədiyini unutmamalıyıq. Əksinə, bu məzmun əvvəlcə onun qatında ikiqat sabitləşmiş şəkildə mövcuddur: bir dəfə onun qəbul etdiyi şüurlu rekonstruksiya kimi, digər dəfə isə onun ilkin şüursuz vəziyyətində. Daha sonra davamlı səylərimiz nəticəsində adətən bu şüursuz olan şeyin ona özünə şüurlu olması və beləliklə, hər iki sabitləşmənin üst-üstə düşməsi mümkün olur. Şüurlu olmağa qarşı müqaviməti qiymətləndirmək üçün istifadə etdiyimiz səy miqdarı, ayrı-ayrı hallarda fərqli ölçüdədir.

Məsələn, analitik müalicədə səylərimizin nəticəsi olan şey spontan da baş verə bilər; əks halda şüursuz olan bir məzmun şüuröncəsi məzmuna çevrilə və sonra şüurlu ola bilər, psixotik vəziyyətlərdə geniş miqyasda baş verdiyi kimi. Bundan belə nəticə çıxarırıq ki, müəyyən daxili müqavimətlərin qorunub saxlanması normallığın şərtidir. Adətən, müqavimətlərin belə zəifləməsi və nəticəsində şüursuz məzmunun yuxu vəziyyətində irəliyə doğru hərəkət etməsi baş verir, bu da 'yuxu yaranması' üçün şərti təmin edir. Əksinə, şüuröncəsi məzmun müvəqqəti olaraq əlçatmaz, müqavimətlərlə bloklanmış ola bilər, müvəqqəti unutma (itirilmə) halında olduğu kimi, və ya şüuröncəsi bir fikir müvəqqəti olaraq şüursuz vəziyyətə qaytarıla bilər, bu da zarafatın şərti kimi görünür. Görəcəyik ki, şüuröncəsi məzmunların (və ya proseslərin) şüursuz vəziyyətə belə geri çevrilməsi nevrotik pozğunluqların yaranmasında böyük rol oynayır.

Bu ümumilikdə və sadələşdirilmiş şəkildə təqdim edildikdə, psixi olanın üç keyfiyyəti haqqında təlim, aydınlaşdırmağa töhfədən çox, hədsiz qarışıqlığın mənbəyi kimi görünür. Lakin unutmamalıyıq ki, bu əslində nəzəriyyə deyil, müşahidələrimizin faktları haqqında ilk hesabatdır; bu faktlara mümkün qədər yaxın durur və onları izah etməyə çalışmır. Onun aşkar etdiyi mürəkkəbliklər, tədqiqatımızın qarşılaşdığı xüsusi çətinlikləri başa düşülən hala gətirə bilər. Güman ki, psixi keyfiyyətlər və psixi aparatın qəbul etdiyimiz vilayətləri və ya instansiyaları arasında yaranan əlaqələri izlədikdə, bu təlim də bizə daha yaxın olacaq. Həqiqətən, bu əlaqələr də heç də sadə deyil.

Şüurlu olma hər şeydən əvvəl hiss orqanlarımızın xarici dünyadan əldə etdiyi qavrayışlarla bağlıdır. Beləliklə, topik baxımdan bu, Mənin ən xarici qabıq təbəqəsində baş verən bir hadisədir. Həmçinin bədənin daxilindən də şüurlu məlumatlar alırıq, hisslər, hətta bizim ruh həyatımıza xarici qavrayışlardan daha qəti şəkildə təsir edir və müəyyən şəraitdə hiss orqanları öz spesifik qavrayışlarından əlavə, hisslər və ağrı hissləri də təqdim edir. Lakin bu hisslər, şüurlu qavrayışlardan fərqli olaraq adlandırıldıqları kimi, eyni zamanda son orqanlardan gəlir və biz bunların hamısını qabıq təbəqəsinin uzantısı, çıxıntısı kimi qəbul etdiyimiz üçün, yuxarıdakı iddiamızı qoruya bilərik. Fərq yalnız odur ki, hisslərin və duyğuların son orqanları üçün bədən özü xarici dünyanı əvəz edəcək.

Mənin periferiyasındakı şüurlu proseslər, Məndəki digər hər şey şüursuz – qəbul etməli olduğumuz ən sadə vəziyyət budur. Həqiqətən də heyvanlarda belə ola bilər, insanda isə daxili proseslərin də şüur keyfiyyətini qazana bilməsinə imkan verən bir mürəkkəblik əlavə olunur. Bu, dil funksiyasının işidir; dil funksiyası Mənin məzmunlarını vizual, xüsusilə də akustik qavrayışların xatirə qalıqları ilə sabit əlaqəyə gətirir. O andan etibarən, qabıq təbəqəsinin qavrayıcı periferiyası daxildən də çox daha geniş miqyasda qıcıqlandırıla bilər, təsəvvür axınları və düşünmə prosesləri kimi daxili hadisələr şüurlu ola bilər və hər iki imkan arasında fərq qoyan, reallıq yoxlaması adlanan xüsusi bir mexanizm tələb olunur. Qavrayış və reallıq (xarici dünya) arasındakı eyniləşdirmə artıq etibarsız hala gəlmişdir. İndi asanlıqla ortaya çıxan, yuxuda isə müntəzəm olaraq baş verən səhvlər hallüsinasiyalar adlanır.

Əsasən düşünmə proseslərini əhatə edən Mənin daxili hissəsi, şüuröncəsi keyfiyyətinə malikdir. Bu keyfiyyət Mənə xasdır və yalnız ona aiddir. Lakin dilin xatirə qalıqları ilə əlaqəni şüuröncəsi vəziyyətinin şərti kimi qəbul etmək doğru olmazdı; bu vəziyyət əksinə, ondan asılı deyil, baxmayaraq ki, dil şərti prosesin şüuröncəsi təbiəti haqqında etibarlı nəticə çıxarmağa imkan verir. Bir tərəfdən şüura çıxış yolu, digər tərəfdən isə dil qalıqları ilə əlaqəsi ilə seçilən şüuröncəsi vəziyyəti, bu iki xarakterlə tükənməyən xüsusi bir şeydir. Bunun sübutu ondan ibarətdir ki, Mənin, xüsusilə Fövqəl-Mənin böyük hissələri, şüuröncəsi xarakterini inkar etmək mümkün olmasa da, fenomenoloji mənada əsasən şüursuz qalır. Niyə belə olması lazım olduğunu bilmirik. Şüuröncəsinin həqiqi təbiətinin nədən ibarət olması probleminə sonradan yanaşmağa çalışacağıq.

Şüursuz — O-da yeganə hökmran keyfiyyətdir. O və Şüursuz, Mən və Şüuröncəsi kimi eyni dərəcədə sıx bağlıdır, hətta burada münasibət daha da müstəsnadır. Şəxsiyyətin və onun psixi aparatının inkişaf tarixinə nəzər salmaq, O-da əhəmiyyətli bir fərqləndirməni müəyyən etməyə imkan verir. Əslində, əvvəlcə hər şey O idi, Mən isə xarici dünyanın davamlı təsiri nəticəsində O-dan inkişaf etmişdir. Bu yavaş inkişaf zamanı O-nun müəyyən məzmunları şüuröncəsi vəziyyətinə çevrilmiş və beləliklə Mənə daxil edilmişdir. Digərləri dəyişməz şəkildə O-da, onun çətin əlçatan nüvəsi kimi qalmışdır. Lakin bu inkişaf zamanı gənc və zəif Mən, artıq qəbul etdiyi bəzi məzmunları yenidən şüursuz vəziyyətə qaytarmış, onlardan imtina etmiş və qəbul edə biləcəyi bəzi yeni təəssüratlara qarşı da eyni davranmışdır, nəticədə bu təəssüratlar rədd edilərək yalnız O-da iz qoya bilmişdir. O-nun bu sonuncu hissəsini, yaranma təbiətinə görə sıxışdırılmış adlandırırıq. O-da hər iki kateqoriya arasında həmişə kəskin fərq qoya bilməməyimiz əhəmiyyət kəsb etmir. Onlar təxminən ilkin olaraq gətirilən və Mənin inkişafı dövründə qazanılan məzmunlar arasındakı ayrışma ilə üst-üstə düşür.

Lakin psixi aparatın Mən və O kimi topik parçalanmasına, şüuröncəsi və şüursuz keyfiyyətlərinin paralel getdiyi bu ayrışmaya qərar vermişik və bu keyfiyyətləri yalnız fərqlənmənin bir əlaməti kimi, onun mahiyyəti kimi deyil, qəbul etmişiksə, onda O-da şüursuz keyfiyyəti ilə, Məndə isə şüuröncəsi keyfiyyəti ilə özünü büruzə verən vəziyyətin əsl təbiəti nədir və ikisi arasındakı fərq nədir? İndi, bu barədə heç nə bilmirik və bu cəhalətin dərin qaranlıq fonundan azsaylı anlayışlarımız acınacaqlı dərəcədə ayrılır. Biz burada psixi olanın hələ açılmamış əsl sirrinə yaxınlaşmışıq. Digər təbiət elmlərindən öyrəşdiyimiz kimi, ruh həyatında bir növ enerjinin fəaliyyət göstərdiyini qəbul edirik, lakin digər enerji formaları ilə analogiyalar vasitəsilə onun təbiətini anlamağa yaxınlaşmaq üçün bizdə bütün istinad nöqtələri çatışmır. Sinir və ya psixi enerjinin iki formada mövcud olduğunu, birinin asan hərəkət etdiyini, digərinin isə daha çox bağlı olduğunu anladığımızı düşünürük; məzmunların yüklənməsi və həddindən artıq yüklənməsi haqqında danışırıq və hətta 'həddindən artıq yüklənmənin' sərbəst enerjinin bağlı enerjiyə çevrildiyi müxtəlif proseslərin bir növ sintezini yaratdığı fərziyyəsini irəli sürməyə cəsarət edirik. Daha irəli getməmişik, lakin şüursuz vəziyyətin şüuröncəsi vəziyyətdən fərqinin də belə dinamik münasibətlərdə olduğunu fikrimizdə qalırıq; bu da birinin digərinə spontan və ya bizim iştirakımızla keçə biləcəyini anlamağa imkan verərdi.

Bütün bu qeyri-müəyyənliklərin arxasında, kəşfini psixoanalitik tədqiqata borclu olduğumuz yeni bir fakt dayanır. Şüursuzda və ya O-da baş verən proseslərin, şüuröncəsi Məndə baş verən proseslərdən fərqli qanunlara tabe olduğunu öyrəndik. Bu qanunların hamısını, şüuröncəsi, Məndəki axınları tənzimləyən ikincil prosesin əksinə, birincil proses adlandırırıq. Beləliklə, nəticədə psixi keyfiyyətlərin öyrənilməsi bərəkətsiz olmadığını sübut etmiş oldu.

5. FƏSİL

YUXU TƏBİRLƏMƏSİ ÜZRƏ İZAHLAR

Mənin sərhədlərinin müqavimətlər (qarşı yüklənmələr) ilə qorunduğu, yerindən tərpənmədiyi və Fövqəl-Mənin Məndən ayırd edilmədiyi, çünki hər ikisinin harmoniyalı işlədiyi normal, sabit vəziyyətlərin tədqiqi; belə bir tədqiqat bizə az izahat verərdi. Bizə kömək edə biləcək şey, yalnız münaqişə və təlatüm vəziyyətləridir, yəni şüursuz O-nun məzmununun Mənə və şüura nüfuz etmək ümidi olduqda və Mən bu yeni nüfuz etməyə qarşı yenidən müdafiəyə keçdikdə. Yalnız bu şərtlər daxilində hər iki tərəf haqqında məlumatlarımızı təsdiq edən və ya düzəldən müşahidələri apara bilərik. Belə bir vəziyyət gecə yuxusudur və buna görə də yuxudakı psixi fəaliyyət, yəni yuxu kimi qəbul etdiyimiz şey, bizim ən əlverişli tədqiqat obyektimizdir. Bu zaman, normal ruh həyatını patologik tapıntılara görə qurduğumuza dair tez-tez eşidilən ittihamdan da qaçırıq, çünki yuxu, xüsusiyyətləri ayıq həyatımızın məhsullarından nə qədər fərqlənsə də, normal insanların həyatında mütəmadi bir hadisədir. Yuxu, ümumi məlum olduğu kimi, qarışıq, başa düşülməz, hətta mənasız ola bilər, onun məlumatları reallıq haqqındakı bütün biliklərimizə zidd gələ bilər və biz, yuxu gördüyümüz müddətcə yuxunun məzmunlarına obyektiv reallıq verdiyimiz üçün dəli kimi davranırıq.

Yuxunun başa düşülməsinə ('təbirinə') gedən yolu, oyandıqdan sonra yuxu kimi xatırladığımız şeyin, əsl yuxu prosesinin özü deyil, yalnız onun arxasında gizləndiyi bir vitrin olduğunu qəbul edərək gedirik. Bu, manifest yuxu məzmunu ilə latent yuxu düşüncələri arasındakı fərqləndirməmizdir. Sonunculardan birincinin yarandığı prosesi yuxu işlənməsi adlandırırıq. Yuxu işlənməsinin öyrənilməsi bizə, O-dan gələn şüursuz materialın, ilkin və sıxışdırılmış halda, Mənə necə sırındığını, şüuröncəsi olduğunu və Mənin qarşı durması nəticəsində yuxu təhrifi kimi tanıdığımız dəyişikliklərə uğradığını mükəmməl bir nümunə üzərində göstərir. Yuxunun, bu şəkildə izahını tapmayan heç bir xüsusiyyəti yoxdur.

Yuxu yaranmasının iki cür səbəbi olduğunu qeyd etməklə ən yaxşı şəkildə başlayırıq. Ya yuxu zamanı əks halda boğulmuş bir həvəs təhriki (bir şüursuz istək) Məndə özünü qəbul etdirmək gücünü tapmışdır, ya da ayıq həyatdan artıq qalmış bir meyl, bütün ona bağlı münaqişə təhrikləri ilə birlikdə bir şüuröncəsi düşüncə axını, yuxuda şüursuz bir element vasitəsilə güclənmə tapmışdır. Beləliklə, yuxular ya O-dan, ya da Məndən gəlir. Yuxu yaranma mexanizmi hər iki hal üçün eynidir, dinamik şərt də eynidir. Mən, müvəqqəti olaraq funksiyalarını dayandıraraq və əvvəlki vəziyyətə qayıdışa imkan verərək, O-dan sonradan yarandığını sübut edir. Bu, xarici dünya ilə əlaqələrini kəsərək, hiss orqanlarındakı yüklənmələri geri çəkərək düzgün şəkildə baş verir. Haqlı olaraq demək olar ki, doğuşla birlikdə tərk edilmiş ana bətni həyatına qayıtmaq istəyən, yəni yuxu həvəsi yaranmışdır. Yuxu ana bətninə belə bir qayıdışdır. Ayıq Mən hərəkət funksiyasına nəzarət etdiyi üçün, yuxu vəziyyətində bu funksiya iflic olunur və nəticədə şüursuz O-ya qoyulan ləngimələrin böyük bir hissəsi artıq lazım olmur. Bu "qarşı yüklənmələrin" geri çəkilməsi və ya azaldılması indi O-ya zərərsiz bir sərbəstlik miqdarına imkan verir. Şüursuz O-nun yuxu yaranmasındakı payına dair sübutlar çoxdur və inandırıcıdır. a) Yuxu yaddaşı ayıq vəziyyətdəki yaddaşdan xeyli genişdir. Yuxu, yuxu görənin unutduğu, ayıq halda ona əlçatan olmayan xatirələri gətirir. b) Yuxu, yuxu görənin adətən mənasını bilmədiyi dil simvollarından məhdudiyyətsiz istifadə edir. Lakin biz onların mənasını təcrübəmizlə təsdiqləyə bilərik. Onlar ehtimal ki, dil inkişafının əvvəlki mərhələlərindən gəlir. c) Yuxu yaddaşı çox vaxt yuxu görənin erkən uşaqlığından təəssüratları təkrar yaradır; biz qətiyyətlə iddia edə bilərik ki, onlar təkcə unudulmuş deyil, həm də sıxışdırma nəticəsində şüursuzlaşmışdır. Bu, nevrozların analitik müalicəsində cəhd etdiyimiz yuxu görənin erkən dövrünün bərpasında yuxunun adətən əvəzsiz köməyinə əsaslanır. d) Bundan əlavə, yuxu nə yetkin həyatdan, nə də yuxu görənin unudulmuş uşaqlığından gələ bilməyən məzmunları üzə çıxarır. Biz onları, uşağın əcdadların təcrübəsindən təsirlənərək, hər hansı öz təcrübəsindən əvvəl dünyaya gətirdiyi arxaik mirasın bir hissəsi kimi qəbul etməyə məcburuq. Bu filogenetik materiala uyğun gələn nümunələri insanlığın ən qədim əfsanələrində və onların qalıq adətlərində tapırıq. Beləliklə, yuxu insan tarixi öncəsi üçün kiçik sayılmayacaq bir mənbəyə çevrilir. Lakin yuxunu bizim anlayışımız üçün qiymətsiz edən şey, şüursuz material Mənə nüfuz etdikdə öz işləmə üsullarını da özü ilə gətirməsidir. Yəni, onun ifadə tapdığı şüuröncəsi düşüncələr, yuxu işlənməsi prosesində O-nun şüursuz hissələriymiş kimi davranılır; yuxu yaranmasının digər halında isə şüursuz həvəs təhrikinin güclənməsini əldə etmiş şüuröncəsi düşüncələr şüursuz vəziyyətə endirilir. Yalnız bu yolla şüursuzda baş verən qanunların nə olduğunu və onların ayıq düşüncədəki bizə məlum qaydalardan necə fərqləndiyini öyrənirik. Beləliklə, yuxu işlənməsi əsasən şüuröncəsi düşüncə proseslərinin şüursuz işlənməsi halıdır. Tarixdən bir bənzətmə gətirək: İstila edən fatihlər fəth etdikləri ölkədə orada tapdıqları hüquqa görə deyil, öz hüquqlarına görə davranırlar. Lakin yuxu işlənməsinin nəticəsinin bir kompromis olduğu açıq-aşkar görünür. Şüursuz maddəyə məcbur edilən təhrifdə və bütünün Mənə hələ də qəbul edilə bilən bir forma vermək üçün çox vaxt kifayətsiz olan cəhdlərdə (ikinci dərəcəli işlənmə) hələ iflic olunmamış Mən təşkilatının təsiri görünür. Bu, təmsilən, tabe edilmişlərin davam edən müqavimətinin ifadəsidir.

Şüursuzda belə bir şəkildə üzə çıxan axın qanunları kifayət qədər qəribədir və yuxuda bizə yad görünən hər şeyin əksəriyyətini izah etmək üçün kifayətdir. Əvvəla, diqqət çəkən bir sıxlaşdırma meyli var; yəni, ayıq düşüncədə bizim mütləq bir-birindən ayırdığımız elementlərdən yeni vahidlər yaratmağa meyl. Nəticədə, tez-tez manifest yuxunun tək bir elementi, bütün bir sıra latent yuxu düşüncələrini, sanki hamısı üçün ortaq bir işarə imiş kimi təmsil edir və ümumiyyətlə, manifest yuxunun həcmi, onun yarandığı zəngin maddə ilə müqayisədə son dərəcə qısalır. Yuxu işlənməsinin əvvəlkilərdən tam müstəqil olmayan digər bir xüsusiyyəti, psixi intensivliklərin (yüklənmələr) bir elementdən digərinə asanlıqla yerdəyişməsidir; belə ki, tez-tez manifest yuxuda, yuxu düşüncələrində əhəmiyyətsiz olan bir element ən aydın və buna uyğun olaraq ən vacib kimi görünür və əksinə, yuxu düşüncələrinin əsas elementləri manifest yuxuda yalnız kiçik işarələrlə təmsil olunur. Bundan əlavə, yuxu işlənməsi üçün, bir elementi digər bütün əməliyyatlar üçün başqa bir elementlə əvəz etmək məqsədilə, çox vaxt kifayət qədər nəzərə çarpmayan ortaq cəhətlər yetərlidir. Bu sıxlaşdırma və yerdəyişmə mexanizmlərinin yuxunun yozumunu və manifest yuxu ilə latent yuxu düşüncələri arasındakı əlaqələrin üzə çıxarılmasını nə qədər çətinləşdirə biləcəyini asanlıqla başa düşmək olar. Bizim nəzəriyyəmiz sıxlaşdırma və yerdəyişməyə olan bu iki meylin sübutundan belə bir nəticə çıxarır ki, şüursuz O-da enerji sərbəst hərəkət vəziyyətindədir və O üçün oyanma kəmiyyətlərinin boşaldılma imkanı hər şeydən çox əhəmiyyət daşıyır; və o, bu iki xüsusiyyətdən O-ya aid edilən ilkin prosesin xarakteristikası kimi istifadə edir.

Yuxu işlənməsinin öyrənilməsi ilə biz şüursuzda baş verən proseslərin daha bir çox, eyni dərəcədə qəribə və vacib xüsusiyyətlərini öyrəndik; burada yalnız bir neçəsini qeyd etmək lazımdır. Məntiqin həlledici qaydaları şüursuzda qüvvədə deyil; demək olar ki, bu, qeyri-məntiqin krallığıdır. Şüursuzda əks hədəflərə malik olan meyllər yan-yana mövcuddur və onların uzlaşdırılmasına ehtiyac yaranmır. Ya onlar bir-birinə heç bir təsir göstərmirlər, ya da təsir göstərdikdə, qərar deyil, bir-biri ilə uyğun gəlməyən detalları özündə birləşdirdiyi üçün mənasız olan bir kompromis yaranır. Buna yaxın olan bir vəziyyət də var ki, əksliklər bir-birindən ayrılmır, əksinə eyni kimi qəbul edilir; belə ki, manifest yuxuda hər bir element öz əksini də ifadə edə bilər. Bəzi dilçilər ən qədim dillərdə də belə olduğunu və güclü-zəif, açıq-qaranlıq, hündür-alçaq kimi əksliklərin əvvəlcə eyni kök ilə ifadə edildiyini, sonra isə ilkin sözün iki müxtəlif dəyişməsinin bu iki mənanı bir-birindən ayırdığını kəşf etmişlər. İlkin ikili mənanın qalıqlarının latın dili kimi yüksək inkişaf etmiş bir dildə belə altus (hündür və alçaq), sacer (müqəddəs və lənətli) və s. istifadəsində qorunduğu güman edilir.

Manifest yuxu ilə arxada duran latent məzmun arasındakı əlaqələrin mürəkkəbliyi və çoxmənalılığı qarşısında, insan təbii olaraq, birindən digərini necə çıxarmaq olacağı və bu işin yalnız şanslı bir təxminə, məsələn, manifest yuxuda görünən simvolların tərcüməsi ilə dəstəklənən təxminə əsaslanıb-əsaslanmadığı soruşula bilər. Bu məsələnin əksər hallarda qənaətbəxş şəkildə həll oluna biləcəyini, lakin yalnız yuxu görən şəxsin manifest məzmunun elementlərinə aid etdiyi assosiasiyaların köməyi ilə həll oluna biləcəyini söyləmək olar. Hər hansı digər üsul özbaşınadır və heç bir əminlik vermir. Lakin yuxu görən şəxsin assosiasiyaları, ikisinin arasındakı boşluğa yerləşdirdiyimiz və köməyi ilə yuxunun gizli məzmununu bərpa etdiyimiz, yuxunu "yoza" bildiyimiz vasitələri üzə çıxarır. Yuxu işlənməsinin əksinə olan bu yozum işinin bəzən tam təminat əldə etməməsi təəccüblü deyil.⁹

Bizə hələ yatan Mənin niyə ümumiyyətlə yuxu işlənməsi vəzifəsini öz üzərinə götürdüyünün dinamik izahını vermək qalır. Bu izahı tapmaq xoşbəxtlikdən asandır. Formalaşmaqda olan hər bir yuxu, şüursuzluğun köməyi ilə Mənə bir həvəs tələbinin ödənməsi üçün iddia qaldırır; əgər O-dan gəlirsə, bir konfliktin həlli, bir şübhənin aradan qaldırılması, bir qərarın yaradılması üçün iddia qaldırır; əgər ayıq həyatdakı şüuröncəsi fəaliyyətin qalıqlarından gəlirsə. Yatan Mən isə yuxunu qorumaq istəyinə yönəlmişdir, bu tələbi maneə kimi qəbul edir və bu maneəni aradan qaldırmağa çalışır. Mən bunu görünüşdəki bir güzəşt aktı ilə, tələbə bu şəraitdə zərərsiz olan bir istəyin ödənilməsini qarşı qoyaraq və beləliklə onu ləğv edərək həyata keçirir. Tələbin istəyin ödənilməsi ilə əvəz edilməsi yuxu işlənməsinin əsas nailiyyəti olaraq qalır. Bunu üç sadə nümunə ilə, yəni aclıq yuxusu, rahatlıq yuxusu və cinsi ehtiyacdan irəli gələn yuxu ilə izah etmək bəlkə də artıq deyil. Yuxu görən şəxsdə yuxu zamanı qida ehtiyacı hiss olunur, o, möhtəşəm bir nahar yuxusu görür və yuxusuna davam edir. O, əlbəttə ki, yemək üçün oyanmaq və ya yuxusuna davam etmək arasında seçim etmək imkanı var idi. O, ikincini seçdi və aclığı yuxu vasitəsilə təmin etdi. Ən azından müəyyən bir müddət üçün; aclıq davam edərsə, o, yenə də oyanmaq məcburiyyətində qalacaq. Digər hal:

Yatan şəxs müəyyən bir vaxtda klinikada olmaq üçün oyanmalıdır. Lakin o, yuxusuna davam edir və klinikada olduğunu, lakin yatağını tərk etməyə ehtiyacı olmayan xəstə kimi olduğunu yuxu görür. Və ya gecə vaxtı qadağan edilmiş cinsi obyektin, yəni bir dostun arvadından həzz almağa olan həsrət qızışır. O, cinsi əlaqə yuxusu görür, əlbəttə ki, bu şəxslə deyil, lakin eyni adı daşıyan, özü isə ona biganə olan başqa biri ilə. Və ya onun müqaviməti sevgilinin tamamilə anonim qalması şəklində ifadə olunur.

Əlbəttə, heç də bütün hallar bu qədər sadə deyil; xüsusilə həll olunmamış gündüz qalıqlarından irəli gələn və yuxu vəziyyətində yalnız şüursuz bir güclənmə almış yuxularda şüursuz həvəs qüvvəsini aşkar etmək və onun istəyin ödənilməsini sübut etmək çox vaxt asan deyil, lakin onun həmişə mövcud olduğunu fərz etmək olar. Yuxunun istəyin ödənilməsi olduğu haqqındakı fikir, neçə yuxunun birbaşa xoşagəlməz məzmuna malik olduğunu və ya hətta təşvişlə oyanmaya gətirib çıxardığını, üstəlik bu qədər çox olan "müəyyən hissi tonu olmayan yuxuları" nəzərə alsaq, asanlıqla inancla qarşılanmayacaq. Lakin təşviş yuxusu ilə bağlı etiraz təhlilə tab gətirmir. Yuxunun bütün hallarda bir konfliktin nəticəsi, bir növ kompromis formalaşması olduğunu unutmamalıyıq. Şüursuz O üçün qane edən şey, məhz buna görə Mən üçün təşviş səbəbi ola bilər.

Yuxu işlənməsinin necə getməsindən asılı olaraq, bir dəfə şüursuz daha yaxşı qalib gəlmiş, digər dəfə isə Mən daha enerjili müdafiə etmişdir. Təşviş yuxuları çox vaxt məzmunu ən az təhrifə uğramış yuxulardır. Şüursuzun tələbi o qədər böyük olarsa ki, yatan Mən onu mövcud vasitələrlə dəf edə bilməzsə, o, yuxu istəyindən imtina edir və ayıq həyata qayıdır. Yuxunun hər dəfə yuxu pozuntusunu istəyin ödənilməsi ilə aradan qaldırmaq cəhdi olduğunu, yəni yuxunun qoruyucusu olduğunu söyləyərək bütün təcrübələri nəzərə alırıq. Bu cəhd daha çox və ya daha az mükəmməl ola bilər, o, uğursuz da ola bilər və sonra yatan şəxs oyanır, görünüşdə məhz bu yuxu tərəfindən oyandırılmış kimi. Hətta şəhərin yuxusunu qorumağa məsul olan vicdanlı gecə gözətçisinə də bəzi hallarda səs-küy salmaq və yatan vətəndaşları oyatmaqdan başqa çarə qalmır.

Bu müzakirələrin sonunda, yuxuların yozumu məsələsinə uzun müddət diqqət ayırmamızı əsaslandıran bir məlumatı təqdim edirik. Məlum oldu ki, yuxu işlənməsinin öyrənilməsi ilə aşkarladığımız və yuxu yaranmasını izah edən şüursuz mexanizmlər, nevrozlar və psixozlar tərəfindən diqqətimizi cəlb edən sirli simptom yaranmalarını başa düşməyimizə də kömək edir. Belə bir uyğunluq bizdə böyük ümidlər oyatmalıdır.

II. Hissə

6. FƏSİL

Beləliklə, yuxu bir psixozdur və bütün qeyri-məntiqsizlikləri, sayıqlama quruluşları və hisslərin aldatmacaları ilə bu psixozun xarakterik əlamətlərini özündə saxlayır. Qısa müddətli, zərərsiz, hətta faydalı bir funksiya daşıyan, şəxsin razılığı ilə başlayan və onun iradə aktı ilə sona çatan psixoz. Amma yenə də bir psixoz və biz ondan öyrənirik ki, ruhi həyatda belə dərin dəyişikliklər belə geri qaytarıla bilər və normal funksiyaya yer verə bilər. Onda, qorxulu olan ruh həyatının spontan xəstəliklərini də bizim təsirimiz altına almaq və onları sağaltmaq mümkün olacağına ümid etmək cəsarətli sayılarmı?

Bu əməliyyata hazırlıq üçün artıq bir çox şey bilirik. Fərziyyəmizə görə, Mənin vəzifəsi reallıqdan, O-dan və Fövqəl-Məndən üç asılılığının tələblərinə cavab verməklə yanaşı, öz təşkilatını qorumaq və müstəqilliyini müdafiə etməkdir. Sözü gedən xəstəlik vəziyyətlərinin şərti yalnız Mənin nisbi və ya mütləq zəifləməsi ola bilər; bu zəifləmə Mənə öz vəzifələrini yerinə yetirməyə imkan vermir. Mənə yönəlmiş ən ağır tələb yəqin ki, O-nun həvəs tələblərinin cilovlanmasıdır; bunun üçün o, qarşı yüklənmələrə böyük xərc çəkməli olur. Lakin Fövqəl-Mənin tələbi də elə güclü və elə amansız ola bilər ki, Mən öz digər vəzifələri qarşısında sanki iflic olmuş vəziyyətdə qalır. Biz hiss edirik ki, burada yaranan iqtisadi münaqişələrdə O və Fövqəl-Mən çox vaxt sıxıntıdakı Mənə qarşı ortaq iş görür; Mən isə öz normasını qorumaq üçün reallığa yapışmaq istəyir. Əgər ilk ikisi çox güclənərsə, Mənin quruluşunu sarsıtmağa və dəyişdirməyə nail olurlar, belə ki, onun reallıqla düzgün münasibəti pozulur və ya hətta ləğv olunur. Biz bunu yuxuda gördük: Mən xarici dünyanın reallığından ayrıldıqda, daxili dünyanın təsiri altında psixoza düşür.

Bu anlayışlara əsaslanaraq müalicə planımızı hazırlayırıq. Mən daxili konflikt səbəbindən zəifləyib, ona kömək etməliyik. Bu, xarici bir müttəfiqin dəstəyi ilə həll edilməli olan vətəndaş müharibəsi kimidir. Təhlilçi həkim və xəstənin zəifləmiş Məni, real xarici aləmə söykənərək, O-nun tələblərinə və Fövqəl-Mənin vicdan tələblərinə qarşı bir tərəf təşkil etməlidirlər. Biz bir-birimizlə müqavilə bağlayırıq. Xəstə Mən bizə tam səmimiyyət vəd edir, yəni özünümüşahidənin ona təqdim etdiyi bütün materiala nəzarət imkanı verir; biz isə ona ən ciddi məxfilik vəd edirik və şüursuzluğun təsiri altında qalan materialın yozumunda öz təcrübəmizi onun xidmətinə təqdim edirik. Bizim biliyimiz onun cəhalətini aradan qaldırmalı, onun Məninə ruh həyatının itirilmiş sahələri üzərində hakimiyyəti geri qaytarmalıdır. Bu müqavilədə analitik vəziyyət mövcuddur.

Artıq bu addımdan sonra bizi ilk məyusluq, ilk təvazökarlığa çağırış gözləyir. Xəstənin Məni ortaq işimizdə dəyərli bir müttəfiq olmalıdırsa, o, ona düşmən olan qüvvələrin bütün təzyiqinə baxmayaraq, müəyyən dərəcədə bütövlüyü və reallığın tələblərinə dair bir qədər anlayışı qoruyub saxlamalıdır. Lakin psixotik xəstənin Mənindən bunu gözləmək olmaz, o, belə bir müqaviləyə əməl edə bilməz, hətta onu bağlamaqda belə çətinlik çəkər. Çox qısa müddət ərzində o, bizim şəxsiyyətimizi və ona təklif etdiyimiz köməyi, artıq ona heç nə ifadə etməyən xarici aləmin digər hissələri ilə eyni səviyyəyə qoyacaq. Beləliklə, biz anlayırıq ki, psixotikdə müalicə planımızı sınamaqdan imtina etməliyik. Bəlkə də həmişəlik imtina etməliyik, bəlkə də yalnız müvəqqəti olaraq, onun üçün daha uyğun başqa bir plan tapana qədər.

Ancaq psixotiklərə açıq şəkildə çox yaxın olan, psixi xəstəliyə tutulmuş başqa bir qrup var: ağır əziyyət çəkən nevrotiklərin böyük sayı. Onlarda xəstəlik şəraiti və patogen mexanizmlər eyni və ya ən azından çox oxşar olmalıdır. Lakin onların Məni özünü daha davamlı göstərmiş, daha az dağılmışdır. Onların bir çoxu bütün şikayətlərinə və yaratdıqları çatışmazlıqlara baxmayaraq, real həyatda öz mövqelərini qoruya biliblər. Bu nevrotiklər bizim köməyimizi qəbul etməyə hazır ola bilərlər. Biz marağımızı onlara məhdudlaşdırmaq və onları nə dərəcədə və hansı yollarla “müalicə” edə biləcəyimizi yoxlamaq istəyirik.

Beləliklə, nevrotiklərlə müqavilə bağlayırıq: tam səmimiyyət qarşılığında ciddi gizlilik. Bu, sanki biz yalnız dünyəvi bir etiraf atasının mövqeyinə can atırıq kimi təəssürat yaradır. Lakin fərq böyükdür, çünki biz ondan yalnız bildiyi və başqalarından gizlətdiyi şeyləri eşitmək istəmirik, əksinə, o, bilmədiyi şeyləri də bizə danışmalıdır. Bu məqsədlə, biz səmimiyyət anlayışımıza daha dəqiq bir tərif veririk. Onu analitik əsas qaydaya riayət etməyə borclu edirik, bu qayda bundan sonra onun bizimlə olan davranışını idarə etməlidir. O, bizə yalnız qəsdən və məmnuniyyətlə dediyi, etiraf kimi ona rahatlıq gətirən şeyləri deyil, həm də özünümüşahidəsinin verdiyi bütün digər şeyləri, ağlına gələn hər şeyi, hətta bunu demək ona xoşagəlməz olsa belə, hətta bu ona əhəmiyyətsiz və ya hətta mənasız görünsə belə, bildirməlidir. Əgər bu təlimata əsasən özünütənqidini kənarlaşdırmağı bacarsa, o, artıq şüursuzun təsiri altında olan, çox vaxt birbaşa onun törəmələri olan və beləliklə, bizə ondakı sıxışdırılmış şüursuzu tapmağa və bizim məlumatımızla onun Məninin şüursuz haqqındakı məlumatını genişləndirməyə imkan verən bir çox material, fikir, təsadüfi düşüncə və xatirə təqdim edir.

Ancaq onun Məninin rolu yalnız passiv itaətlə tələb olunan materialı bizə gətirmək və onun tərcüməsini inamla qəbul etmək ilə məhdudlaşmazdı. Bir çox başqa şeylər baş verir, bəzilərini gözləyə bilərdik, digərləri isə bizi təəccübləndirməlidir. Ən qəribəsi odur ki, xəstə analitiki reallıq işığında köməkçi və məsləhətçi kimi, üstəlik, əməyi üçün mükafatlandırılan və özünü çətin dağ turunda dağ bələdçisi rolü ilə kifayətlənməyə hazır olan biri kimi qəbul etməkdə qalmır, əksinə, onda uşaqlığından, keçmişindən olan vacib bir şəxsin təkrar qayıdışını — reinkarnasiyasını — görür və buna görə də, şübhəsiz ki, bu nümunəyə aid olan hissləri və reaksiyaları ona transfer edir. Bu transfer faktı tezliklə gözlənilməz əhəmiyyət kəsb edən bir amil kimi ortaya çıxır: bir tərəfdən əvəzsiz dəyərə malik bir vasitə, digər tərəfdən ciddi təhlükələrin mənbəyi. Bu transfer ambivalentdir, o, analitikə qarşı müsbət, mehriban, eləcə də mənfi, düşmən münasibətləri əhatə edir; analitik adətən valideynlərdən birinin, atanın və ya ananın yerinə qoyulur. O müsbət olduğu müddətcə, bizə ən yaxşı xidmətləri göstərir. O, bütün analitik vəziyyəti dəyişdirir, sağlam və əzabsız olmaq kimi rasional niyyəti kənara itələyir. Onun yerini analitikə xoş gəlmək, onun təqdirini və sevgisini qazanmaq niyyəti tutur. O, xəstənin əməkdaşlığının əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir, zəif Mən güclənir, onun təsiri altında xəstə digər hallarda ona qeyri-mümkün olan nailiyyətlər əldə edir, simptomlarını dayandırır və görünüşdə yalnız analitikin xatirinə sağalır. Analitik, nə qədər qeyri-adi güc vasitələrinin onun ixtiyarına veriləcəyini bilmədən çətin bir təşəbbüsə başladığını utanc içində etiraf edə bilər.

Transfer münasibəti əlavə olaraq daha iki üstünlük gətirir. Xəstə analitiki öz atasının (və ya anasının) yerinə qoyursa, o, analitikə öz Fövqəl-Məninin Mən üzərində icra etdiyi gücü də verir, çünki bu valideynlər Fövqəl-Mənin mənbəyi olmuşlar. Yeni Fövqəl-Mən indi nevrotik şəxsin bir növ yenidən tərbiyə üçün fürsət qazanır, valideynlərin tərbiyədə yol verdikləri səhvləri düzəldə bilər. Burada, yeni təsirdən sui-istifadə etməmək barədə xəbərdarlıq ortaya çıxır. Analitiki başqaları üçün müəllim, nümunə və ideal olmaq, insanları öz nümunəsinə uyğun yaratmaq nə qədər cəlb etsə də, o, bunun analitik münasibətdə onun vəzifəsi olmadığını, hətta meyllərinə qapılarsa, vəzifəsinə xəyanət edəcəyini unutmamalıdır. O, yalnız uşağın müstəqilliyini öz təsiri ilə əzmiş valideynlərin səhvini təkrarlayır və yalnız köhnə asılılığı daha yeni bir asılılıqla əvəz edir. Lakin analitik təkmilləşdirmə və tərbiyə etmək üçün bütün səylərində xəstənin özünəməxsusluğuna hörmət etməlidir. Onun qanuni şəkildə cəsarət etdiyi təsir dərəcəsi, xəstədə aşkarladığı inkişaf ləngiməsinin dərəcəsi ilə müəyyən ediləcəkdir. Bəzi nevrotiklər o qədər uşaq qalıblar ki, analizdə də yalnız uşaqlar kimi davranıla bilərlər.

Transferin digər bir üstünlüyü də ondan ibarətdir ki, xəstə onun vasitəsilə həyat hekayəsinin vacib bir hissəsini bizə plastik aydınlıqla nümayiş etdirir, haqqında əks halda bizə yalnız kifayətsiz məlumat vermiş olardı. O, bizə məlumat vermək əvəzinə, sanki bizim qarşımızda canlandırır.

Və indi münasibətin digər tərəfinə keçək. Transfer valideynlərlə əlaqəni reproduksiya etdiyi üçün, onların ambivalensiyasını da öz üzərinə götürür. Analitikə qarşı müsbət münasibətin bir gün mənfi, düşmən münasibətə çevrilməsinin qarşısını almaq demək olar ki, mümkün deyil. Bu da adətən keçmişin təkrarıdır. Ataya (əgər söhbət ondan gedirsə) itaətkarlıq, onun lütfünü qazanmaq istəyi, onun şəxsinə yönəlmiş erotik bir istəkdə kök salmışdı. Hansısa bir vaxt bu tələb transferdə də ortaya çıxır və qane edilməsində israr edir. O, analitik vəziyyətdə yalnız imtina ilə qarşılaşa bilər. Xəstə və analitik arasında real cinsi əlaqələr istisna olunur, üstünlük, yaxınlıq kimi daha incə qane etmə yolları da və s. analitik tərəfindən yalnız çox məhdud miqdarda icazə verilir. Belə bir rəddetmə, dəyişmənin səbəbi kimi qəbul edilir, ehtimal ki, xəstənin uşaqlığında da eyni şey baş vermişdir. Müsbət transferin hökmü altında əldə edilən müalicə uğurları, təlqin xarakterli olmaqda şübhəlidir. Mənfi transfer üstünlük təşkil edərsə, onlar küləkdəki saman kimi havaya uçurulur. Bütün səy və işin indiyə qədər boşuna olduğunu dəhşətlə görürük. Bəli, xəstənin davamlı intellektual qazancı kimi qəbul edilə bilən şeylər, psixoanalizə olan anlayışı, onun effektivliyinə olan inamı birdən-birə yox olur. O, öz mühakiməsi olmayan, sevgisinin aid olduğu şəxsə kor-koranə inanan və heç bir yad adama inanmayan uşaq kimi davranır. Aydındır ki, bu transfer vəziyyətlərinin təhlükəsi, xəstənin onların təbiətini yanlış qiymətləndirməsində və keçmişin əks olunmaları əvəzinə, onları yeni real təcrübələr kimi qəbul etməsindədir. O (və ya o qadın), müsbət transferin arxasında gizlənən güclü erotik ehtiyacı hiss edərsə, şiddətlə aşiq olduğunu düşünür; transfer istiqamətini dəyişərsə, özünü təhqir olunmuş və diqqətsiz qoyulmuş hesab edir, analitikə düşmən kimi nifrət edir və analizi dayandırmağa hazırdır. Hər iki ekstremal halda, o, müalicənin əvvəlində qəbul etdiyi müqaviləni unutmuşdur, ortaq işin davamı üçün yararsız hala gəlmişdir. Analitikin vəzifəsi, xəstəni hər dəfə təhlükəli illüziyadan qoparmaq, ona yenidən və yenidən göstərməkdir ki, onun yeni real həyat kimi qəbul etdiyi şey, keçmişin əks olunmasıdır. Və onun bütün sübut vasitələrinə qarşı əlçatmaz olduğu bir vəziyyətə düşməməsi üçün, nə aşiq olma, nə də düşmənçilik ekstremal hündürlüyə çatmaması təmin edilir. Bu, onu bu imkanlar haqqında erkən hazırlamaqla və onların ilk əlamətlərini nəzərdən qaçırmamaqla edilir. Transferin idarə edilməsində belə ehtiyatlılıq adətən bol mükafat verir. Əksər hallarda olduğu kimi, xəstəni transfer fenomenlərinin real təbiəti haqqında aydınlatmaq mümkün olarsa, onun müqavimətinin əlindən güclü bir silah alınmış olur, təhlükələr qazanca çevrilir, çünki xəstənin transfer formalarında yaşadığı şeyi o, bir daha unutmur, bu, onun üçün başqa yollarla qazanılan hər şeydən daha güclü inandırıcılığa malikdir.

Xəstənin transferdən kənarda xatırlamaq əvəzinə hərəkət etməsi bizim üçün çox istənməzdir; bizim məqsədlərimiz üçün ideal davranış, onun müalicədən kənarda mümkün qədər normal davranması və anormal reaksiyalarını yalnız transferdə ifadə etməsi olardı.

Zəifləmiş Məni gücləndirmək yolumuz, onun özünü dərk etməsinin genişləndirilməsindən başlayır. Bilirik ki, bu hər şey deyil, amma bu, ilk addımdır. Belə bir bilik itkisi Mən üçün güc və nüfuz itkisi deməkdir, bu, onun O-nun və Fövqəl-Mənin tələbləri tərəfindən sıxışdırıldığı və ləngidildiyi barədə ən yaxın, hiss olunan əlamətdir. Beləliklə, bizim yardımımızın ilk hissəsi, tərəfimizdən intellektual iş və xəstə üçün buna əməkdaşlıq çağırışıdır. Bilirik ki, bu ilk fəaliyyət bizi başqa, daha çətin bir vəzifəyə yol açmalıdır. Onun dinamik hissəsini də giriş mərhələsində nəzərdən qaçırmayacağıq. İşimiz üçün materialı müxtəlif mənbələrdən əldə edirik: onun bildirdikləri və sərbəst assosiasiyalarının işarə etdiyi şeylərdən, transferlərində bizə göstərdiklərindən, yuxularının yozumundan çıxardığımız məlumatlardan, səhv hərəkətləri ilə açdığı şeylərdən. Bütün bu material, onunla nə baş verdiyi və nəyi unutduğu, eləcə də indi onun içində baş verən, amma onun başa düşmədiyi şeylər haqqında konstruksiyalar qurmağımıza kömək edir. Biz bu zaman heç vaxt öz biliklərimizi və onun biliklərini ciddi şəkildə bir-birindən ayırmağı buraxmırıq. Biz çox vaxt çox erkən təxmin etdiyimiz şeyləri ona dərhal bildirməkdən və ya təxmin etdiyimizi düşündüyümüz hər şeyi ona bildirməkdən qaçınırıq. Onu konstruksiyalarımızdan birinin sirrdaşı nə vaxt etməli olduğumuzu diqqətlə düşünürük, bizə uyğun görünən bir anı gözləyirik, bu isə həmişə asan qərar verilmir. Adətən, konstruksiyanın, aydınlaşdırmanın bildirişini, o özü ona o qədər yaxınlaşana qədər təxirə salırıq ki, ona yalnız bir addım qalır, həqiqətən də həlledici sintezi etmək üçün. Əgər biz fərqli davranıb, onu, şərhlərimizə hazırlaşmamışdan əvvəl, şərhlərimizlə basqın etsəydik, bildiriş ya nəticəsiz qalar, ya da işin davamını çətinləşdirə və ya hətta şübhə altına sala biləcək güclü müqavimət partlayışına səbəb olardı. Ancaq biz hər şeyi düzgün hazırlasaq, tez-tez xəstənin konstruksiyamızı dərhal təsdiqlədiyi və unudulmuş daxili və ya xarici prosesi özünün xatırladığı nəticəsinə alırıq. Konstruksiya unudulmuş detallarla nə qədər dəqiq üst-üstə düşsə, onun razılığı bir o qədər asan olar. Bu hissədə bizim biliklərimiz artıq onun da bilikləri olmuşdur.

Müqavimətin qeyd edilməsi ilə biz vəzifəmizin ikinci, daha vacib hissəsinə yaxınlaşmışıq. Biz artıq eşitmişik ki, Mən, normal funksiyası üçün şərt olan qarşı yüklənməlar vasitəsilə şüursuz və sıxışdırılmış O-dan gələn istənməyən elementlərin nüfuz etməsinə qarşı qorunur. Mən nə qədər təzyiq altında hiss edirsə, qalan hissəsini daha çox nüfuzlardan qorumaq üçün, sanki qorxudan, bu qarşı yüklənməlarda bir o qədər qətiyyətlə israr edir. Bu müdafiə meyli müalicəmizin məqsədlərinə heç də uyğun gəlmir. Əksinə, biz istəyirik ki, Mən, bizim köməyimizin etibarlılığından cəsarətlənərək, itiriləni yenidən fəth etmək üçün hücumu riskə atsın. Bu zaman biz bu qarşı yüklənməların gücünü işimizə qarşı müqavimət kimi hiss edirik. Mən təhlükəli görünən və xoşagəlməzliklə hədələyən belə təşəbbüslərdən geri çəkilir, bizə imtina etməmək üçün daim həvəsləndirilməli və sakitləşdirilməlidir. Bütün müalicə boyu davam edən və işin hər yeni hissəsində yenilənən bu müqaviməti, tam dəqiq olmayan şəkildə, sıxışdırma müqaviməti adlandırırıq. Biz eşidəcəyik ki, qarşımıza çıxan yeganə müqavimət bu deyil. Bu vəziyyətdə tərəflərin seçilməsinin bir növ tərsinə çevrilməsi maraqlıdır, çünki Mən bizim təşəbbüsümüzə qarşı çıxır, lakin Şüursuz, əks halda bizim rəqibimiz, bizə kömək edir, çünki onun təbii bir 'qalxma' meyli var, o, hər şeydən çox, ona qoyulmuş sərhədləri aşaraq Mənə və şüura qədər nüfuz etmək istəyir. Biz məqsədimizə çatıb Məni öz müqavimətlərini aşmağa inandıra bildikdə başlayan mübarizə, bizim rəhbərliyimiz və köməyimizlə həyata keçirilir. Onun hansı nəticəyə gətirib çıxarması fərq etmir, Mən indiyə qədər rədd edilmiş bir həvəs tələbini yenidən nəzərdən keçirdikdən sonra qəbul edirmi, yoxsa onu yenidən, bu dəfə qəti şəkildə, rədd edirmi. Hər iki halda daimi təhlükə aradan qaldırılır, Mənin həcmi genişləndirilir və bahalı səy artıq zəruri olmur.

Müqavimətlərin aşılması işimizin ən çox vaxt və ən böyük səy tələb edən hissəsidir. Ancaq bu, əvəzini də verir, çünki o, transferin uğurundan asılı olmayaraq qorunan və həyatda özünü doğruldacaq olan səmərəli Mən dəyişikliyi yaradır. Eyni zamanda biz, şüursuzun təsiri altında yaranan həmin Mən dəyişikliyinin aradan qaldırılması üzərində də işləmişik, çünki hər dəfə həmin şüursuzun Məndəki törəmələrini aşkar edə bildikdə, onların qanunsuz mənşəyini göstərmiş və Məni onların rədd etməsinə təşviq etmişik. Xatırlayırıq ki, belə bir Mən dəyişikliyinin şüursuz elementlərin nüfuz etməsi ilə müəyyən bir həddi keçməməsi, bizim müqavilə əsasında göstərdiyimiz yardımın ön şərtlərindən biri idi.

İşimiz nə qədər irəliləsə və nevroz xəstəsinin ruh həyatına dair dərkimiz nə qədər dərinləşsə, müqavimətin mənbələri kimi ən böyük diqqəti tələb edən iki yeni amilin biliyi bizə bir o qədər aydın şəkildə özünü göstərir. Hər ikisi xəstəyə tamamilə naməlum idi, hər ikisi müqavilənin bağlanması zamanı nəzərə alına bilməzdi; onlar həmçinin xəstənin Mənindən irəli gəlmir. Onları ortaq ad altında: xəstəlik və ya əziyyət ehtiyacı kimi ümumiləşdirmək olar, lakin digər cəhətdən qohum təbiətli olsalar da, mənşələri müxtəlifdir. Bu iki amildən birincisi, xəstənin onu hiss etməməsi və tanımaması faktını nəzərə almadan belə adlandırılan günah hissi və ya günah şüurudur. Bu, açıq-aydın, xüsusilə sərt və qəddar olmuş Fövqəl-Mənin müqavimətə verdiyi töhfədir. Fərd sağalmamalı, əksinə xəstə qalmalıdır, çünki o, daha yaxşısına layiq deyil. Bu müqavimət əslində bizim intellektual işimizə mane olmur, lakin onu nəticəsiz edir, hətta çox vaxt nevroz əziyyətinin bir formasını ləğv etməyə imkan verir, dərhal isə onu başqa bir forma, bəlkə də somatik bir xəstəliklə əvəz etməyə hazırdır. Bu günah şüuru, bəzən müşahidə edilən ağır nevrozların real bədbəxtliklər nəticəsində sağalması və ya yaxşılaşması hallarını da izah edir; əsas məsələ yalnız əzab çəkməkdir, hansı yolla olduğu önəmli deyil. Belə şəxslərin ağır talelərini şikayətsiz təslim olmaqla daşıması çox qəribədir, lakin eyni zamanda çox şeyi ifşa edəndir. Bu müqavimətə qarşı mübarizədə biz onun şüurlaşdırılmasına və düşmən Fövqəl-Mənin yavaş-yavaş sökülməsinə cəhd etməklə məhdudlaşmalıyıq.

Digər bir müqavimətin mövcudluğunu sübut etmək daha az asandır, onunla mübarizədə biz özümüzü xüsusilə qeyri-kafi hiss edirik. Nevrotiklər arasında, bütün reaksiyalarına əsasən, özünü saxlamaq həvəsinin tamamilə tərsinə çevrildiyi şəxslər var. Onlar özünə zərər vurmaqdan və özünü məhv etməkdən başqa heç nəyə can atmırlar kimi görünürlər. Bəlkə də sonunda həqiqətən intihar edən şəxslər də bu qrupa aiddir. Biz fərz edirik ki, onlarda daxilə yönəlmiş məhv etmə həvəsinin böyük miqdarda sərbəst buraxılmasına səbəb olan geniş həvəs ayrışmaları baş vermişdir. Belə xəstələr bizim müalicəmiz vasitəsilə sağalmağı dözülməz hesab edirlər, ona bütün vasitələrlə qarşı dururlar. Lakin etiraf edirik ki, bu, hələ tam aydınlaşdırmağı bacarmadığımız bir haldır.

İndi nevroz Mənə kömək etmək cəhdimizlə özümüzü içində tapdığımız vəziyyətə bir daha nəzər salaq. Bu Mən, insan cəmiyyəti də daxil olmaqla, xarici aləmin ona qoyduğu vəzifəni artıq yerinə yetirə bilmir. O, bütün təcrübələrinə malik deyil, xatirə xəzinəsinin böyük bir hissəsi əlindən çıxmışdır. Onun fəaliyyəti Fövqəl-Mənin sərt qadağaları ilə ləngidir, enerjisi isə O-nun tələblərinə qarşı müdafiə üçün edilən faydasız cəhdlərdə sərf olunur. Bundan əlavə, O-nun davam edən hücumları nəticəsində onun quruluşu zədələnmiş, daxili parçalanma baş vermiş, artıq düzgün sintez yarada bilmir, bir-birinə zidd olan tələblər, həll olunmamış münaqişələr və həll edilməmiş şübhələr tərəfindən parçalanır. Biz xəstənin zəifləmiş Mənini əvvəlcə yalnız intellektual yozum işində iştirak etdiririk, bu iş onun ruhi mülkiyyətindəki boşluqların müvəqqəti doldurulmasını hədəfləyir; onun Fövqəl-Məninin avtoritetini öz üzərimizə götürürük, onu O-nun hər bir tələbinə qarşı mübarizə aparmağa və bu zaman yaranan müqavimətləri dəf etməyə həvəsləndiririk. Eyni zamanda, biz şüursuzdan daxil olan məzmunları və meylləri aşkar edərək və onların mənşəyinə qaytararaq tənqidə məruz qoyaraq, onun Mənin nizamını bərpa edirik. Biz xəstəyə müxtəlif funksiyalarda avtoritet və valideyn əvəzi, müəllim və tərbiyəçi kimi xidmət edirik; analitik kimi onun Məndəki psixi prosesləri normal səviyyəyə qaldıraraq, şüursuzlaşmış və sıxışdırılmış məzmunları şüuröncəsi məzmunlara çevirərək və beləliklə onları yenidən Mənin ixtiyarına verərək onun üçün ən yaxşısını etmiş oluruq. Xəstənin tərəfindən bizə bəzi rasional amillər, məsələn, əziyyətindən irəli gələn sağalma ehtiyacı və psixoanalizin təlimləri və kəşfləri ilə bağlı onun qəlbində oyatdığımız intellektual maraq kömək edir, lakin daha güclü qüvvələr bizə doğru gələn müsbət transferdir. Digər tərəfdən, mənfi transfer, Mənin sıxışdırma müqaviməti, yəni ona həvalə edilən ağır işə məruz qalma istəksizliyi, Fövqəl-Mən ilə əlaqədən irəli gələn günah hissi və dərin həvəs iqtisadiyyatı dəyişikliklərindən qaynaqlanan xəstəlik ehtiyacı bizə qarşı mübarizə aparır. Bu son iki amilin payından asılı olaraq, onun halını yüngül və ya ağır adlandırıb-adlandırmayacağımız müəyyən edilir. Bunlardan asılı olmayaraq, əlverişli və ya əlverişsiz hesab edilə bilən bəzi digər amilləri aşkar etmək mümkündür. Müəyyən bir psixi tənbəllik, libidonun fiksasiyalarını tərk etmək istəməyən ağırhərəkətliliyi bizə xoş gəlməyə bilər; şəxsin həvəs sublimasiyası qabiliyyəti böyük rol oynayır, eləcə də kobud həvəs həyatı üzərində yüksəlmə qabiliyyəti və intellektual funksiyalarının nisbi gücü də böyük rol oynayır.

Biz məyus olmuruq, əksinə, başlatdığımız mübarizənin son nəticəsinin kəmiyyət nisbətlərindən, xəstədə öz xeyrimizə səfərbər edə biləcəyimiz enerji miqdarının bizə qarşı işləyən qüvvələrin enerjilərinin cəmi ilə müqayisəsindən asılı olması tamamilə başa düşüləndir. Tanrı yenə də daha güclü batalyonlarla birgədir — əlbəttə, həmişə qələbə çala bilmirik, lakin ən azından niyə qələbə çalmadığımızı adətən anlaya bilərik. İzahatlarımıza yalnız terapevtik maraqla qulaq asanlar, bəlkə də bu etirafdan sonra təhqiredici şəkildə üz çevirərlər. Lakin terapiya bizi burada yalnız psixoloji vasitələrlə işlədiyi qədər maraqlandırır, hazırda başqa vasitələrimiz yoxdur. Gələcək bizə psixi aparatdakı enerji miqdarlarına və onların paylanmasına xüsusi kimyəvi maddələrlə birbaşa təsir etməyi öyrədə bilər. Bəlkə də gözlənilməz digər terapiya imkanları yaranacaq; lakin indilikdə psixoanalitik texnikadan daha yaxşı bir şey əlimizdə deyil, ona görə də məhdudiyyətlərinə baxmayaraq onu təhqir etməmək lazımdır.

7. FƏSİL

İŞ

Biz psixi aparat haqqında ümumi məlumat əldə etdik: onun hansı hissələrdən, orqanlardan, instansiyalardan ibarət olduğu, içərisində hansı qüvvələrin işlədiyi və hissələrinə hansı funksiyaların tapşırıldığı. Nevrozlar və psixozlar, aparatın funksional pozğunluqlarının özünü ifadə etdiyi hallardır. Tədqiqat obyekti olaraq nevrozları seçdik, çünki yalnız onlar müdaxilələrimizin psixoloji metodlarına əlçatan görünür. Onlara təsir etməyə çalışarkən, onların mənşəyi və yaranma tərzi haqqında bizə mənzərə verən müşahidələri toplayırıq.

Əsas nəticələrimizdən birini təqdimatımızın əvvəlinə yerləşdirmək istəyirik. Nevrozların, məsələn, yoluxucu xəstəliklərdə olduğu kimi, spesifik xəstəlik səbəbləri yoxdur. Onlarda xəstəlik törədici axtarmaq faydasız olardı. Onlar axıcı keçidlərlə sözdə norma ilə əlaqəlidir və digər tərəfdən, nevrotik xüsusiyyətlərin izlərinin aşkar edilmədiyi normal qəbul edilən bir vəziyyət demək olar ki, yoxdur. Nevrotiklər digər insanlarla təxminən eyni meyillərlə dünyaya gəlirlər, eyni şeyləri yaşayırlar və onlar üçün başqa vəzifələr yoxdur. Bəs niyə onlar daha pis və çətin yaşayırlar və daha çox xoşagəlməzlik duyğularından, təşvişdən və ağrılardan əziyyət çəkirlər?

Bu suala cavab verməkdə borclu qalmağa ehtiyacımız yoxdur.

Bunlar nevrotiklərin çatışmazlığı və əziyyətləri üçün məsul olan kəmiyyət uyğunsuzluqlarıdır. İnsan psixi həyatının bütün formalaşmalarının səbəbi, doğuşdan gələn meyillər və təsadüfi təcrübələrin qarşılıqlı təsirində axtarılmalıdır. Beləliklə, müəyyən bir həvəs çox güclü və ya çox zəif qoyulmuş ola bilər, müəyyən bir qabiliyyət inkişaf etməmiş və ya həyatda kifayət qədər təkmilləşdirilməmiş ola bilər; digər tərəfdən, xarici təəssüratlar və təcrübələr fərdlərə müxtəlif dərəcədə güclü tələblər irəli sürə bilər və birinin konstitusiyasının öhdəsindən gələ bildiyi şey, digəri üçün həddindən artıq ağır vəzifə ola bilər. Bu kəmiyyət fərqləri nəticələrin müxtəlifliyini müəyyən edəcəkdir.

Lakin biz çox qısa müddət sonra bu izahatın qənaətbəxş olmadığını deyəcəyik. O, çox ümumidir, çox şeyi izah edir. Göstərilən etiologiya psixi əziyyət, bədbəxtlik və iflicin bütün halları üçün keçərlidir, lakin belə vəziyyətlərin hamısı nevrotik adlandırıla bilməz. Nevrozların spesifik xarakterləri var, onlar xüsusi növ bədbəxtlikdir. Beləliklə, biz yenə də onlar üçün spesifik səbəblər tapmağı gözləməli olacağıq və ya psixi həyatın öhdəsindən gəlməli olduğu vəzifələr arasında, çox vaxt çox qəribə olan nevrotik fenomenlərin xüsusiyyətinin, əvvəlki iddialarımızı geri götürmədən, oradan irəli gələ biləcəyi kimi, onun xüsusilə asanlıqla uğursuzluğa düçar olduğu bəzi vəzifələr olduğu fikrini yarada bilərik. Əgər nevrozların normadan heç bir əsaslı cəhətdən fərqlənmədiyi doğru qalarsa, onların öyrənilməsi bizə bu normanın tanınması üçün dəyərli töhfələr vəd edir. Bu zaman biz bəlkə də normal quruluşun "zəif nöqtələrini" kəşf edəcəyik.

Yuxarıdakı fərziyyəmiz təsdiqlənir. Analitik təcrübələr bizə öyrədir ki, həqiqətən də, öhdəsindən gəlinməsi ən çox uğursuzluğa düçar olan və ya yalnız qismən uğurla nəticələnən bir həvəs tələbi və nevrozun yaranmasında yalnız və ya əsasən nəzərə alınan bir həyat dövrü var. Həvəs təbiəti və həyat dövrü kimi iki amil, bir-biri ilə kifayət qədər əlaqəli olsa da, ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilməlidir.

Həyat dövrünün rolu haqqında kifayət qədər qətiyyətlə fikir söyləyə bilərik. Görünür ki, nevrozlar yalnız ilk uşaqlıq dövründə (6-cı ilə qədər) qazanılır, baxmayaraq ki, onların simptomları çox sonra üzə çıxa bilər. Uşaqlıq nevrozu qısa müddət ərzində aşkar edilə və ya hətta nəzərdən qaçırıla bilər. Sonradan yaranan nevroz xəstəliyi bütün hallarda uşaqlıq dövründəki hazırlıq mərhələsi ilə əlaqəlidir. Bəlkə də, adlanan travmatik nevroz (həddindən artıq güclü dəhşət, dəmir yolu qəzası, torpaq sürüşməsi və s. kimi ağır somatik sarsıntılar nəticəsində) bundan müstəsna bir hal təşkil edir; onun uşaqlıq şərtləri ilə əlaqələri indiyə qədər tədqiqatdan kənarda qalmışdır. Uşaqlığın ilk dövrünün etioloji üstünlüyünü izah etmək asandır. Bildiyimiz kimi, nevrozlar Mənin xəstəlikləridir və Mən zəif, tam inkişaf etməmiş və müqavimət göstərməyə qadir olmayan halda, sonradan asanlıqla öhdəsindən gələ biləcəyi vəzifələri yerinə yetirməkdə uğursuzluğa uğraması təəccüblü deyil. (Daxildən gələn həvəs tələbləri və xarici dünyadan gələn oyanmalar, xüsusilə də onlara uyğun bəzi meyllər mövcud olduqda, "travmalar" kimi təsir göstərir.) Köməksiz Mən, sonradan yararsız olduğu məlum olan və inkişafın gedişində daimi məhdudiyyətlər yaradan qaçış cəhdləri (sıxışdırmalar) ilə onlardan qorunmağa çalışır. Mənin ilk təcrübələri nəticəsində zədələnməsi bizə mütənasib olmayan dərəcədə böyük görünür, lakin bunun analoqiyası üçün Rouxun təcrübələrində olduğu kimi, bölünməkdə olan rüşeym hüceyrələri dəstəsinə, sonradan ondan inkişaf edən hazır heyvana deyil, iynə vurmaq effektlərinin fərqini düşünmək kifayətdir. Heç bir insan fərdi belə travmatik təcrübələrdən yayınmağa nail ola bilmir, heç biri də onların yaratdığı sıxışdırmalardan azad deyil. Mənin bu narahatedici reaksiyaları, bəlkə də, eyni həyat dövrünə qoyulmuş başqa bir məqsədə nail olmaq üçün zəruri ola bilər. Kiçik ibtidai insan bir neçə il ərzində sivilizasiya olunmuş uşaq olmalı, insan mədəniyyətinin inkişafının çox uzun bir mərhələsini demək olar ki, qorxulu qısalma ilə keçməlidir. Bu, irsi meyllər sayəsində mümkün olur, lakin demək olar ki, heç vaxt Fövqəl-Mənin sələfi kimi qadağalar və cəzalarla Mənin fəaliyyətini məhdudlaşdıran və sıxışdırma proseslərini təşviq edən və ya məcbur edən tərbiyənin, valideyn təsirinin köməyi olmadan keçinə bilmir. Beləliklə, mədəniyyət təsirini də nevrozun şərtləri arasında nəzərə almağı unutmamalıyıq. Görürük ki, barbarın sağlam olması asandır, mədəni insan üçün isə bu, çətin vəzifədir. Güclü, ləngimələrdən azad Mənə olan həsrəti biz başa düşülən hesab edə bilərik; mövcud dövrün bizə öyrətdiyi kimi, bu, ən dərin mənada mədəniyyətə düşmənçilikdir. Və mədəniyyət tələbləri ailədə tərbiyə vasitəsilə təmsil olunduğundan, biz nevrozların etiologiyasında insan növünün bu bioloji xarakterini, uşaqlıq asılılığının uzadılmış dövrünü də nəzərə almalıyıq.

Digər məsələyə, yəni spesifik həvəs amilinə gəldikdə, burada nəzəriyyə və təcrübə arasında maraqlı bir uyğunsuzluq aşkar edirik. Nəzəri olaraq, istənilən həvəs tələbinin eyni sıxışdırmalara və onların nəticələrinə səbəb ola biləcəyi fərziyyəsinə qarşı heç bir etiraz yoxdur, lakin müşahidələrimiz, qiymətləndirə bildiyimiz qədər, bu patogen rolu oynayan oyanmaların cinsi həyatın hissəvi həvəslərindən qaynaqlandığını müntəzəm olaraq göstərir. Nevrozların simptomları istisnasız olaraq, demək olar ki, ya cinsi istəklərin hansısa birinin əvəzedici qane edilməsi, ya da onların qarşısını almaq üçün görülən tədbirlərdir; adətən, Şüursuz üçün qüvvədə olan qanunlara əsasən əksliklər arasında yaranan, hər ikisinin kompromisidir. Nəzəriyyəmizdəki boşluq hazırda doldurula bilməz; qərarı çətinləşdirən odur ki, cinsi həyatın istəklərinin əksəriyyəti təmiz erotik təbiətli deyil, əksinə, erotik olanların dağıdıcı həvəs hissələri ilə qatlaşmasından yaranmışdır. Lakin fizioloji olaraq cinsəllik kimi özünü göstərən həvəslərin nevrozların yaranmasında görkəmli, gözlənilmədən böyük rol oynadığına heç bir şübhə ola bilməz; bunun müstəsna olub-olmaması isə açıq qalır. Həmçinin nəzərə almaq lazımdır ki, mədəni inkişafın gedişində heç bir funksiya cinsi funksiya qədər enerjili və genişmiqyaslı rədd etməyə məruz qalmamışdır. Nəzəriyyə, daha dərin əlaqəni ortaya qoyan bir neçə işarə ilə kifayətlənməli olacaq: Mənin O-dan fərqlənməyə başladığı uşaqlığın ilk dövrü, eyni zamanda latensiya dövrünün sona erdiyi cinsi erkən çiçəklənmə dövrüdür; bu əhəmiyyətli qədim dövrün sonradan uşaqlıq amneziyasına məruz qalması təsadüfi deyil; və nəhayət, cinsi həyatdakı bioloji dəyişikliklər, məsələn, funksiyanın iki mərhələli başlanğıcı, cinsi oyanmada periodikliyin itirilməsi və qadın menstruasiyasının kişi oyanması ilə nisbətindəki dəyişiklik, cinsəllikdəki bu yeniliklər heyvandan insana keçid inkişafında çox əhəmiyyətli olmuş olmalıdır. İndi hələ təcrid olunmuş məlumatları yeni bir anlayışda birləşdirmək gələcək elmin öhdəsinə düşür. Burada boşluq göstərən psixologiya deyil, biologiyadır. Mənin quruluşundakı zəif nöqtənin onun cinsi funksiya ilə münasibətində olduğunu söyləsək, bəlkə də haqlı olarıq; sanki özünü saxlama və növün saxlanması arasındakı bioloji ziddiyyət burada psixoloji ifadə tapmışdır.

Təhlili təcrübə bizə tez-tez eşidilən, uşağın psixoloji baxımdan böyüyün atası olduğu və ilk illərdəki hadisələrin onun bütün sonrakı həyatı üçün misilsiz əhəmiyyət kəsb etdiyi iddiasının tamamilə doğru olduğuna inandırmışsa, uşaqlıq dövrünün mərkəzi hadisəsi kimi qəbul edilə bilən bir şey varsa, bu bizim üçün xüsusi maraq doğuracaq. Diqqətimiz əvvəlcə bütün uşaqlara aid olmayan, lakin kifayət qədər tez-tez rast gəlinən bəzi təsirlərin nəticələrinə cəlb olunur; məsələn, böyüklər tərəfindən uşaqların cinsi sui-istifadəyə məruz qalması, digər bir az böyük uşaqlar (bacı-qardaşlar) tərəfindən başdan çıxarılması və gözlənilmədən, böyüklər ( valideynlər) arasında cinsi proseslərin qulaq və göz şahidi kimi iştirakı ilə təsirlənmələri, adətən onlarda belə təəssüratlara nə maraq, nə də başa düşmə, nə də sonradan onları xatırlamaq qabiliyyəti gözlənilməyən bir dövrdə baş verir. Belə hadisələrlə uşağın cinsi həssaslığının hansı dərəcədə oyadıldığını və öz cinsi meylinin bir daha tərk edə bilməyəcəyi müəyyən yollara necə yönəldildiyini müəyyən etmək asandır. Bu təəssüratlar ya dərhal, ya da xatirə kimi geri qayıtmaq istədikdə sıxışdırılmaya məruz qaldıqları üçün, sonradan Mənin cinsi funksiyanı idarə etməsinə imkan verməyən və onu ehtimal ki, ondan həmişəlik uzaqlaşmağa məcbur edən nevrotik məcburiyyət üçün şərait yaradırlar. Sonuncu reaksiya nevrozla nəticələnəcək; əgər o baş verməzsə, çoxsaylı sapmalar inkişaf edəcək və ya yalnız çoxalma üçün deyil, həm də bütün həyat quruluşu üçün son dərəcə vacib olan bu funksiyanın tam itaətsizliyi yaranacaq.

Belə hallar nə qədər öyrədici olsa da, bütün uşaqların keçməli olduğu və uşağa qulluğun uzadılması və valideynlərlə birgə yaşamaq amilindən zəruri olaraq irəli gələn vəziyyətin təsirinə daha yüksək dərəcədə marağımız var. Mən Edip kompleksini nəzərdə tuturam; ona bu ad verilib, çünki onun əsas məzmunu, yunan əfsanəsində Kral Edip haqqında təkrarlanır; bu əfsanənin təsviri böyük bir dramaturq vasitəsilə xoşbəxtlikdən bizə qədər gəlib çatmışdır. Yunan qəhrəmanı atasını öldürür və anasını arvad götürür. Onun bunu bilmədən, ikisini valideynləri kimi tanımadığı üçün etməsi, analitik vəziyyətdən bir sapmadır ki, bunu asanlıqla başa düşürük, hətta zəruri kimi qəbul edirik.

Burada oğlan və qızın — kişinin və qadının — inkişafını ayrı-ayrılıqda təsvir etməliyik, çünki indi cins fərqi ilk psixoloji ifadəsini qazanır. Böyük sirlilik içində cinslərin ikiliyinin bioloji faktı qarşımızda ucalır; bu, bizim biliyimiz üçün sonuncudur və hər hansı başqa şeyə indirgənməyə meydan oxuyur. Psixoanaliz bu məsələnin aydınlaşdırılmasına heç bir töhfə verməyib; bu, açıq-aydın tamamilə biologiyaya aiddir. Ruh həyatında yalnız bu böyük ziddiyyətin əks-sədalarını tapırıq; onların təfsiri, heç bir fərdin yalnız bir cinsin reaksiya üsulları ilə məhdudlaşmadığı, əksinə, həmişə əks cinsin üsullarına müəyyən yer verdiyi, eləcə də bədənin bir cinsin inkişaf etmiş orqanlarının yanında digər cinsin inkişaf etməmiş, çox vaxt yararsız qalmış rudimentlərini də daşıdığı, uzun müddətdir sezilən həqiqətlə çətinləşir. Ruh həyatında kişiliyi qadınlıqdan ayırd etmək üçün bizə açıq-aydın kifayətsiz olan empirik və konvensional bərabərləşdirmə xidmət edir. Biz güclü və aktiv olan hər şeyi kişi, zəif və passiv olan hər şeyi qadın adlandırırıq. Psixoloji biseksuallıq faktı da bütün araşdırmalarımızı ağırlaşdırır və onların təsvirini çətinləşdirir.

Uşağın ilk erotik obyekti qidalandıran ana döşüdür; sevgi təmin edilmiş qidalanma ehtiyacına söykənərək yaranır. Döş əvvəlcə, şübhəsiz ki, öz bədənindən fərqləndirilmir; bədəndən ayrılıb "xaricə" yerləşdirilməli olduqda — çünki uşaq tez-tez onun yoxluğunu hiss edir — o, "obyekt" kimi ilkin narsisistik libido yüklənməsinin bir hissəsini özü ilə aparır. Bu ilk obyekt sonralar ana şəxsinə qədər tamamlanır, o ana ki, yalnız qidalandırmır, həm də qayğı göstərir və uşaqda bununla yanaşı bir çox başqa, həm həzz verən, həm də xoşagəlməz bədən hissləri doğurur. Bədən qulluğunda o, uşağın ilk şirnikləndiricisinə çevrilir. Bu iki münasibətdə ananın ilk və ən güclü sevgi obyekti, sonrakı bütün sevgi münasibətlərinin nümunəsi kimi bənzərsiz, misilsiz, bütün həyat boyu dəyişməz şəkildə müəyyən edilmiş əhəmiyyəti kök salır — hər iki cinsdə. Burada filogenetik əsaslandırma fərdi təsadüfi təcrübə üzərində o qədər üstünlük təşkil edir ki, uşağın həqiqətən döşdən əmib-əmməməsi və ya şüşədən qidalandırılıb ana qayğısının nəvazişini heç vaxt dadıb-dadmadığı fərq etmir. Onun inkişafı hər iki halda eyni yollarla gedir, bəlkə də sonuncu halda sonrakı həsrət daha da güclənir. Uşaq ana südü ilə nə qədər qidalanmış olursa olsun, süddən kəsildikdən sonra həmişə bu inancı daşıyacaq ki, bu çox qısa və az olmuşdur.

Bu giriş lazımsız deyil, o, bizdə Edip kompleksinin intensivliyinə olan anlayışı kəskinləşdirə bilər. Oğlan uşağı (2-3 yaşından etibarən) libido inkişafının fallik mərhələsinə daxil olduqda, cinsiyyət orqanından həzz hissləri aldığında və istədiyi kimi əl ilə qıcıqlandıraraq bu hissləri əldə etməyi öyrəndiyində, anasının aşiqinə çevrilir. O, cinsi həyat haqqında müşahidələri və sezgiləri ilə təxmin etdiyi formalarla ona fiziki olaraq sahib olmaq istəyir, sahib olması ilə qürur duyduğu kişilik orqanını ona göstərərək onu başdan çıxarmağa çalışır. Onun erkən oyanmış kişiliyi, bir sözlə, onda gördüyü fiziki gücə və ona bəxş etdiyi avtoritetə görə bu vaxta qədər həsəd apardığı nümunə olan atanı onun yanında əvəz etməyə çalışır. İndi ata onun rəqibidir, ona mane olan və yolundan kənarlaşdırmaq istədiyi şəxsdir. Əgər atanın yoxluğunda anasının yatağını bölüşməsinə icazə verilibsə və atanın qayıtmasından sonra yenidən oradan qovulursa, atanın yoxluğunda əldə etdiyi qane olma və onun yenidən görünməsi ilə bağlı məyusluq ona dərin təəssüratlar bəxş edir. Bu, Edip kompleksinin məzmunudur; yunan əfsanəsi onu uşağın fantaziya dünyasından guya reallığa çevirmişdir. Bizim mədəni şəraitimizdə ona adətən dəhşətli son hazırlanır.

Ana oğlan uşağının cinsi oyanmasının öz şəxsinə aid olduğunu çox yaxşı başa düşmüşdür. Bir müddət sonra o, ona icazə verməyin düzgün olmadığını dərk edir. O, ona cinsiyyət orqanı ilə məşğul olmağı qadağan etdikdə doğru iş gördüyünə inanır. Qadağa az fayda verir, ən yaxşı halda özünü qane etmə üsulunda bir dəyişiklik yaradır. Nəhayət, ana ən sərt vasitəyə əl atır, ona meydan oxuduğu şeyi alıb aparmaqla hədələyir. Adətən, hədənin icrasını daha dəhşətli və inandırıcı etmək üçün atasına həvalə edir. Bunu atasına deyəcək və o, penisini kəsəcək. Təəccüblü şəkildə, bu hədə yalnız əvvəl və sonra başqa bir şərt yerinə yetirildikdə təsir edir. Öz-özlüyündə oğlan uşağına belə bir şeyin baş verə biləcəyi çox ağlasığmaz görünür. Amma əgər bu hədə zamanı qadın cinsiyyət orqanının mənzərəsini xatırlaya və ya qısa müddət sonra belə bir orqan görərsə, hər şeydən çox qiymətləndirilən bu hissənin həqiqətən çatışmadığı bir orqan, onda eşitdiklərinin ciddiliyinə inanır və kastrasiya kompleksinin təsiri altına düşərək gənc həyatının ən güclü travmasını yaşayır.

Kastrasiya hədəsinin təsirləri müxtəlif və sayılmayacaq qədər çoxdur, onlar oğlan uşağının ata və ana ilə, daha sonra isə ümumiyyətlə kişi və qadınla olan bütün əlaqələrini əhatə edir. Adətən, uşağın kişiliyi bu ilk sarsıntıya tab gətirmir. Cinsiyyət orqanını xilas etmək üçün ananın sahibliyindən az və ya çox dərəcədə imtina edir, çox vaxt onun cinsi həyatı həmişəlik qadağa ilə yüklənmiş qalır. Onun, ifadə etdiyimiz kimi, güclü bir qadın komponenti varsa, kişiliyin qorxudulması sayəsində güc qazanır. Atasına qarşı, anasına aid etdiyi passiv mövqeyə düşür. Həqiqətən, təhdid nəticəsində masturbasiyanı dayandırmışdır, lakin onu müşayiət edən fantaziya fəaliyyətini dayandırmamışdır. Əksinə, bu fantaziya fəaliyyəti, indi ona qalan yeganə cinsi doyum forması olduğu üçün, əvvəllərdən daha çox bəslənəcək və bu fantaziyalarda o, hələ də atası ilə, eyni zamanda və bəlkə də üstünlüklə anası ilə eyniləşəcək. Bu erkən onaniya fantaziyalarının törəmələri və çevrilmə məhsulları onun sonrakı Məninə nüfuz etməyə və xarakterinin formalaşmasında pay almağa meyllidirlər. Onun qadın xüsusiyyətlərinin belə bir inkişafından asılı olmayaraq, atadan duyulan təşviş və ona qarşı nifrət böyük bir artım yaşayacaq. Oğlanın kişiliyi, sanki, ataya qarşı inadkar bir mövqeyə çəkilir və bu, onun sonrakı insan cəmiyyətindəki davranışını məcburi olaraq idarə edəcək. Anaya erotik bağlılığın qalığı kimi, çox vaxt ona qarşı həddindən artıq asılılıq ortaya çıxır və bu, sonradan qadına qarşı tabeçilik kimi davam edəcək. Artıq anasını sevməyə cəsarət etmir, lakin onun tərəfindən sevilməmə riskini götürə bilməz, çünki o zaman anası tərəfindən atasına satılmaq və kastrasiyaya təslim edilmək təhlükəsi ilə üzləşəcək. Təsvirimizin yalnız bir seçki verə bildiyi bütün ön şərtlər və nəticələr ilə birlikdə bütün təcrübə, çox enerjili bir sıxışdırmaya məruz qalır və şüursuz O-nun qanunlarının icazə verdiyi kimi, o zaman aktivləşdirilmiş bir-birinə zidd olan bütün hisslər və reaksiyalar şüursuzda qorunur və pubertadan sonra sonrakı Mən inkişafını pozmağa hazır vəziyyətdə qalır. Cinsi yetkinləşmənin somatik prosesi köhnə, görünüşdə üstələnilmiş libido fiksasiyalarını yenidən canlandırdıqda, cinsi həyat ləngimiş, qeyri-vahid və bir-birinə zidd olan istəklərə parçalanmış olacaq.¹⁰

Şübhəsiz ki, kastrasiya təhdidinin oğlanın qönçələnən cinsi həyatına müdaxiləsi həmişə bu qorxulu nəticələrə səbəb olmur. Yenə də, nə qədər ziyanın törədildiyi və nə qədərinin qarşısının alındığı kəmiyyət münasibətlərindən asılı olacaq. Uşaqlıq illərinin mərkəzi təcrübəsi, erkən dövrün ən böyük problemi və sonrakı çatışmazlıqların ən güclü mənbəyi kimi görülə bilən bütün hadisə, analitik işdə onun yenidən qurulmasının böyüklərin ən qəti inançsızlığı ilə qarşılaşmasına səbəb olacaq qədər tamamilə unudulur. Hətta uzaqlaşma o dərəcəyə çatır ki, qadağan edilmiş mövzunun hər hansı bir qeydini susdurmaq istəyirlər və qəribə intellektual korluqla ona aid ən yaxın xəbərdarlıqları nəzərdən qaçırırlar. Beləliklə, eşidilə bilən etiraz Kral Edip haqqındakı mifin əslində analizin quruluşu ilə əlaqəsi yoxdur, tamamilə başqa bir haldır, çünki Edip öldürdüyünün atası olduğunu və evləndiyinin anası olduğunu bilmirdi. Burada yalnız, ədəbi materialın poetik işlənməsinə cəhd edildikdə belə bir təhrifin vacib olduğu və heç bir xarici şey gətirmədiyi, yalnız mövzuda verilən elementləri ustalıqla istifadə etdiyi nəzərdən qaçırılır. Edipin cəhaləti, böyüklər üçün bütün təcrübənin batdığı şüursuzluğun legitim təsviridir və qəhrəmanı günahsız edən və ya günahsız etməli olan orakulun məcburiyyəti, bütün oğulları Edip kompleksini yaşamağa məhkum edən taleyin qaçılmazlığının tanınmasıdır. Başqa bir dəfə, psixoanalitik tərəfdən, Şekspirin təsvir etdiyi tərəddüd edən qəhrəman Hamletin sirrinin, Edip kompleksinə istinadla necə asanlıqla həll oluna biləcəyinə diqqət çəkildikdə, çünki şahzadə, öz Edip istəklərinin məzmunu ilə üst-üstə düşən bir şeyi başqasını cəzalandırmaq vəzifəsində uğursuz olur, ədəbi dünyanın ümumi anlayışsızlığı, insan kütləsinin uşaqlıq sıxışdırmalarına nə qədər möhkəm yapışmağa hazır olduğunu göstərdi.¹

Lakin psixoanalizin ortaya çıxmasından bir əsrdən çox əvvəl, fransız Didro, Edip kompleksinin əhəmiyyətini, ibtidai dövr və mədəniyyət arasındakı fərqi aşağıdakı cümlə ilə ifadə edərək təsdiqləmişdi: Əgər kiçik vəhşi öz halına buraxılsaydı və bütün ağılsızlığını qorusaydı, beşikdəki uşağın az miqdardakı ağlına otuz yaşlı adamın ehtiraslarının şiddətini əlavə etsəydi, atasının boynunu qırar və anası ilə yatar. Mən belə deməyə cəsarət edirəm ki, psixoanaliz başqa bir nailiyyətlə fəxr edə bilməsəydi, yalnız sıxışdırılmış Edip kompleksinin aşkarlanması belə onu insanlığın dəyərli qazancları sırasında yerləşdirməyə haqq qazandırardı.¹¹

Kastrasiya kompleksinin təsirləri kiçik qızlarda daha yeknəsəq və heç də az dərin deyil. Qız uşaq təbii ki, penisini itirəcəyindən qorxmur, lakin onu əldə edə bilmədiyinə reaksiya verməlidir. Əvvəldən oğlan uşağının sahib olduğu şeyə həsəd aparır; demək olar ki, onun bütün inkişafı penis həsədi nişanəsi altında keçir. Əvvəlcə oğlan uşağına bərabər olmaq üçün nəticəsiz cəhdlər edir, sonra isə qüsurlarını kompensasiya etmək üçün daha uğurlu cəhdlər edir; bu cəhdlər nəticədə normal qadın mövqeyinə gətirib çıxara bilər. Əgər fallik mərhələdə oğlan uşağı kimi genital orqanın əl ilə qıcıqlandırılması vasitəsilə həzz almağa çalışırsa, çox vaxt ona kifayət edən doyum əldə etmir və inkişaf etməmiş penisinə aid olan aşağılıq hökmünü bütün şəxsiyyətinə yayır. Adətən, qardaşının və ya oyun yoldaşının üstünlüyünü xatırladılmaq istəmədiyi üçün masturbasiyanı tezliklə dayandırır və ümumiyyətlə cinsəllikdən uzaqlaşır.

Əgər kiçik qadın ilk istəyində, 'oğlan' olmaq istəyində israr edərsə, ekstremal halda açıq homoseksual kimi başa çata bilər, əks halda sonrakı həyat tərzində aydın kişi xüsusiyyətləri ifadə edəcək, kişi peşəsi seçəcək və s. Digər yol, sevilən anadan ayrılmaqla gedir; qız penis həsədi təsiri altında anasının onu dünyaya bu qədər qüsurlu göndərməsinə bağışlaya bilmir. Bu qəzəblə anasını tərk edir və sevgi obyekti kimi onu başqa bir şəxslə, ata ilə əvəz edir. Əgər insan sevgi obyektini itirmişsə, ən yaxın reaksiya onunla eyniləşməkdir, sanki eyniləşmə vasitəsilə onu daxildən əvəz edir. Bu mexanizm burada kiçik qıza kömək edir. Ana eyniləşməsi indi ana ilə bağlılığı əvəz edə bilər. Kiçik qız, oyunlarında həmişə etdiyi kimi, anasının yerinə keçir, ata ilə onu əvəz etmək istəyir və artıq əvvəllər sevdiyi anaya nifrət edir. İkiqat motivlə, qısqanclıqdan və penisin verilməməsinə görə inciklikdən. Atayla yeni münasibəti əvvəlcə onun penisinə sahib olmaq istəyini ehtiva edə bilər, lakin digər istəkdə, ondan hədiyyə olaraq bir uşaq almaq istəyində zirvəyə çatır. Uşaq istəyi beləliklə penis istəyinin yerinə keçib və ya ən azı ondan ayrılıb.

Maraqlıdır ki, Edip və kastrasiya kompleksləri arasındakı münasibət qadında kişidəkindən tamamilə fərqli, əslində əksinə qurulur. Sonuncuda, eşitdiyimiz kimi, kastrasiya təhdidi Edip kompleksinə son qoyur; qadında isə əksinə, penis çatışmazlığının təsiri ilə onun Edip kompleksinə itələndiyini görürük. Qadın üçün öz qadın Edip mövqeyində (bu mövqe üçün 'Elektra kompleksi' adı təklif edilmişdir) qalması az ziyan gətirir. Onda o, ata xüsusiyyətlərinə görə ərini seçəcək və onun avtoritetini tanımağa hazır olacaq. Penisə sahib olmağa olan əslində doyurulmaz həsrəti, orqana olan sevgini onun daşıyıcısına olan sevgiyə tamamlamağı bacardığı təqdirdə, vaxtilə ana döşündən ana şəxsiyyətinə keçid zamanı baş verdiyi kimi, doyum əldə edə bilər.

Təhlilçinin təcrübəsinə müraciət edildikdə, xəstələrinin hansı psixi formasiyalarının təsirə ən az əlçatan olduğu soruşulduqda, cavab belə olacaq: qadında bu, penis istəyidir, kişidə isə öz cinsinə münasibətdə qadın mövqeyidir ki, bu da penis itkisini ilkin şərt kimi nəzərdə tutur.

III. Hissə

8. FƏSİL

Təbii ki, birinci fəslimizdə qeyd etdiyimiz bütün ümumi anlayışlar və şərtlər də, əvvəlki bölmədə nümunəsini verdiyimiz, zəhmətli və səbr tələb edən fərdi iş nəticəsində əldə edilmişdir. İndi belə bir işlə qazandığımız biliyimizin zənginləşməsini və daha irəliyə doğru açdığımız yolları nəzərdən keçirmək bizi cəlb edə bilər. Bu zaman diqqət çəkən məqam, psixologiya elminin sərhədlərindən kənara çıxmağa çox vaxt məcbur qalmış olduğumuzdur. Bizim işlədiyimiz hadisələr yalnız psixologiyaya aid deyil, onlar eyni zamanda orqanik-bioloji tərəfə də malikdirlər və buna uyğun olaraq, psixoanalizin qurulması istiqamətindəki səylərimizdə əhəmiyyətli bioloji kəşflər etdik və yeni bioloji fərziyyələrdən qaça bilmədik.

Lakin əvvəlcə psixologiyada qalmaq üçün: Psixi normanın anormallıqdan elmi baxımdan ayrılmasının mümkün olmadığını, buna görə də bu fərqləndirmənin praktik əhəmiyyətinə baxmayaraq yalnız şərti dəyərə malik olduğunu anladıq. Beləliklə, normal ruh həyatını onun pozğunluqlarından başa düşmək hüququnu əsaslandırdıq; bu, əgər bu xəstəlik halları, nevrozlar və psixozlar, yad cisimlər kimi təsir edən spesifik səbəblərə malik olsaydı, icazə verilə bilməzdi.

Yuxu zamanı keçici, zərərsiz, hətta faydalı bir funksiyaya xidmət edən bir ruh pozğunluğunun öyrənilməsi bizə daimi və həyat üçün zərərli olan ruh xəstəliklərini başa düşməyin açarını verdi. Və indi iddia etməyə cəsarət edirik ki, şüur psixologiyası ruhun normal funksiyasını başa düşmək üçün yuxunu başa düşmək üçün olduğundan daha yaxşı qabiliyyətli deyildi. Yalnız onun əlində olan şüurlu özünüqavrayış məlumatları, ruh proseslərinin bolluğunu və mürəkkəbliyini dərk etmək, onların əlaqələrini açmaq və beləliklə onların pozğunluqlarının şərtlərini tanımaq üçün hər yerdə kifayətsiz olduğunu sübut etdi.

Məkanda uzanan, məqsədəuyğun qurulmuş, həyatın ehtiyacları ilə inkişaf etmiş və yalnız müəyyən bir nöqtədə müəyyən şərtlər daxilində şüur hadisələrini yaradan psixi aparat haqqındakı fərziyyəmiz, bizə psixologiyanı digər hər hansı bir təbiət elmi, məsələn, fizika kimi oxşar əsas üzərində qurmaq imkanı verdi. Hər iki sahədə vəzifə, tədqiqat obyektinin birbaşa qavrayışımıza verilən xüsusiyyətlərinin (keyfiyyətlərinin) arxasında, hiss orqanlarımızın xüsusi qəbul qabiliyyətindən asılı olmayan və fərz edilən real vəziyyətə daha yaxın olan başqa şeyləri açmaqdır. Bu reallığın özünə çatmağa ümid etmirik, çünki görürük ki, yeni açdığımız hər şeyi yenidən qavrayışlarımızın dilinə tərcümə etməliyik, bu dildən isə heç cür qurtula bilmərik. Amma bu, elmin təbiəti və məhdudiyyətidir. Fizikada belə demək kimidir: Əgər daha kəskin görə bilsəydik, görünüşdə bərk olan cismin belə bir forma, ölçü və qarşılıqli yerləşməyə malik hissəciklərdən ibarət olduğunu tapardıq. Bu arada hiss orqanlarımızın qabiliyyətini süni vasitələrlə son həddə qədər artırmağa çalışırıq, lakin gözləmək olar ki, bütün bu səylər, nəticəyə heç bir dəyişiklik gətirməyəcək. Reallıq həmişə 'tanınmaz' qalacaq. Elmi işin ilkin hissi qavrayışlarımız üzərində aşkar etdiyi qazanc, xarici dünyada mövcud olan və daxili düşüncə dünyamızda müəyyən dərəcədə etibarlı şəkildə təkrarlana və ya əks oluna bilən əlaqələr və asılılıqlar haqqında anlayışdan ibarət olacaq; bu bilik bizə xarici dünyada bir şeyi 'anlamaq', onu öncədən görmək və mümkün olduqda dəyişdirmək imkanı verir. Psixoanalizdə də tamamilə eyni cür hərəkət edirik. Şüur hadisələrimizdəki boşluqları doldurmaq üçün texniki vasitələr tapdıq və fiziklərin təcrübədən istifadə etdiyi kimi onlardan istifadə edirik. Bu yolla, özlüyündə 'tanınmaz' olan bir sıra prosesləri açırıq, onları bizə şüurlu olanların arasına yerləşdiririk; məsələn, 'burada şüursuz bir xatirə müdaxilə etdi' dedikdə, bu o deməkdir ki, burada bizim üçün tamamilə anlaşılmaz bir şey baş verdi, lakin əgər bu bizim şüurumuza gəlsəydi, yalnız belə və ya belə təsvir oluna bilərdi.

Belə nəticələri və interpolasiyaları hansı haqla və hansı dərəcədə etibarlılıqla apardığımız, təbii ki, hər bir ayrı-ayrı halda tənqidə məruz qalır və qərarın çox vaxt, analitiklər arasında razılıq çatışmazlığından irəli gələn böyük çətinliklər yaratdığını inkar etmək olmaz. Bunun səbəbi vəzifənin yeniliyidir, yəni təlim çatışmazlığıdır, lakin həm də mövzuya aid xüsusi bir amildir, çünki psixologiyada fizikadakı kimi yalnız soyuq elmi maraq oyada bilən şeylərdən söhbət getmir. Buna görə də, öz penis istəyinin intensivliyinə kifayət qədər inandırılmamış bir analitikin, bu amili xəstələrində layiqincə qiymətləndirməməsinə çox təəccüblənməmək lazımdır. Amma şəxsi tənlikdən irəli gələn belə xəta mənbələri nəticədə çox da əhəmiyyətli deyil. Mikroskopiyanın köhnə dərslikləri oxunduqda, insan heyrətlə öyrənir ki, alət başındakı müşahidəçinin şəxsiyyətinə o vaxtlar, yəni mikroskopiya gənc texnologiya ikən, necə qeyri-adi tələblər irəli sürülürmüş, halbu ki, bu gün artıq bunların heç birindən söhbət gedilmir.

Biz burada psixi aparatın və onun funksiyalarının tam bir mənzərəsini yaratmaq vəzifəsini özümüzə götürə bilmərik, çünki psixoanalizin bütün funksiyaları bərabər dərəcədə öyrənməyə hələ vaxtı olmaması faktı da bizə mane olur. Buna görə də biz giriş bölməmizdə verilən məlumatların ətraflı təkrarlanması ilə kifayətlənirik. Beləliklə, varlığımızın nüvəsini qaranlıq O təşkil edir; o, birbaşa xarici dünya ilə əlaqə qurmur və yalnız başqa bir instansın vasitəçiliyi ilə bizim biliyimiz üçün əlçatan olur. Bu O-da orqanik həvəslər fəaliyyət göstərir; onlar özləri iki ilkin qüvvənin (Eros və Destruksiya) dəyişən nisbətlərdə qarışığından təşkil olunmuşdur və orqanlara və ya orqan sistemlərinə olan əlaqələri ilə bir-birindən fərqlənirlər. Bu həvəslərin yeganə can atması doyuma yönəlmişdir; bu doyum isə xarici dünyadakı obyektlərin köməyi ilə orqanlarda müəyyən dəyişikliklərin baş verməsi ilə gözlənilir. Lakin O-nun tələb etdiyi kimi dərhal və amansız həvəs doyumu çox vaxt xarici dünya ilə təhlükəli münaqişələrə və məhvə səbəb olardı. O, mövcudluğunun davamının təminatına qayğı göstərmir, təşviş bilmir, ya da daha düzgün desək, təşvişin hiss elementlərini inkişaf etdirə bilər, lakin onlardan istifadə edə bilməz. O-dakı fərz edilən psixi elementlər üzərində və onların arasında baş verən proseslər (birincil proses) bizim intellektual və hissi həyatımızda şüurlu qavrayışla tanıdığımız proseslərdən çox fərqlidir; həmçinin, bu proseslər üçün həmin proseslərin bir hissəsini yolverilməz sayıb ləğv etmək istəyən məntiqin tənqidi məhdudiyyətləri keçərli deyil.

Xarici dünyadan təcrid olunmuş O-nun öz qavrayış dünyası var. O daxili dəyişiklikləri, xüsusilə də həvəslərinin ehtiyac gərginliyindəki dalğalanmaları qeyri-adi kəskinliklə hiss edir; bu dəyişikliklər həzz-xoşagəlməzlik sırasındakı duyğular kimi şüurlu olur. Əlbəttə, bu qavrayışların hansı yollarla və hansı həssas son orqanların köməyi ilə baş verdiyini göstərmək çətindir, lakin məlumdur ki, özünüqavrayışlar — ümumi hisslər və həzz-xoşagəlməzlik duyğuları — O-dakı axınları despotik güclə idarə edir. O amansız həzz prinsipinə tabe olur. Lakin yalnız O deyil. Görünür ki, digər psixi instansların fəaliyyəti də həzz prinsipini yalnız modifikasiya edə bilər, lakin onu ləğv edə bilməz; və nə vaxt və necə həzz prinsipinin ümumiyyətlə üstəsindən gəlməyin mümkün olacağı nəzəri baxımdan son dərəcə əhəmiyyətli, hal-hazırda cavablandırılmamış sual olaraq qalır. Həzz prinsipinin ehtiyac gərginliklərinin azalmasını, əslində bəlkə də sönməsini (Nirvana) tələb etdiyi fikri, həzz prinsipinin iki ilkin qüvvə, Eros və Ölüm həvəsi ilə hələ qiymətləndirilməmiş əlaqələrinə gətirib çıxarır.

Ən yaxşı tanıdığımızı düşündüyümüz və özümüzü ən çox onda tanıdığımız digər psixi instans, yəni deyilən Mən, O-nun qabıq təbəqəsindən inkişaf etmişdir; bu təbəqə qıcıq qəbulu və qıcıqdan qorunmaq üçün quruluşuna görə birbaşa xarici dünya (reallıq) ilə əlaqədədir. Mən şüurlu qavrayışdan başlayaraq O-nun getdikcə daha böyük sahələrini və daha dərin təbəqələrini öz təsiri altına alıb; xarici dünyaya olan asılılığını qoruyub saxlamasında mənşəyinin silinməz möhürünü (təxminən: Almaniyada istehsal edilmişdir kimi) göstərir. Onun psixoloji funksiyası O-dakı axınları daha yüksək dinamik səviyyəyə qaldırmasından (məsələn, sərbəst hərəkət edən enerjini, şüuröncəsi vəziyyətə uyğun olan bağlı enerjiyə çevirməsindən) ibarətdir; onun konstruktiv funksiyası isə həvəs tələbi ilə doyum hərəkəti arasında düşünmə fəaliyyətini yerləşdirməsindən ibarətdir; bu fəaliyyət hazırkı vəziyyətdə oriyentasiya və keçmiş təcrübələrin sınama hərəkətləri vasitəsilə istifadə edilməsi ilə nəzərdə tutulan əməliyyatların uğurunu təxmin etməyə çalışmasından ibarətdir. Mən bu yolla doyum cəhdinin həyata keçirilməli, yoxsa təxirə salınmalı, ya da həvəsin tələbinin ümumiyyətlə təhlükəli sayılıb boğulub-boğulmaması barədə qərar verir (Reallıq Prinsipi). O necə ki, yalnız həzz qazanmağa yönəlib, eləcə də Mən təhlükəsizliyə riayət etməklə idarə olunur. Mən özünü qorumaq vəzifəsini qarşısına qoyub, O isə bunu nəzərə almır kimi görünür. Mən bütövlüyünə təhdid edən təhlükələri göstərən siqnal kimi təşviş duyğularından istifadə edir. Xatirə izləri, xüsusilə dil qalıqları ilə assosiasiya nəticəsində, qavrayışlar kimi şüurlu ola bildiyi üçün, burada reallığın yanlış qiymətləndirilməsinə səbəb ola biləcək qarışdırma ehtimalı mövcuddur. Mən, yuxuda yuxu vəziyyətinin şərtlərinə görə ləğv edilə bilən reallıq yoxlaması qurumu ilə özünü onlardan qoruyur. Həddindən artıq güclü mexaniki qüvvələrin mühitində özünü təsdiqləmək istəyən Mənə təhlükələr əsasən xarici reallıqdan gəlir, lakin yalnız oradan deyil. Öz O-su iki müxtəlif səbəblə oxşar təhlükələrin mənbəyidir. Birincisi, həddindən artıq böyük həvəs gücləri, xarici aləmin həddindən artıq qıcıqları kimi Məni eyni dərəcədə zədələyə bilər. Onlar Məni məhv edə bilməzlər, lakin ona məxsus dinamik quruluşu dağıda, Məni isə O-nun bir hissəsinə çevirə bilərlər. İkincisi, təcrübə Məni öyrətmiş ola bilər ki, özündə dözülməz olmayan bir həvəs tələbinin ödənməsi xarici aləmdə təhlükələr yaradacaq, beləliklə, həmin həvəs tələbinin özü təhlükəyə çevrilir. Beləliklə, Mən iki cəbhədə mübarizə aparır; məhv etməklə hədələyən xarici aləmə və həddindən artıq tələbkar daxili aləmə qarşı mövcudluğunu müdafiə etməlidir. Hər ikisinə qarşı eyni müdafiə üsullarını tətbiq edir, lakin daxili düşmənin dəf edilməsi xüsusi şəkildə qeyri-kafi olur. İlkin eynilik və sonradan ən sıx birgə yaşama nəticəsində daxili təhlükələrdən qaçmaq çətindir. Onlar müvəqqəti olaraq nəzarət altına alına bilsələr də, hədələmə kimi qalırlar.

İlk uşaqlıq dövrünün zəif və tamamlanmamış Məninin, bu həyat dövrünə xas təhlükələrə qarşı müdafiə üçün ona yüklənən səylər nəticəsində daimi olaraq zədələndiyini eşitmişik. Uşaq, xarici aləmin təhdid etdiyi təhlükələrə qarşı valideynlərin qayğısı ilə qorunur; bu təhlükəsizliyin əvəzini sevgi itkisi təşvişi ilə ödəyir, çünki sevgi itkisi onu xarici aləmin təhlükələrinə çarəsiz təslim edəcək. Oğlan, narsisizminin kastrasiya ilə ibtidai dövrdən gücləndirilmiş təhdidinin onu ələ keçirdiyi Edip kompleksi vəziyyətinə düşdükdə, bu amil konfliktin nəticəsinə həlledici təsir göstərir. Cari real təhlükə və xatırlanan filogenetik əsaslı təhlükənin birgə təsiri ilə məğlub olan uşaq, müvəqqəti olaraq məqsədəuyğun olsa da, sonradan cinsi həyatın yenidən canlanması ilə o vaxt rədd edilən həvəs tələbləri gücləndikdə psixoloji olaraq qeyri-kafi olan müdafiə cəhdlərini — sıxışdırmaları — həyata keçirir. Bioloji baxış daha sonra izah etməlidir ki, Mən, cinsi ilkin dövrdəki oyanmaları idarə etmək vəzifəsində uğursuz olur, halbuki onun tamamlanmamışlığı bunu etməyə qadir deyil. Mən inkişafının libido inkişafından geri qalmasında nevrozun əsas şərtini tanıyırıq və uşağın Məninə bu vəzifənin qoyulmaması, yəni uşaq cinsi həyatının bir çox ibtidai xalqlarda olduğu kimi sərbəst buraxılması halında nevrozun qarşısının alına biləcəyi nəticəsindən qaça bilmərik. Nevrotik xəstəliklərin etiologiyası burada təsvir ediləndən daha mürəkkəb ola bilər; biz heç olmasa etioloji düyünlənmənin əsas bir hissəsini ortaya çıxarmışıq. Həmçinin, O-da müəyyən şəkildə təmsil olunan, bizim üçün hələ də anlaşılmaz formalarla və şübhəsiz ki, həmin ilkin dövrdə sonradan olduğundan daha güclü şəkildə Mənə təsir edən filogenetik təsirləri unutmamalıyıq. Digər tərəfdən, uşaq cinsəlliyinin qadağan edilməsi nəticəsində yaranan, daxili aləmə qarşı xarici aləmin tərəfini tutan belə qəti bir Mən mövqeyi və cinsi həvəsin bu qədər erkən məhdudlaşdırılmasının fərdin sonrakı mədəniyyətə hazırlığına təsirsiz qala bilməyəcəyi aydınlaşır. Birbaşa qane edilmədən kənarlaşdırılan həvəs tələbləri, əvəzləyici qane edilməyə aparan yeni yollar seçməyə məcbur edilir, və bu dolambaçlı yollar zamanı deseksualizasiya oluna, ilkin həvəs məqsədləri ilə əlaqələrini zəiflədə bilərlər. Beləliklə, biz yüksək qiymətləndirdiyimiz mədəni irsin çoxunun cinsəlliyin hesabına, cinsi təhriklərin məhdudlaşdırılması yolu ilə əldə edildiyi iddiasını qabaqlayırıq.

Əgər biz indiyə qədər dəfələrlə vurğulamalı olmuşuqsa ki, Mən öz yaranışını və qazandığı ən vacib xarakterlərini real xarici aləmlə əlaqəsinə borcludur, onda biz Mənin xəstəlik vəziyyətlərinin, onun O-ya ən çox yaxınlaşdığı halların, bu xarici aləmlə əlaqənin ləğvi və ya zəifləməsi ilə əsaslandığını qəbul etməyə hazır olmuşuq. Klinik təcrübənin bizə öyrətdiyi ilə bu çox uyğun gəlir: psixozun başlanğıcı ya reallığın dözülməz dərəcədə ağrılı olması, ya da həvəslərin qeyri-adi güclənməsidir; O və xarici aləmin Mənə qarşı rəqabət aparan tələbləri eyni təsiri yaratmalıdır. Psixoz problemi sadə və aydın olardı, əgər Mənin reallıqdan tamamilə ayrılması mümkün olsaydı. Amma bu nadir hallarda, bəlkə də heç vaxt baş vermir. Hallüsinasiya ilə əlaqəli çaşqınlıq (amentia) kimi xarici aləmin reallığından bu qədər uzaqlaşmış vəziyyətlərdə belə, xəstələrin sağaldıqdan sonra verdiyi məlumatlardan məlum olur ki, o zaman onların ruhunun bir küncündə, öz ifadələri ilə desək, xəstəlik fantomlarını kənar bir müşahidəçi kimi izləyən normal bir şəxs gizlənirdi. Bunun ümumi qəbul edilə bilib-bilinməyəcəyini bilmirəm, amma daha sakit gedən digər psixozlar haqqında da eyni şeyi deyə bilərəm. Xronik paranoya halını xatırlayıram; hər bir qısqanclıq hücumundan sonra yuxu, analitikə səbəbin tamamilə doğru və sayıqlamasız təsvirini gətirirdi. Beləliklə, maraqlı bir ziddiyyət ortaya çıxdı: adətən nevrozlu xəstələrin yuxularından onların ayıq həyatına xas olmayan qısqanclığı sezməyimizə baxmayaraq, burada psixozlu xəstədə gündüz hökm sürən sayıqlama yuxu vasitəsilə düzəldilirdi. Biz, ehtimal ki, ümumi keçərli olan bir şeyi güman edə bilərik: bütün belə hallarda baş verən şey psixi bölünmədir. Bir deyil, iki psixi mövqe formalaşır: biri reallığı nəzərə alan normal mövqe, digəri isə həvəslərin təsiri altında Məni reallıqdan ayıran mövqe. Bu ikisi yan-yana mövcuddur. Nəticə onların nisbi gücündən asılıdır. Əgər ikincisi daha güclü olarsa və ya güclənərsə, psixozun şərti yerinə yetirilmiş olur. Əgər nisbət tərsinə dəyişərsə, sayıqlama xəstəliyinin görünüşdə sağalması baş verir. Həqiqətdə o, yalnız şüursuza geri çəkilir; çoxsaylı müşahidələrdən də belə nəticə çıxarmaq olar ki, sayıqlama aşkar olub qabağa çıxana qədər uzun müddət hazır formada qalırdı.

Bütün psixozlarda Mən bölünməsini fərz edən bu baxış, nevrozlara bənzər digər vəziyyətlərdə və nəhayət, nevrozların özündə də doğru olduğu sübut edilməsəydi, bu qədər diqqət cəlb etməzdi. Əvvəlcə fetişizm hallarında buna əmin oldum. Perversiyalara aid edilən bu anormallıq, məlum olduğu kimi, demək olar ki, həmişə kişi olan xəstənin qadının penisizliyini qəbul etməməsi ilə əsaslanır; bu, ona öz kastrasiya ehtimalını sübut edən ən arzuolunmaz şeydir. Buna görə də o, qadın cinsiyyət orqanında penis çatışmazlığını göstərən öz hissi qavrayışını inkar edir və əks inancı qoruyub saxlayır. Amma inkar edilən qavrayış da tamamilə təsirsiz qalmayıb, çünki o, həqiqətən penis gördüyünü iddia etməyə cəsarət etmir. Əksinə, o, başqa bir şeyi – bədən hissəsini və ya əşyanı – götürür və ona çatışmazlığını hiss etmək istəmədiyi penisin rolunu verir. Adətən bu, qadın cinsiyyət orqanına baxarkən həqiqətən gördüyü bir şey və ya penis üçün simvolik əvəzedici kimi uyğun gələn bir şeydir. Fetişin yaranmasında bu prosesi Mən bölünməsi adlandırmaq yanlış olardı; bu, yuxulardan tanıdığımız yerdəyişmə köməyi ilə kompromis qurulmasıdır. Lakin müşahidələrimiz bizə daha çoxunu göstərir. Fetişin yaradılması, əlbəttə, kastrasiyanın mümkün olduğuna dair sübutu məhv etmək niyyətindən irəli gəlirdi, belə ki, insan kastrasiya təşvişindən qaça bilsin. Əgər qadın digər canlılar kimi penisə sahibdirsə, öz penisinin davamlı mövcudluğu üçün titrəməyə ehtiyac yoxdur. İndi biz, qeyri-fetişistlərlə eyni kastrasiya təşvişini inkişaf etdirmiş və ona eyni şəkildə reaksiya verən fetişistlərlə qarşılaşırıq. Beləliklə, onların davranışında eyni anda iki əks ilkin fərziyyə ifadə olunur. Bir tərəfdən, qadın cinsiyyət orqanında penis görmədikləri haqqında qavrayış faktını inkar edirlər, digər tərəfdən isə qadının penis çatışmazlığını qəbul edirlər və ondan düzgün nəticələr çıxarırlar. Bu iki mövqe bütün həyat boyu bir-birinə təsir etmədən yan-yana mövcud olur. Buna Mən bölünməsi demək olar. Bu vəziyyət həmçinin fetişizmin niyə çox vaxt yalnız qismən inkişaf etdiyini də başa düşməyə imkan verir. O, obyekt seçimini müstəsna olaraq idarə etmir, əksinə, normal cinsi davranışın az və ya çox dərəcədə geniş miqyası üçün yer buraxır, hətta bəzən özünü təvazökar bir rola və ya sadəcə bir eyhama çəkir. Beləliklə, Mənin xarici dünyanın reallığından ayrılması fetišistlər üçün heç vaxt tamamilə uğurlu olmamışdır. Fetişizmin Mən bölünməsi baxımından istisna halı təşkil etdiyinə inanmaq olmaz, o, bunun üçün yalnız xüsusi olaraq əlverişli bir tədqiqat obyektidir. Uşaq Məni reallıq dünyasının hökmü altında xoşagəlməz həvəs tələblərini adlanan sıxışdırmalarla həll etdiyi fikrinə yenidən qayıdırıq. İndi biz bunu, Mənin eyni həyat dövründə çox vaxt xarici dünyanın narahatedici tələbinə qarşı müdafiə olunmaq vəziyyətinə düşdüyü, bunun isə reallığın bu tələbindən xəbər verən qavrayışların inkarı ilə baş verdiyi müəyyənləşdirmə ilə tamamlayırıq. Belə inkarlar çox vaxt baş verir, yalnız fetişistlərdə deyil, və harada bu inkarları öyrənmə imkanı tapırıqsa, onların reallıqdan ayrılmaq üçün yarımçıq tədbirlər, qüsurlu cəhdlər olduğunu görürük. Rədd etmə hər dəfə bir qəbul etmə ilə tamamlanır, həmişə bir-birindən asılı olmayan iki əks mövqe yaranır, bu da Mənin parçalanması faktını təşkil edir. Uğur yenə də bu ikisindən hansının daha böyük intensivliyi özünə cəlb edə biləcəyindən asılıdır.

Burada təsvir etdiyimiz Mənin parçalanması faktları, ilk baxışda göründüyü qədər yeni və qəribə deyil. Müəyyən bir davranışa görə şəxsin psixi həyatında bir-birinə əks və bir-birindən asılı olmayan iki fərqli mövqenin mövcud olması, nevrozların ümumi xarakteridir, yalnız bu halda biri Mənə aiddir, əksi isə sıxışdırılmış halda O-ya aiddir. Bu iki halın fərqi əsasən topik və ya strukturaldır və konkret halda hansı iki variantdan biri ilə məşğul olduğumuzu həmişə müəyyən etmək asan deyil. Lakin hər ikisinin vacib ortaq cəhəti aşağıdakılardır: Mən müdafiə cəhdində nə edirsə etsin, xarici dünyanın reallığından bir hissəni inkar etmək və ya daxili dünyanın bir həvəs tələbini rədd etmək istəsin, uğur heç vaxt tam və qalıqsız olmur, həmişə bir-birinə əks iki mövqe yaranır və məğlub olan, daha zəif olan da psixi nəticələrə gətirib çıxarır. Nəticə olaraq, bu proseslərin bizə şüurlu qavrayış ilə nə qədər az məlum olduğunu göstərmək kifayətdir.

9. FƏSİL. DAXİLİ DÜNYA

Mürəkkəb yan-yana durma vəziyyətini bildirmək üçün təsvirin ardıcıllığından başqa yolumuz yoxdur və buna görə də bütün təsvirlərimiz əvvəlcə birtərəfli sadələşdirmə ilə xəta edir və onların tamamlanmasını, (üstünə qurulmasını və bu zaman düzəldilməsini) gözləyirik.

O və xarici dünya arasında vasitəçilik edən, birinin həvəs tələblərini qəbul edib onları təmin etməyə çalışan, digərindən qəbul etdiyi və xatirə kimi istifadə etdiyi qavrayışlar əldə edən, özünü qorumağa çalışan və hər iki tərəfdən gələn həddindən artıq tələblərə qarşı müdafiə quran, bütün qərarlarında dəyişdirilmiş həzz prinsipinin rəhbərliyi ilə hərəkət edən Mən təsəvvürü, əslində, yalnız uşaqlığın ilk dövrünün sonuna qədər (təxminən 5 yaş) olan Mən üçün doğrudur. Bu vaxt əhəmiyyətli bir dəyişiklik baş vermişdir. Xarici dünyadan bir hissə, ən azı qismən, obyekt kimi tərk edilmiş və əvəzində (eyniləşmə yolu ilə) Mənə daxil edilmiş, yəni daxili dünyanın bir tərkib hissəsi olmuşdur. Bu yeni psixi instans xarici dünyadakı həmin şəxslərin icra etdiyi funksiyaları davam etdirir, Məni müşahidə edir, ona əmrlər verir, onu mühakimə edir və yerini tutduğu valideynlər kimi ona cəzalarla hədələyir. Biz bu instansiyaya Fövqəl-Mən deyirik və onun mühakimə funksiyalarını vicdanımız kimi qəbul edirik. Diqqət çəkici odur ki, Fövqəl-Mən çox vaxt real valideynlərin nümunə vermədiyi bir sərtlik nümayiş etdirir. Həmçinin, o, Məni yalnız hərəkətlərinə görə deyil, həm də ona məlum olan fikirlərinə və həyata keçirilməmiş niyyətlərinə görə cavabdeh tutur. Bizə xatırladılır ki, Edip əfsanəsinin qəhrəmanı da hərəkətlərinə görə özünü günahkar hiss edir və özünə cəza verir, baxmayaraq ki, orakulun məcburiyyəti onu bizim mühakiməmizə və özünün mühakiməsinə görə günahsız elan etməli idi. Həqiqətən, Fövqəl-Mən Edip kompleksinin varisidir və yalnız onun həllindən sonra qurulur. Onun həddindən artıq sərtliyi real nümunəyə deyil, Edip kompleksinin vəsvəsəsinə qarşı sərf edilən müdafiənin gücünə uyğun gəlir. Bu vəziyyətə dair bir sezgi, filosofların və möminlərin iddiasının əsasında dayanır: mənəvi hisslər insana tərbiyə ilə verilmir və ya birgə yaşayışda onun tərəfindən qazanılmır, əksinə, ona daha yüksək bir mənbədən aşılanmışdır.

Mən Fövqəl-Mən ilə tam razılıq içində işlədiyi müddətcə, ikisinin ifadələrini ayırd etmək asan deyil, lakin onlar arasındakı gərginliklər və uzaqlaşmalar çox aydın hiss olunur. Vicdan məzəmmətlərinin əzabı, uşağın sevgi itkisindən duyduğu təşvişə tam uyğun gəlir; bu təşvişi mənəvi instansiya onun üçün əvəz etmişdir. Digər tərəfdən, Mən Fövqəl-Mənə xoş gəlməyən bir şeyi etmək cazibəsinə uğurla müqavimət göstərdikdə, özünü dəyərləndirmə hissi yüksəlir və qüruru möhkəmlənir, sanki dəyərli bir qazanc əldə etmişdir. Belə bir şəkildə Fövqəl-Mən, daxili dünyanın bir hissəsi olsa da, Mən üçün xarici dünyanın rolunu oynamağa davam edir. O, fərdin uşaqlıq dövrünün — uşağa qulluq, tərbiyə və valideynlərdən asılılığın, insanlarda ailə içində birgə yaşamaqla çox uzadılmış uşaqlıq dövrünün — təsirini bütün sonrakı həyat dövrləri üçün təmsil edir. Və bununla yalnız bu valideynlərin fərdi xüsusiyyətləri deyil, həm də onlara təsir göstərmiş hər şey qüvvəyə minir: yaşadıqları sosial vəziyyətin meylləri və tələbləri, mənsub olduqları irqin dispozisiyaları və ənənələri. Ümumi müddəalara və kəskin ayırmalara üstünlük verilsə, belə demək olar: valideynlərdən ayrıldıqdan sonra fərdin özünü içində tapdığı xarici dünya indiki zamanın gücünü, onun irsi meylləri olan O-nun orqanik keçmişi, sonradan əlavə olunan Fövqəl-Mən isə əsasən uşağın erkən yaşlarında təkrar yaşaması lazım olan mədəni keçmişi təmsil edir. Belə ümumiliklər asanlıqla ümumi mənada doğru ola bilməz. Mədəni qazancların bir hissəsi şübhəsiz ki, O-da öz izini buraxmışdır; Fövqəl-Mənin gətirdiyi çox şey O-da əks-səda yaradacaq; uşağın yeni yaşadığı bəzi şeylər, qədim filogenetik təcrübəni təkrarladığı üçün güclü təsirə məruz qalacaq. („Atalarından miras aldığını, ona sahib olmaq üçün qazan.”) Beləliklə, Fövqəl-Mən O və xarici dünya arasında bir növ aralıq mövqe tutur, indiki zaman və keçmişin təsirlərini özündə birləşdirir. Fövqəl-Mənin qurulmasında insan, eyni zamanda, indiki zamanın keçmişə necə çevrildiyinin bir nümunəsini yaşayır.

11 / 15

Psixoanaliz üzrə bəzi ilkin dərslər

Londonda yazılıb; bu, 'Psixoanalizin Xülasəsi' əsərinin ikinci redaksiyasının başlanğıcıdır. Bu əlyazmanın bir hissəsi 'Psixoanalizin Xülasəsi' əsərinə qeyd kimi 'Beynəlxalq Psixoanaliz və İmaqo' jurnalının XXV cildində, 1940-cı ildə, 1-ci nömrədə, 21-ci səhifədə dərc olunmuşdur.

Bilməyən adam üçün biliyin — və ya daha mülayim desək, tədqiqatın — müəyyən bir sahəsini təqdim etmək istədikdə, aydın olur ki, iki metod və ya texnika arasında seçim etmək lazımdır. Birinci metod, hər kəsin bildiyini və ya bildiyinə inandığını və öz-özünə aydın hesab etdiyi şeylərdən başlamaq olardı, ona əvvəlcə etiraz etmədən. Sonra, onun bildiyi, lakin indiyə qədər nəzərə almadığı və ya kifayət qədər qiymətləndirmədiyi eyni sahədən olan faktlara diqqətini çəkmək üçün tezliklə fürsət yaranır. Bu faktlardan sonra, onun heç nə bilmədiyi digər faktlarla onu tanış etmək və beləliklə, indiyə qədərki mühakiməsindən kənara çıxmaq, yeni baxış bucaqları axtarmaq və izah üçün yeni fərziyələri dinləmək zərurətinə hazırlamaq olar. Bu üsulla, mövzunun yeni nəzəriyyəsinin qurulmasında digər şəxsi iştirak etdirirsən və onun bu nəzəriyyəyə qarşı iradlarını ortaq iş zamanı artıq həll edə bilərsən.

Belə bir təqdimat genetik adını daşıyır, çünki o, əvvəllər tədqiqatçının özünün getdiyi yolu təkrarlayır. Bütün üstünlüklərinə baxmayaraq, onun çatışmazlığı ondadır ki, öyrənənə kifayət qədər təsir etmir. Ona, yaranmasını və yavaş-yavaş, çətinliklə böyüməsini gördüyü şey, daxili bütövlüyü olan və hazır şəkildə qarşısına çıxan şey qədər təsir etməyəcək.

Digər təqdimat, məhz bunu edən, dogmatik təqdimatdır; o, nəticələrini irəli sürür, fərziyələri üçün diqqət və inam tələb edir, onların əsaslandırılmasına dair az məlumat verir. Lakin bu halda, tənqidi dinləyicinin başını silkələyərək belə demə təhlükəsi yaranır: bu hamısı çox qəribə səslənir; bu adam bunları haradan bilir!

Təqdimatımda bu iki metoddan heç birindən müstəsna olaraq istifadə etməyəcəyəm, əksinə, bəzən birini, bəzən digərini izləyəcəyəm. Vəzifəmin çətinliyi haqqında özümü aldatmıram. Psixoanalizin sevilən və ya populyar olmasına az ümidi var. Təkcə onun məzmunlarının bir çox insanın hisslərini incitməsi deyil, demək olar ki, eyni dərəcədə narahat edici olan budur ki, elmimiz bəzi fərziyyələri əhatə edir — insan bilmir ki, onları moral yüklənmələrə və ya işimizin nəticələrinə aid etmək lazımdır — və bu fərziyyələr kütlənin alışdığı düşüncəyə çox qəribə görünməli və hökm sürən fikirlərə tamamilə zidd olmalıdır. Bizə heç nə kömək etmir; bu narahatedici fərziyələrdən ikisinin müzakirəsi ilə qısa tədqiqatlarımızın silsiləsini açmalıyıq.

Psixi olanın təbiəti.

Psixoanaliz psixologiyanın, yəni ruh elminin bir hissəsidir. Ona həm də 'Dərin psixologiya' deyilir, bunun səbəbini sonra öyrənəcəyik. Əgər kimsə psixi olanın əslində nə olduğunu soruşsa, onun məzmunlarına işarə edərək cavab vermək asandır. Bizim qavrayışlarımız, təsəvvürlərimiz, xatirələrimiz, hisslərimiz və iradə aktlarımız, bütün bunlar psixi olana aiddir. Ancaq bu sual, bu proseslərin hamısının psixi olanın təbiətini və ya deyildiyi kimi, mahiyyətini daha yaxşı başa düşməyə imkan verən ortaq bir xarakter daşıyıb-daşımadığı sualına doğru davam etdirildikdə, cavab vermək daha çətin olur.

Əgər fizikə analoji bir sual, məsələn, elektrikin mahiyyəti barədə sual verilsəydi, onun cavabı — hələ yaxın keçmişdə — belə olardı: Müəyyən hadisələri izah etmək üçün şeylərdə mövcud olan və onlardan yayılan elektrik qüvvələrini qəbul edirik. Biz bu hadisələri öyrənirik, onların qanunlarını tapırıq və onlardan özümüz də praktik tətbiqlər edirik. Bu, bizə müvəqqəti olaraq kifayət edir. Elektriklərin mahiyyətini bilmirik, bəlkə də işimizin inkişafı ilə sonra bunu öyrənəcəyik. Cəhalətimizin bütün mövzunun ən vacib və ən maraqlı hissəsinə aid olduğunu etiraf edirik, lakin bu, əvvəlcə bizi narahat etmir. Təbiət elmlərində vəziyyət artıq belədir. Psixologiya da təbiət elmidir. O, başqa nə ola bilər ki? Ancaq onun vəziyyəti fərqlidir. Hər kəs fiziki şeylər haqqında hökm verməyə cəsarət etmir, amma hər kəs — filosof da, küçədən keçən adam da — psixoloji suallar haqqında öz fikrinə malikdir və ən azı həvəskar psixoloq kimi davranır. Və indi qəribə bir hadisə baş verir: Hamı — demək olar ki, hamı — psixi olanın həqiqətən də öz mahiyyətini ifadə edən ortaq bir xarakter daşıdığı barədə razılığa gəlir. Bu, unikal, təsvir olunmaz, lakin təsvirə ehtiyacı olmayan şüurluluğun xarakteridir. Şüurlu olan hər şey psixidir, əksinə, psixi olan hər şey də şüurludur. Bu, öz-özünə aydındır, buna qarşı çıxmaq mənasızdır. İndi iddia etmək olmaz ki, bu qərar psixi olanın mahiyyətinə çox işıq salıb, çünki həyatımızın əsas faktlarından biri olan şüurluluq qarşısında tədqiqat divar qarşısında qalmış kimidir. O, harasa daha uzağa aparan heç bir yol tapmır. Psixi olanın şüurlu olanla eyniləşdirilməsi nəticəsində xoşagəlməz bir nəticə də ortaya çıxdı: psixi proseslər dünya hadisələri kontekstindən qoparıldı və digər hər şeyə yad qoyuldu. Bu, belə gedə bilməzdi, çünki psixi fenomenlərin fiziki təsirlərdən yüksək dərəcədə asılı olduğunu və öz növbəsində somatik proseslərə ən güclü təsiri göstərdiyini uzun müddət nəzərdən qaçırmaq mümkün deyildi. Əgər insan düşüncəsi nə vaxtsa çıxmaz yola gətiribsə, bu, burada baş vermişdir. Çıxış yolu tapmaq üçün ən azı filosoflar şüurlu psixi proseslərə paralel orqanik proseslərin mövcud olduğunu, onların izahı çətin olan şəkildə əlaqələndirildiyini, 'bədən və ruh' arasındakı qarşılıqlı təsiri təmin etdiyini və psixi olanı yenidən həyatın quruluşuna daxil etdiyini fərz etməli idilər. Ancaq bu həll qənaətbəxş qalmadı.

Psixoanaliz psixi olanı şüurlu olanla eyniləşdirməyə qətiyyətlə etiraz edərək bu çətinliklərdən yayınmışdı. Xeyr, şüurluluq psixi olanın mahiyyəti ola bilməz, o, yalnız onun bir keyfiyyətidir və üstəlik, mövcud olduğu vaxtdan daha çox yoxluğu hiss edilən qeyri-sabit bir keyfiyyətdir. Təbiətində nə olursa olsun, psixi olan özü şüursuzdur, ehtimal ki, haqqında məlumat əldə etdiyimiz təbiətdəki digər bütün proseslərə bənzər xarakter daşıyır.

Psixoanaliz öz iddiasını əsaslandırmaq üçün, aşağıda seçmə nümunələr verilən bir sıra faktlara istinad edir. İnsan, hazırlıqlarını bilmədiyi, lakin yenə də psixi akt olmuş olmalı olan fikirlərin şüurda birdən-birə hazır halda peyda olduğu, 'ağla gələn fikirlər' adlandırılan şeyin nə olduğunu bilir. Bəli, belə bir şəkildə, bir müddət əvvəl boş yerə düşünülən çətin intellektual məsələnin həllini almaq da mümkündür. Aralıq müddətini dolduran seçmə, rədd etmə və qərar vermə kimi mürəkkəb proseslərin hamısı şüurdan kənarda qalmışdı. Onların şüursuz olduğunu və bəlkə də elə qaldığını söylədikdə, yeni bir nəzəriyyə yaratmırıq.

İkincisi: Saysız-hesabsız böyük hadisələr qrupundan, digərlərinin hamısını təmsil edəcək tək bir nümunə seçib çıxarıram. Bir yığıncağın (Avstriya Nümayəndələr Palatasının) sədri iclası belə sözlərlə açır: 'Filan qədər cənabın iştirakını qeyd edir və beləliklə, iclası bağlanmış elan edir.'¹² Bu, dil sürçməsi halı idi, şübhəsiz ki, sədr 'açdığını' demək istəyirdi. Bəs niyə əksini dedi? Cavabı eşitməyə hazırlaşırıq: Bu, təsadüfi bir səhv, müxtəlif təsirlər altında asanlıqla baş verən niyyətin yanlış ifadəsi idi. Bunun heç bir mənası yoxdur və üstəlik, məhz əksləri bir-biri ilə dəyişdirmək xüsusilə asandır. Lakin dil sürçməsinin baş verdiyi vəziyyəti nəzərə alsaq, başqa bir baxış bucağını üstün tutmağa meyl edirik. Palatanın əvvəlki iclasları xoşagəlməz, qalmaqallı və nəticəsiz keçmişdi və sədrin açılış anında belə düşünməsi tamamilə başa düşüləndir: 'İndi başlamalı olan iclas artıq bitmiş olsaydı.' Onu açmaqdansa bağlamağı üstün tutardım.' Bu istək, danışmağa başlayanda ona ehtimal ki, hazırda, şüurlu deyildi, lakin mütləq mövcud olmuşdu və görünən səhvində danışanın niyyətinə qarşı özünü təsdiqləməyə nail oldu. Bu qədər fərqli iki izah arasında tərəddüdümüz zamanı tək bir hal izahı gətirə bilməz. Amma ya dil sürçməsinin bütün digər halları eyni izaha yol verirsə və yazma, oxuma, eşitmə və tutma səhvlərindəki bənzər xətalar da belədirsə? Bu halların hamısında — əslində istisnasız olaraq — iddia olunan səhvi haqlı çıxara bilən, təsirini göstərdiyi vaxt şüursuz olan, baxmayaraq ki, əvvəllər şüurlu olmuş ola bilən bir psixi akt, bir fikir, istək və ya niyyət aşkarlanırsa? Onda şüursuz olan psixi aktların olduğunu, hətta bəzən şüursuz olduqları halda aktivləşə bildiklərini və bəzən şüurlu niyyətləri belə üstələyə bildiklərini inkar etmək artıq mümkün olmazdı. Fərdin özü belə bir xəta qarşısında müxtəlif cür davranabilir. Onu tamamilə nəzərdən qaçıra bilər, və ya özünün fərqinə varıb, pərt ola, ondan utana bilər; adətən səhvin izahını özü tapmağa qadir deyil, bunun üçün kömək lazımdır və ona verilən həllə — ən azı bir müddət — qarşı çıxır. Nəhayət, üçüncü olaraq: Hipnoza salınmış şəxslər üzərində təcrübi olaraq şüursuz psixi aktların olduğunu və şüurluluğun fəaliyyət üçün mütləq şərt olmadığını sübut etmək mümkündür. Belə bir təcrübənin şahidi olan kimsə ondan unudulmaz təəssürat almış və sarsılmaz bir inanc qazanmışdır. Hadisə təxminən belə baş verir: Həkim xəstəxananın otağına daxil olur, çətirini otağın küncünə qoyur, xəstələrdən birini hipnoza salır və ona deyir: İndi gedirəm, geri qayıtdığımda açılmış çətirlə qarşıma çıxacaqsınız və onu başımın üstündə tutacaqsınız. Həkim və yoldaşları bundan sonra otağı tərk edirlər. Onlar geri qayıdan kimi, indi ayıq olan xəstə hipnoz zamanı ona verilən tapşırığı dəqiq yerinə yetirir. Həkim ondan soruşur: Bəs siz burada nə edirsiniz? Bunun nə mənası var? Xəstə açıq-aşkar çətin vəziyyətdədir, o, belə bir şey deyir: Mən sadəcə düşünürdüm, cənab həkim, çöldə yağış yağdığı üçün siz çətiri otağın içində açacaqsınız. Bu, açıq-aşkar qeyri-kafi bir cavabdır, məhz o anda onun mənasız davranışını bir şəkildə əsaslandırmaq üçün uydurulmuşdur. Amma biz tamaşaçılar üçün aydındır ki, o, özünün həqiqi motivini bilmir. Biz bunu bilirik, çünki onun indi yerinə yetirdiyi təlqini aldığı anda orada idik, halbuki o, daxilində bu təlqinin mövcudluğundan xəbərsizdir.²

İndi biz şüurlu olan ilə psixi olan arasındakı münasibət haqqında sualı həll olunmuş sayırıq: Şüur psixi olanın yalnız — üstəlik, sabit olmayan — bir keyfiyyətidir (xüsusiyyətidir). Biz hələ də belə bir etiraza qarşı çıxmalıyıq: Qeyd olunan faktlara baxmayaraq, şüurlu ilə psixi eyniliyindən imtina etmək zəruri deyil. Sözdə şüursuz psixi proseslər, artıq uzun müddətdir qəbul edilmiş olan ruhi proseslərin orqanik paralel prosesləridir. Bu, bizim problemimizi, şübhəsiz ki, görünüşdə əhəmiyyətsiz bir tərif məsələsinə endirərdi. Bizim cavabımız belədir: Əgər şüurun bizə yalnız qeyri-kamil və boşluqlarla dolu hadisə silsilələri verə biləcəyini görürüksə, ruhi həyatın vahidliyini bir tərif xatirinə qırmaq haqsız və çox məqsədəuyğun olmayan bir iş olardı. Həmçinin, psixi anlayışının tərifindəki dəyişiklikdən sonra ruhi həyatın əhatəli və ardıcıl bir nəzəriyyəsini yaratmaq imkanının yaranması heç də təsadüfi deyil.¹³

Yeri gəlmişkən, psixi olanın bu digər anlayışının psixoanalizə borclu olduğumuz bir yenilik olduğunu düşünmək olmaz. Alman filosofu Teodor Lipps, bütün sərtliyi ilə elan etmişdir ki, psixi özü-özlüyündə şüursuzdur, şüursuz olan əsl psixidir. Şüursuz anlayışı artıq uzun müddətdir psixologiyanın qapılarını döyürdü. Fəlsəfə və ədəbiyyat onunla kifayət qədər çox məşğul olmuş, lakin elm ondan istifadə etməyi bacarmamışdır. Psixoanaliz bu anlayışı mənimsəmiş, onu ciddi qəbul etmiş və onu yeni məzmunla doldurmuşdur. Onun tədqiqatları şüursuz psixikanın indiyə qədər gözlənilməyən xarakteristikalarının öyrənilməsinə, onun hökm sürdüyü qanunlardan bəzilərinin kəşf edilməsinə gətirib çıxarıb. Bütün bunlarla belə, şüurluluq keyfiyyətinin bizim üçün əhəmiyyətini itirdiyi deyilmir. O, ruh həyatının qaranlığında bizə işıq saçan və yol göstərən yeganə işıq olaraq qalır. Bizim dərk etmə qabiliyyətimizin xüsusi təbiəti nəticəsində psixologiyada elmi işimiz şüursuz prosesləri şüurlu olanlara çevirməkdən, şüurlu qavrayışdakı boşluqları bu cür doldurmaqdan ibarət olacaq.

12 / 15

Nəticələr, İdeyalar, Problemlər (London, İyun 1938)

Bu başlıq altında xronoloji sıraya düzülmüş bəzi qeydlər tapılır və redaktorlar bunlardan aşağıdakıları seçmişlər.

16.VI. Maraqlıdır ki, sonrakı təcrübələrdən fərqli olaraq, erkən təcrübələrdən bütün müxtəlif reaksiyalar, təbii ki, əks reaksiyalar da qalır. Sonradan uğur olacaq qərarın əvəzinə. İzah: Sintezin zəifliyi, ilkin proseslərin xarakterinin qorunması.

12.VII. Penis həsədinin əvəzinə klitorla eyniləşmə, aşağılıq hissinin ən gözəl ifadəsi, bütün ləngimələrin mənbəyi. Bu zaman — X halında — digər qadınların da penisi olmadığı kəşfinin inkarı.

— Uşaqda Sahib Olmaq və Olmaq. Uşaq obyekt münasibətini eyniləşmə ilə ifadə etməyi sevir: mən obyektdirəm. Sahib olmaq sonrakı mərhələdir və obyekt itkisindən sonra 'olmaq'a qayıdır. Nümunə: Döş. Döş mənim bir parçamdır, mən döşəm. Sonradan yalnız: o mənimdir, yəni mən o deyiləm. ...

12.VII. Nevrotikdə insan, məsələn, Yura dövründə olduğu kimi, tarixdən əvvəlki bir mənzərədədir. Böyük dinozavrlar hələ də gəzib-dolanır və qırxqıllar xurma ağacları qədər yüksəkdir (?).

20.VII. O-da irsi izlərin mövcudluğu fərziyyəsi, demək olar ki, bu mövzudakı baxışlarımızı dəyişir.

20.VII. Fərdin daxili konfliktləri ilə məhv olması, növün isə artıq uyğunlaşmadığı xarici dünya ilə mübarizədə məhv olması, “Musa” əsərində yer almalıdır.

3.VIII. Qane olunmamış məhəbbətdən də günahkarlıq hissi yaranır. Nifrət kimi. Həqiqətən, biz bu maddədən mümkün olan hər şeyi, avtarkik dövlətlərin öz 'əvəzedici məhsullarında' olduğu kimi, hazırlamalı idik.

3 avqust. Bütün intellektual və iş ləngimələrinin son səbəbi uşaq onaniyasının ləngiməsi kimi görünür. Amma bəlkə də məsələ daha dərinə gedir, xarici təsirlərlə onun ləngiməsi deyil, onun özündəki qane edici olmayan təbiəti. Tam rahatlıq və qane edici olmaq üçün həmişə bir şey çatışmır — həmişə gəlməyən bir şeyi gözləyərək — və bu çatışmayan hissə, orqazmın reaksiyası, başqa sahələrdə ekvivalentlər şəklində, absanslarda, gülüş və ağlama partlayışlarında (Xy) və bəlkə də başqa şeylərdə ifadə olunur. — İnfantil cinsəllik burada yenidən bir nümunəni təsbit etdi.

22 avqust. Məkanlıq psixi aparatın genişliyinin proyeksiyası ola bilər. Başqa heç bir izah ehtimalı yoxdur. Kantın psixi aparatımızın a priori şərtləri əvəzinə. Psixika məkanda uzanır, bunun haqqında heç nə bilmir.

22 avqust. Mistiklik Məndən kənardakı, O-nun aləminin qaranlıq özünüqavrayışıdır.

13 / 15

«Kiçik Kohn».

Psixoloji Çərşənbə Cəmiyyətində 1903-cü ildə aparılan müzakirə haqqında hesabat

Yenidən çap: Vilhelm Ştekel, Əsəbi adamlar. Təcrübədən kiçik qələm eskizləri, Vyanada: Paul Kepler 1911, səh. 129–137.

«Kiçik Kohn».

Hadisənin baş verdiyi yer: məşhur bir sinir həkiminin rahat otağı. Orada altı nəfərdən ibarət kiçik bir psixoloji cəmiyyət iştirak edir. Usta, rahat bir qol kreslosunda arxa tərəfə söykənmiş şəkildə yazı masasının arxasında oturur, digərləri isə kiçik bir masanın ətrafında toplaşmışdır. «Narahat» cibindən kiçik bir əlyazma çıxarır və əvvəlcə, yorucu bir məruzə hazırlamaq tapşırığını yerinə yetirə bilmədiyi üçün üzr istəyir.

O belə başlayır: „Bu axşamın mövzusu xüsusilə çətindir. Necə olur ki, bəzi şüarlar, bəzi nəqarətlər, bəzi melodiyalar belə böyük populyarlıq qazana bilir? „Haben Sie nicht den kleinen Kohn geseh’n?“ mahnısının belə geniş yayılmasının sirri nədəndir?

Açığı-açıq etiraf edirəm ki, bu sualın cavabını tam həll edə bilmirəm. Bu gün sizə yalnız bir neçə fikir oxumaq istəyirəm. Mənim fikrimcə, bu məsələdə insanın doğuşdan gələn təfəkkür tənbəlliyini əsas amil kimi nəzərə almalıyıq. Bu tənbəllik, maddə və qüvvə, ruh və cisim üçün eyni qüvvəyə malik olan fiziki tənbəllik qanununa tam uyğun gəlir. İnsan təfəkkürünün bu mühafizəkarlığına, zəkalı görünmək və zarafat yaratmaq ehtiyacı duyan çoxsaylı fərdlərin böyük tələbatı da əlavə olunur. (Belə adamların ən məşhur tipajı, yaxşı zarafatların yayılmasından xüsusi həzz alan kimsələrdir.) Qeyd olunan hər iki amilə görə, bəzi şüarlar sürətlə yayılır. Bizim instinktiv və qazanılmış sosial hisslərimiz, bu zəka mikroorqanizmlərinin daha tez yerləşib inkişaf edə biləcəyi gübrələnmiş torpağı, təbiətdəki qidalı jeləti təşkil edir. «Kiçik Kohn» kütlənin yəhudilərin bəzi xüsusiyyətləri ilə məzələnməyə dair canlı sosial tələbatına cavab verir. Onun zəka qardaşı, Vyanada yayılmış «Servus Brezina» isə, Avstriyada çexlər və almanlar arasındakı mübarizənin mərkəzini təşkil edən güclənmiş alman millətçiliyi hərəkatının ifadəsidir. Bu nəqarətləri ən çox «sosial nəqarətlər» adlandırmaq istərdim, çünki onlar bütün bir xalq qrupunun əhval-ruhiyyəsinə uyğun gəlir və müəyyən dərəcədə etnoqrafik xarakter daşıyır. Bu fəsilə həmçinin «Bulanzje marşı», «Lyuger marşı», «Marselyeza» və «Romdan uzaq», «Korrupsion burjuaziya», «Secession» və s. kimi müxtəlif şüarlar aiddir. Qeyd olunan şüarlar öz proqramlarını tam açıq etiraf etdikləri, hətta qısalıqları sayəsində bəzi ideyaların təlqin yolu ilə yayılmasına çox töhfə verdikləri halda, populyar nəqarətlər öz açıq sosial xarakterini ustalıqla gizlədirlər.

Başqa bir qrupu fərdi nəğmələr adlandırmaq istəyirəm. Vyanada təbiətcə mənasız bir mahnı böyük yayğınlıq qazanmışdır; həmin mahnı aşağıdakı nəğmə ilə bitir: „Drah’n m’r um und drah’n m’r auf, es liegt nix d’ran, weil m’r ’s Geld auf derer Welt net fressen kann“. Bu nəğmə Vyanalılar üçün müəyyən mənada sosial xarakter daşıyır, çünki o, mövcud pis maddi vəziyyətə görə təskinlik sözü ehtiva edir. Əsas əhval-ruhiyyəsinə görə isə o, fərdi nəğmədir. Maaşının hamısını bir gecədə sərf edən məmur, digərləri ilə xor kimi qışqırır: „Drah’n m’r um und drah’n m’r auf və s.“. O, bu nəğmə ilə vicdanının səsinə qulaq asmır; bütün oxuyan xorun təsiri ilə öz yüngülbaşlığını gücləndirilmiş hiss edir. Bu adamların hamısı da pulunu „yeyə“ bilməz. O, sonradan yaranan çətin vəziyyəti ilə heç bir əlaqəsi olmayan bu şüar vasitəsilə peşmançılığın xoşagəlməz fikirlərindən qurtulur. O, öz yüngülbaşlığını möhkəmləndirir. O, əxlaqi imperativləri üstələyir. „Küssen ist keine Sünd’, mit einem schönen Kind’“ mahnısında olduğu kimi.

Üçüncü bir nəqarət qrupunu «axmaqcıl» adlandırmaqdan başqa çarəm yoxdur. Bu qrup üçün uyğun nümunələr Berlinin «Stumpfsinn» nəqarətləri və «Pflaume» haqqında yüksək ruhlu kiçik mahnıdır. Cənubi Almaniyada sonu axmaqcıl sözlərlə bitən bir mahnı geniş yayılmışdır: «Mir san halt Landsleut, linzerische Buabm, wir kaufen uns a Sträußerl und stecken uns am Hut.» Bu uğurların sirri sadə bir melodiyadadır. Sözlər yalnız belə təsirli melodiyalar üçün sadə bir dolğu materialıdır. Əslində məhz melodiyanın önəmli olduğunu «Tarara Bumdiöh»ün böyük populyarlığı sübut edir; bu mahnı Amerikada çox kədərli mətnlə böyük yayılmış və daha sonra müxtəlif xarakterik xüsusiyyətlərlə bütün dünyaya səyahət etmişdir. Vyanada bu, bir anstößig (qəbuledilməz) parodiya ilə tez yayılan həddindən artıq şən bir küçə nəğməsinə çevrildi. «Fischerin du Kleine» mahnısına da eyni şey baş verdi. O, çoxluq tərəfindən sevilən, çox gizli bir məna qazandı. Bu, bizi açıq və gizli işarələr ehtiva edən «təhlükəli» nəqarətlər qrupuna gətirir. Məsələn, «Im Chambre separée» adətən həyatda heç bir Chambre separée görməmiş insanlar tərəfindən oxunurdu. «Hulda, für die kein Stuhl da war», öpməyə o qədər öyrəşmiş ki, bundan əl çəkə bilməyən «Kleine Witwe», «Großwardein» — bunlar təsadüfən seçilmiş bir neçə nümunədir.

Beləliklə, böyük kütlənin hazırcavab görünmək ehtiyacını doyurduğu material budur. Daha yaxşı söhbət açmaq istəyən dükan şagirdi böyük nəzakət və əhəmiyyətlə xanımından soruşur ki, görəsən o, elə indi „may böcəklərinin ölməzliyi“ barədə düşünürmü. „Kiçik Kohn“ və „Servus Brezina“nın köməyi ilə o, qələbə ilə başlanmış söhbəti davam etdirir, „Huldası üçün stul“ axtarır və sonra „kiçik dul qadın“la xoşbəxt halda ayrı otağa düşür. O, uzun-uzadı düşünməyə ehtiyac duymur, şüarlarla işləyir. O, həm də əmindir ki, lazımi anlayışı, onların gözəl ruhlarının görüşə biləcəyi neytral zəmini tapacaq. Bir daha vurğulamaq istərdim ki, bəzi şüarlar, xüsusən ictimai və fərdi olanlar, demək olar ki, təlqinedici qüvvə ilə təsir edir. Onlarda elə bir qısa təlqin var ki, bütün məntiq ona boş yerə qarşı durur. Bu yolla belə şüarların sürətli yayılması izah olunur; onlar demək olar ki, yoluxucu qüvvə ilə bütöv kütlələri fəth edə bilir. Bu da bugünkü mövzumuzla bağlı mənim təkliflərim olardı, deyək ki, „Kiçik Kohn“ barədə; onu bütün növün nümayəndəsi təyin etmək istədiyimiz diqqətçəkən bir tip kimi götürürük.“

Sosialist: „Mən öz öncəki natiqimin bütün izahları ilə razı deyiləm. Hər şeydən əvvəl hesab edirəm ki, biz təlqinin gücünü xeyli artıq qiymətləndiririk. Bir şey doğrudur: çoxlu nəqarətlər və xüsusilə „Kleine Kohn“ bütün insanların az və ya çox dərəcədə şərik olduğu müəyyən ictimai təhriklərə müraciət edir. Biz bu mövzunu kütlə psixologiyası nöqteyi-nəzərindən baxmadan tükədə bilmərik. Mən bütün nəqarətləri istək doyumları hesab edirəm ki, onlar öz qısalığında əslində xalqın bütün istək sahəsini ifadə edir“.

Rahatçı: „Niyə bu qədər təkrar bəndləri sual formasındadır? „Balaca Konu görmədinizmi?“ — Məgər bu sualda onların gücünün bir hissəsi yoxdur?“

Narahat: „Bu halda sual yalnız xarakteristikanın bir formasıdır. Çoxlu „kiçik Konlar“ məhz sual formasında danışmaq xüsusiyyətinə malikdirlər. Onda sual min yozuma, min cavaba yol verir; o, daha asanlıqla yumor doğura bilər“.

Rahatçı: „Bundan başqa, „Kiçik Kohn“un nəqəratında bu ifadənin plastikliyi diqqətimi çəkir. Kohnun yerinə başqa bir ad qoysaq, bütün plastiklik yox olur. Bu, alliterasiyadan irəli gəlmirmi?

Professor Benedikt bir dəfə insanlarda olan yüklənmə və boşalma ehtiyacından söz açmışdı. Biz qıcıqlarla yüklənməliyik, lakin bu qıcıqları vaxtaşırı boşaltmalıyıq da. Mənim fikrimcə, bu refrenlər daxili gərginliklərin xeyirli boşalması kimi təsir edir. Onlar bizi sıxan daha böyük məsələlərdən diqqəti yayındırır. Panem et circenses! Refrenlər xalqların oyunudur.

Ölçülü olan: „Mənasız refrenlərin izahına dair bir töhfə! Mən onları zəkamızın, ruhun həddindən artıq istifadəsinə qarşı reaksiyası hesab edirəm. Orta insan belə düşünür: İndi artıq kifayət qədər uzun müddət ağıllı olmağa məcbur olduq, niyə bir dəfə də axmaqlıq etməyək? İnsanlığın vaxtaşırı nəhəng bir axmaqlıq ehtiyacı var. Şənlik və mənasızlıq yorulmuş beyinimizin istirahət fasilələri; onlar öz yumoristik qüvvələri ilə həyat sevincimizi artırır. Kiçiyi böyüklə müqayisə etməyə icazə verilsə, son illərin musiqi tarixi bizə öyrədici bir nümunə verib. Humperdinckin „Hanzel və Qretel“ operası, Vagnerin yorucu tanrı dramalarına, qəddar, qan tökülən İtalyan operalarına qarşı eşitmə sinirlərimizin və psixikamızın reaksiyası idi“.

Narahat: „Bu, mənə çox mühüm bir qeyd kimi görünür. Xalq öz klassiklərinə qarşı donuq bir kin bəsləyir; onları saymalıdır, amma başa düşə bilmir. Bu, ən gözəl şəkildə bir Vyana mahnısında ifadəsini tapıb. Sadəlövhlük etirafı lap təsirli görünür. „Das hat ka Goethe g’schrieben, das hat ka Schiller dicht, ’s is von kan Klassiker, von kan Genie, belə deyir bir Vyana ürəyi bir Vyanalı qıza, və yenə də şeirlə səslənir“. Bu „yenə də“ xalqın klassiklərə qarşı müharibə elanı kimi görünür. Sizə ehtiyacımız yoxdur, bizi rahat buraxın. Bizim öz şeirimiz var!“

Yazıçı: „Kütlə özünü həmişə uşaq kimi aparır. Populyar refrenlərin xalq ruhuna təsirini başa düşmək istəyiriksə, uşağı müşahidə etməliyik. Uşağa nə xoş gəlir, nə xoşagəlməz olur? Burada diqqətəlayiqdir ki, elə sözlər var ki, uşağa son dərəcə xoş gəlir və onu gülməyə qıcıqlandırır. Bəzi melodiyaları uşaq oynaya-oynaya öyrənir, digərlərinə qarşı isə rədd mövqeyi tutur. Çox vaxt uşaqları yalnız sözün səsi sevindirir. Məsələn, „Storch, Storch, Steiner“ yaxud „Wackelgänschen mit dem Wickelschwänzchen“ 2c. Uşaq mahnısı bizə müəyyən refrenlərin qazandığı populyarlığı başa düşmək üçün ən yaxşı dayaq nöqtələrini verir“.

Ustad. «Biz indiyə qədər məsələnin səthində ilişib qalmışıq; bəlkə də müzakirələrimizin çərçivəsini həddindən artıq genişlətmişik. Əgər biz «Kiçik Kohn»da qalsaydıq və onu ən dərin dərinliklərinə qədər tükəndirseydik, daha yaxşı olmazdı? Bəzi şeyləri öyrəndik. Kiçik Kohnun sosial xarakteri, onun üzərinə qalxdığı fon, şüursuz və şüurlu sosial hisslərin qatı bütün nəqarətlərin psixologiyası üçün vacib məqamlardır. Lakin mən daha da vacib hesab edirəm ki, biz uşaqlıq həyatına geri qayıtmalıyıq. Kütlə həmişə uşaq kimi davranır. Siz ağıllı insanlardan ibarət bir qrupun cəmi olaraq bir axmağı təşkil edə biləcəyinə dair Şillerin dəqiq ifadəsini bilirsiniz. Əslində, bir neçə ağıllı insanı bir axmaqlığa həvəsləndirmək, böyük bir ağıllı işə həvəsləndirməkdən daha asandır.

Bütün bu təkrarlar uşaq xarakterlidir və onların təsiri də uşaq xarakterlidir. Bu günlərdə «Təlqin» (Suggestion) sözü ilə edilən sui-istifadəyə qarşı kifayət qədər sərt çıxış edə bilmirəm. Təlqin nədir ki? Təlqinin necə təsir etdiyini bilirikmi? Bu suallarla intensiv məşğul olduğumu etiraf edəcəksiniz. Təlqinin ən məşhur ustadlarını axtarıb tapdım, lakin heç biri mənə bu suala cavab verə bilmədi.

„Kristofor Kristusu daşıyırdı, Kristus bütün dünyanı daşıyırdı, De, bəs Kristofor Ayağını hara qoymuşdu?“

Bir tapmacanın yerinə ikinci bir tapmaca qoysaq, o tapmaca izah olunmuş olmaz.

Nəğmələr necə təsir edir? Hansı məzmun elementi onların təsirini doğurur? Bu bizi daha əhəmiyyətli bir suala gətirir: həzz necə əldə edilir intellektual proseslərdən, zehni işdən? Mənim əvvəlki çıxış edənlərdən biri kütlənin düşüncə tənbəlliyindən danışmaqda haqlı idi. O, haqlı idi, amma yenə də haqlı deyildi. Biz hamımız düşüncə tənbəliyik. Biz yalnız düşünürük, çünki düşünməliyik. Əvvəlcə düşünmə həyatı dolandırmaq üçün vasitədir. Varlıq uğrunda mübarizədə bir silah. Sonradan məlum olur ki, bu həyat işi özlüyündə həzz hissləri ilə bağlıdır. Gəlin „Kleinen Kohn“da qalaq. Niyə „Kleinen Kohn“un təsəvvürü bizdə həzz hissləri oyadır?“

Rahat olan: „Kiçik Kohn“ sadəcə simvoldur, arxasında daha çox şey var. Böyük kapitalın bütün gücünə istehza, güclülər tərəfindən edilən təzyiqə qarşı haqlı və haqsız nifrət.“

Usta: „Bəs o zaman niyə „Kiçik Kohn“, bu gözə dəyməyən, zərərsiz kiçik söz?“

Narahat olan: „Daha az qıcıq oyatmaq, daha asan yayılmaq üçün“.

Ustad: „Görürsünüz, indi biz həllin yaxınlığındayıq. „Kiçik Kohn“ ancaq bir maskadır; bu qeyri-müəyyən, zərərsiz söz sıxışdırılmış düşüncələri təmsil etmək üçün ən yaxşı şəkildə qabaqcadan təyin olunub. Söhbət psixi yerdəyişmə prosesindən gedir ki, biz onu yuxu obrazlarımızda tez-tez müşahidə edə bilirik. Mahnının adı başqa cür olsaydı, o, qıcıq doğura bilərdi. Açıq şəkildə oxuna bilməzdi. Qarşıdurma həmişə mövcud olardı. Lakin bu formada heç kim özünü təhqir olunmuş saya bilməz və hər kəs içinə istədiyini qoya və istədiyi kimi yozа bilər.“

Mötədil: „Bu bizi uşağa qaytarır. Mən belə bir müşahidə etmişəm ki, uşaqlar ən gözəl kukla ilə deyil, bir taxta parçası ilə oynamağı daha çox sevirlər. Taxtanı müxtəlif cür bəzəyə bilərlər, o bu gün dayə, sabah qulluqçu, birisi gün şahzadə ola bilər. Geyindirilmiş kukla isə həmişə eyni xanım olaraq qalır. Taxta isə onun xəyalının boyun əyən nümayəndəsidir“.

Usta: «Kiçik Kohn» də müxtəlif zəka örtükləri ilə rahat tutula bilən bir taxta parçasıdır. Şüursuz düşüncələrimiz senzura hakimiyyəti altındadır; bu senzura onları şüur aləminə buraxmazdan əvvəl dəyişdirir. «Kiçik Kohn» məhz ağır hisslərin yerdəyişməsidir və görünüşcə zərərsiz formasını şüursuz xalq ruhunun senzurasına borcludur. Populyar bir mahnı senzura tənqidini uğurla keçib. «Servus Brezina» da eyni quruluşdadır. O, təhqir etmir, hücum etmir; o, rahatdır, görünüşcə zərərsizdir. Lakin o, çex dilinin sərtliyi üçün xarakterikdir və zəka yerdəyişməsinin məhsuludur. Bu nəzərə çarpmayan Brezina-nın arxasında bütün Avstriyanı qarışıqlığa salan çexlərin inadına qarşı qəzəb hissləri yuxulayır. İndi bir az daha aydın görürük. Deməli, populyar bir nəqarat xalq ruhunun senzurasından keçməlidir, uşaq xarakterli olmalıdır, uzanıla bilən və görünüşcə zərərsiz olmalıdır. O, boğulmuş hisslərin gücünü özündə daşımalıdır.

Amma görün, bu zahirən mənasız nəqarətlərin vəziyyəti necədir? Onların uğurunun sirri nədən ibarətdir?”

Rahatlıqdan xoşlanan: “Ən aşağı səviyyədə duran insanlar, pataqoniyalılar, hələ də xorada oxumaq və bu zaman rəqs etmək ehtiyacını duyurlar. Bütün vəhşi xalqlarda eyni ehtiyac özünü göstərir. Hamısı xorada oxuyur və çox vaxt başa düşülməyən, mənasız səslər çıxarırlar. Bu qeyd olunan nəqarətlər irsi, qədim xalq adətlərinin qalıntısı deyilmi? Bir növ etnoqrafik rudimentlər? Zəka dolu nəqarət xorada oxunmaq üçün heç uyğun deyil. Axmaqlıq insandan insana körpü salır”.

Narahat olan: “Ağılsız refrənlərin sirri onların melodiyalarının quruluşunda dayanır; onlar sadə və cazibədardır, xalq arasında buna “hit” deyilir. Onlar orijinal ahəngləndirməyə qadir deyillər, qəribə dərəcədə sadə ritmə malikdirlər. İnsan həyatının ən vacib hərəkətverici qüvvələrindən biri ritmdir. Ürək ritmik döyünür, hüceyrə ritmik şəkildə yığılır; bütün funksiyalarımız — aclıq, susuzluq və məhəbbət, yuxu və iş — ritmik xarakter daşıyır. Populyar melodiya sadə olmalıdır. O, insanlığın ilkin ritmlərinə, bəlkə də bədənimizin bəzi ritmlərinə uyğun gəlməlidir. O, içimizdəki telləri səsləndirməlidir. Piano qarşısına keçib damperi qaldırdıqda və bir notu oxuduqda, həmişə bəzi tellər də səslənir. Bir melodiyanın populyarlığının sirri məhz ondadır ki, o, gizli həyat və bədən ritminə uyğunlaşır, psixikamızın üst tonlarını (obertonlarını) rəqsə gətirir. Sözlər yalnız dolğu materialı və ikinci dərəcəli məsələdir. Bəzən bu melodiyalar “tralala” və “tatata” ilə doldurulur. Əhəmiyyətli bəstəkarlar yalnız bu ilkin ritmləri incə duyğu ilə daxili aləmindən çıxarıb insanlığa təqdim edən insanlardır. Lakin bu ilkin ritmlərin tipu daha aydın şəkildə xalq mahnılarında özünü göstərir; bu mahnılar yaranışını xalq ruhunun şüursuz təhriklərinə borcludur”.

Usta: «Musiqidən intellektual prosesləri şərh etmək mənə qeyri-mümkün görünür. Musiqi bütün sənətlərin ən qaranlıq və ən sirrli olanıdır. Biz əksinə yol getməli və musiqinin gücünü intellekt vasitəsilə izah etməyə çalışmalıyıq. Artıq gecədir. Bu gün uzun söhbət etdik. Amma böyük nəticə əldə etdik: Biz “Kiçik Kohn”u başa düşürük — və bu, çox şey deməkdir».

14 / 15

Yetmiş Yaşında Həyata Baxış

George Sylvester Viereckin Ziqmund Freyd ilə müsahibəsi

İlk dəfə çap olunub: American Monthly, New York, 10 oktyabr 1927, səh. 9-18.

ZIQMUND FREYD dünyanın intellektual həyatında o qədər uzun müddət mühüm rol oynamışdır ki, Bernard Şou kimi, o, demək olar ki, şəxs olmaqdan çıxmışdır. O, sivilizasiyanın təkamülündə müəyyən tarixi yer təyin edə biləcəyimiz bir mədəni qüvvədir.

«Məni Kolumb, Darvin, Kepler ilə müqayisə ediblər, məni felçli kimi qınayıblar», — Freyd psixoanalizin tarixinə nəzər salarkən öz qeydində deyir. Hətta bu gün belə onu elmi macərapərəst kimi qəbul edənlər var. Gələcək onu Şüursuzun Kolumbu kimi alqışlayacaq.

Kolumb yalnız Kataya yeni bir keçid axtararkən bir qitə kəşf etdi. Freyd psixi müalicənin yeni üsulunu tapmağa çalışarkən insan şüurunun su altında qalmış qitəsini kəşf etdi.

Freyd bizə özümüzün içimizdəki, bizi öz uşaqlıq keçmişimizə və irqin keçmişinə bağlayan xüsusi qüvvələri yaxından tanıdır. Psixoanalizin işığında biz ilk dəfə insan təbiətinin tapmacasını anlaya bilirik.

Mənə bir neçə dəfə Freydin qonağı olmaq şərəfi nəsib olmuşdur. Hər dəfə o, mənə öz heyranedici şəxsiyyətinin yeni cəhətlərini açmışdır.

George Sylvester Viereck. 1927.

Yetmiş il mənə həyatı şən təvazökarlıqla qəbul etməyi öyrədib.

Danışan professor Ziqmund Freyd idi — ruhun yeraltı aləminin böyük avstriyalı tədqiqatçısı. Adı psixoanalizin əsas prinsipləri ilə bu qədər sıx bağlı olan faciəvi yunan qəhrəmanı Edip kimi, Freyd də Sfinkslə cəsarətlə üz-üzə gəldi.

Edip kimi, o da onun tapmacasını həll etdi. Heç olmasa, heç bir ölümlü insan davranışının sirrini Freyd qədər izah etməyə yaxınlaşa bilməyib.

Freyd psixologiya üçün nədirs, Qalileo astronomiya üçün də odur. O, şüursuzun Kolumbundur. Yeni üfüqlər açır, yeni dərinliklərə enir. Şüursuzun lövhələrinə həkk olunmuş qeydlərin gizli mənasını açmaqla, həyatdakı hər şeyin digər hər şeylə olan münasibətini dəyişdi.

Söhbətimizin baş verdiyi məkan, Avstriya Alplarında yerləşən və dəbdəbəli Vyana sakinlərinin toplaşmağı xoşladığı Semmerinq dağındakı Freydin yay iqamətgahı idi.

Psixoanalizin atasını sonuncu dəfə Avstriya paytaxtındakı təvazökar evində görmüşdüm. Sonuncu ziyarətimlə indiki vaxt arasında keçən bir neçə il alnındakı qırışları qat-qat artırmışdı. Onun alim solğunluğunu daha da gücləndirmişdi. Üzü sanki ağrı içindəymiş kimi dartılmışdı. Zehni ayıq, ruhu sınmamış, nəzakəti əvvəlki kimi qüsursuz idi, lakin nitqindəki cüzi bir ləngimə məni təşvişə saldı.

Görünür, yuxarı çənənin bədxassəli xəstəliyi əməliyyatı zəruri etmişdi. O vaxtdan Freyd danışığı asanlaşdırmaq üçün mexaniki cihaz taxır. Bu özlüyündə eynək taxmaqdan pis deyil. Metal cihazın varlığı Freydi ziyarətçilərindən çox narahat edir. Onunla bir müddət söhbət etdikdən sonra bu, demək olar ki, nəzərə çatmır. Yaxşı günlərində isə heç seçilmir. Lakin Freydin özü üçün bu, daimi xoşagəlməzliyə səbəb olur.

Mən mexaniki çənəmə nifrət edirəm, çünki mexanizmlə mübarizə çoxlu qiymətli güc sərf edir. Yenə də çənəsiz qalmaqdansa, mexaniki çənəni üstün tuturam. Hələ də yox olmaqdansa, varlığı üstün tuturam.

«Bəlkə də tanrılar bizə qarşı mehribandır,» — deyə psixoanalizin atası sözünə davam etdi, «yaşlandıqca həyatı daha da xoşagəlməz edirlər. Axırda ölüm daşıdığımız saysız-hesabsız yüklərdən daha dözülməz görünmür.»

Freyd taleyin ona xüsusi bir kin bəslədiyini etiraf etməkdən imtina edir.

«Niyə,» — o sakit deyirdi, — «xüsusi bir imtiyaz gözləməliyəm? Yaş, özünün aydın narahatlıqları ilə, hamıya gəlir. O, birini burada, birini orada vurur. Onun zərbəsi həmişə həyati bir nöqtəyə düşür. Son qələbə həmişə Fəthedici Qurda məxsusdur.

Çıraq–çıraq hamısı söndü! Və hər titrəyən vücudun üstündən

Pərdə, bir dəfn kəfəni

Enir, tufanın təlatümü ilə, Və mələklər, hamısı solğun və üzgün,

Yüksəliş, açılma, təsdiq

Oyunun «İnsan» faciəsi, qəhrəmanının isə Fəth edən Qurd olması

«Mən ümumi nizama qarşı çıxmıram. Axı,» — deyə insan beyninin baş yoxlayıcısı sözünə davam etdi, «mən yetmiş ildən çox yaşamışam. Yeməyim kifayət edib. Çox şeylərdən həzz almışam — arvadımın, uşaqlarımın yoldaşlığından, gün batımlarından. Yazda bitkilərin necə böyüdüyünü izləmişəm. Ara-sıra bir dost əlin məni sıxmışdı. Bir-iki dəfə məni demək olar ki, başa düşən bir insanla rastlaşmışam. Daha nə istəyə bilərəm?»

«Sənin,» dedim, «şöhrətin olub. Sənin işin hər ölkənin ədəbiyyatına təsir edir. İnsan sənin sayəndə həyata və özünə başqa gözlə baxır. Və bu yaxınlarda yetmiş illik yubileyində dünya səni təltif etmək üçün birləşdi — öz universitetin istisna olmaqla!»

Vyana Universiteti məni tanısaydı, bu, məni yalnız utanclı vəziyyətə salardı. Yetmiş yaşım olduğu üçün nə məni, nə də təlimimi qucaqlamaları üçün heç bir əsas yoxdur. Mən onluq kəsrlərə hədsiz əhəmiyyət vermirəm.

Şöhrət yalnız biz öldükdən sonra gəlir və açıqcası, ondan sonrakı məni maraqlandırmır. Ölümündən sonra şöhrət qazanmaq istəyim yoxdur. Mənim təvazökarlığım bir fəzilət deyil.

Adınızın yaşayacağı sizə bir şey demir?

«Heç nə, hətta yaşasa da, bu heç də qəti deyil. Məni daha çox uşaqlarımın taleyi maraqlandırır. Ümid edirəm ki, onların həyatı bu qədər ağır olmayacaq. Mən onların həyatını çox da asanlaşdıra bilmirəm. Müharibə mənim təvazökar sərvətimi, bütün ömrümün yığımını praktiki olaraq silib-süpürdü. Lakin xoşbəxtlikdən, yaş elə də ağır yük deyil. Mən davam edə bilərəm! İşim hələ də mənə həzz verir.»

Biz evin dik bağçasındakı kiçik bir cığırda irəli-geri gəzirdik. Freyd həssas əlləri ilə çiçəklənən bir kolu şirinliklə sığalçaladı.

«Mən bu çiçəklə,» dedi, «öləndən sonra mənim başıma gələ biləcək hər şeydən qat-qat çox maraqlanıram.»

«Deməli, sən hər şeydən sonra dərin bir bədbinsən?»

Mən belə deyiləm. Sadə həyat nemətlərindən aldığım həzzin fəlsəfi təfəkkürlə pozulmasına yol vermirəm.

«Ölümün ardından şəxsiyyətin hər hansı bir formada davam etdiyinə inanırsınız?»

Bu məsələ barədə heç düşünmürəm. Yaşayan hər şey məhv olur. Niyə mən sağ qalmalıyam?

«Bəzi formada qayıtmaq, tozdan yenidən birləşmək istərdinizmi? Başqa sözlə, ölümsüzlüyə heç bir arzunuz yoxdurmu?»

Açıq desək, yox. Əgər insan bütün bəşər davranışının altında yatan eqoist niyyətləri dərk edirsə, geri qayıtmağa ən kiçik bir həvəs də duymaz. Dairəvi hərəkət edən həyat yenə də eyni olardı.

Üstəlik, Nitsşenin ifadəsi ilə desək, şeylərin əbədi təkrarı bizi yenidən cismani libaslarımıza bürüsə belə, yaddaş olmadan bunun nə faydası olardı? Keçmişlə gələcək arasında heç bir bağ olmazdı.

Mənə gəlincə, yaşamağın əbədi əziyyətinin nəhayət sona yetəcəyini bilməklə tam razıyam. Bizim həyatımız zəruri olaraq bir sıra güzəştlərdən, Mən ilə onun mühiti arasındakı sonu gəlməyən mübarizədən ibarətdir. Həyatı həddindən artıq uzatmaq istəyi mənə mənasız görünür.

«Həmkarınız Ştaynağın insan mövcudluğunun dövrünü uzatmaq cəhdlərinə etiraz edirsiniz?»

Ştaynax ömrü uzatmağa cəhd etmir. O, sadəcə qocalıqla mübarizə aparır. Bədənimizin daxilindəki qüvvə ehtiyatından istifadə edərək, toxumaların xəstəliyə qarşı müqavimət göstərməsinə kömək edir. Ştaynax əməliyyatı bəzən xərçəng kimi arzuolunmaz bioloji hadisələri erkən mərhələlərində dayandırır. Həyatı daha yaşanaqlı edir. Lakin onu yaşamaya dəyərli etmir.

Uzun ömür sürmək istəməyimizə heç bir səbəb yoxdur. Lakin mümkün qədər az xoşagəlməzliklə yaşamağı istəməyimiz üçün hər cür səbəb var.

Mən kifayət qədər xoşbəxtəm, çünki ağrının olmamasına, həyatın kiçik həzzlərinə, uşaqlarıma və çiçəklərimə görə minnətdaram!

Bernard Shaw iddia edir ki, illərimiz çox azdır. O, düşünür ki, insan iradə gücünü təkamül qüvvələri üzərinə yönəldərək, əgər istəsə, insan ömrünün müddətini uzada bilər. Onun fikrincə, bəşəriyyət ata-babaların uzunömürlülüyünü bərpa edə bilər.

«Mümkündür ki,» — Freyd cavab verdi, — «ölümün özü bioloji zərurət olmasın. Bəlkə də biz ölmək istədiyimiz üçün ölürük.»

Hətta eyni şəxsə qarşı nifrət və məhəbbət eyni vaxtda sinəmizdə yaşaydığı kimi, bütün həyat özünü saxlamaq istəyi ilə bərabər, özünü məhv etmək istəyini də özündə birləşdirir.

Uzanmış rezin lentin öz ilkin formasını almağa meyli olduğu kimi, bütün canlı maddə də şüurlu və ya şüursuz surətdə qeyri-üzvi varlığın tam və mütləq ətalətinə yenidən qovuşmağa can atır. Ölüm arzusu ilə həyat arzusu içimizdə yan-yana yaşayır.

Ölüm, Eşqin yoldaşıdır. Birlikdə dünyaya hökm edirlər. Bu, mənim kitabımın, «Həzz Prinsipinin Ötesində»nin mesajıdır.

Əvvəldə psixoanaliz sevginin hər şeydən vacib olduğunu fərz edirdi. Bu gün bilirik ki, ölüm də bərabər dərəcədə vacibdir.

Biologiya baxımından hər bir canlı varlıq, içində həyat nə qədər şiddətli yansa da, nirvanaya can atır, “həyat adlanan qızdırma”nın dayanmasına can atır, İbrahimin qucağına can atır. Bu arzu müxtəlif dolayı ifadələrlə pərdələnə bilər. Buna baxmayaraq, həyatın son məqsədi onun öz məhvidir!

«Bu,» — dedim, «özünü məhv etmə fəlsəfəsidir. Özünü öldürməyi əsaslandırır. Eduard von Hartmannın nəzərdə tutduğu dünya intiharına məntiqi olaraq gətirib çıxarmalıdır.»

Bəşəriyyət intiharı seçmir, çünki varlığının qanunu öz məqsədinə düz yolla getməkdən çəkinir. Həyat öz varlıq dövrünü tamamlamalıdır. Hər normal varlıqda həyat arzusu ölüm arzusunu tarazlamaq üçün kifayət qədər güclüdür, nəhayət ölüm arzusu daha güclü çıxsa da.

Ölümün bizə öz iradəmizlə gəldiyi barədə xəyali bir fərziyyə irəli sürə bilərik. Mümkündür ki, sinəmizdəki müttəfiqi olmasaydı, Ölümü məğlub edə bilərdik.

«Bu mənada,» Freyd təbəssümlə əlavə etdi, «bütün ölümün gizlədilmiş intihar olduğunu söyləməyimiz haqlı ola bilər.»

Bağçada soyuqlaşdı.

Söhbətimizi iş otağında davam etdirdik.

Freydin masaüstündə onun öz səliqəli əl yazısı ilə yazılmış bir qalaq əlyazma gördüm. «Nə üzərində işləyirsən?» — soruşdum.

Mən qeyri-tibb mütəxəssisləri tərəfindən aparılan psixoanalizi, yəni qeyri-tibb analizinini müdafiə edən bir əsər yazıram. Həkimlər analizin yalnız lisenziyalı həkimlər tərəfindən aparılmasını qanuni, digər halları isə qanunsuz elan etmək istəyirlər. Tarix, o qədim oğru, hər bir kəşfdən sonra özünü təkrar edir. Həkimlər əvvəldə hər yeni həqiqətlə mübarizə aparırlar. Sonra isə onu inhisar altına almağa çalışırlar.

«Dünyəvi adamlardan böyük dəstək almısınız?»

Mənim ən yaxşı şagirdlərimin bəziləri həkim olmayanlardır.

«Özünüz çox məşğul olursunuz?»

Əlbəttə. Məhz bu anda çətin bir iş üzərində çalışıram, maraqlı yeni bir xəstənin psixi münaqişələrini açığa çıxarıram.

«Qızım da psixoanalitikdir, gördüyünüz kimi. . . .»

Bu mərhələdə Anna Freyd öz müalicə etdiyi xəstə ilə birlikdə göründü; bu, on bir yaşında, xarici görünüşündə anglo-sakson olduğu şübhə doğurmayan bir uşaq idi. Uşaq tamamilə xoşbəxt görünürdü, şəxsiyyətindəki münaqişə və ya çətinlikdən bütünlüklə xəbərsiz idi.

«Siz heç,» — soruşdum professor Freyddən, «özünüzü təhlil edirsinizmi?»

Əlbəttə. Psixoanalizçi daim özünü təhlil etməlidir. Özümüzü təhlil etdikdə, başqalarını daha yaxşı təhlil edə bilərik.

Psixoanalitik ibranilərin günah keçisi kimidir. Başqaları öz günahlarını onun üzərinə yükləyirlər. O, üzərinə atılan bu yükdən qurtulmaq üçün öz sənətini son həddə qədər işlətməlidir.

«Mənə həmişə elə gəlir,» — dedim, «ki, psixoanaliz onunla məşğul olanların hamısında mütləq xristian mərhəməti ruhunu yaradır. İnsan həyatında elə bir şey yoxdur ki, psixoanaliz onu bizə anlamağa qadir olmasın. „Tout comprendre c'est tout pardonner.“ — „Hər şeyi anlamaq — hər şeyi bağışlamaqdır.“»

«Əksinə,» — guruldadı Freyd, sifəti ibrani peyğəmbərinin qəti sərtliyini alaraq. «Hər şeyi anlamaq, hər şeyi bağışlamaq deyil. Psixoanaliz bizə nəyə dözməli olduğumuzu öyrətməklə yanaşı, nədən çəkinməli olduğumuzu da öyrədir. O, bizə nəyin məhv edilməli olduğunu deyir. Şərə dözmək heç də biliyin zəruri nəticəsi deyil.»

Mən birdən-birə başa düşdüm ki, Freyd nə üçün özünü tərk edən və ortodoks psixoanalizin düz yolundan sapmış tərəfdarları ilə bu qədər şiddətlə mübahisə etmişdi, nə üçün onların bu sapmasını bağışlaya bilmirdi. Onun haqlılıq hissi əcdadlarından qalma mirasdır. Bu, onun irqi ilə fəxr etdiyi kimi, özü ilə də fəxr etdiyi bir mirasdır.

«Mənim dilim,» — o, mənə izah etdi, — «almandır. Mənim mədəniyyətim, nailiyyətlərim almandır. Almaniyada və Almaniya Avstriyasında antisemit önyargının gücləndiyini nəzərə alana qədər özümü intellektual baxımdan alman hesab edirdim. Həmin vaxtdan bəri özümü artıq alman saymıram. Özümü yəhudi adlandırmağa üstünlük verirəm.»

Bu qeyddən bir qədər məyus oldum.

Mənə elə gəlirdi ki, Freydin ruhu hər cür irq qərəzindən ucalarda yaşamalı, hər hansı şəxsi kinə toxunmamalı idi. Lakin onun elə hiddəti, elə vicdanlı qəzəbi onu daha da sevimli bir insan edirdi.

Axillesin dabanı olmasaydı, ona dözmək mümkün olmazdı!

«Mən də şadam, Herr Professor,» dedim, «ki, sizin də kompleksləriniz var, ki, siz də faniliyinizi büruzə verirsiniz.»

«Komplekslərimiz,» – deyə Freyd cavab verdi, «zəifliyimizin mənbəyidir; onlar həm də çox vaxt gücümüzün mənbəyidir.»

«Maraqlanıram,» — dedim, «mənim komplekslərim nədən ibarətdir!»

«Ciddi bir təhlil,» Freyd cavab verdi, «ən azı bir il çəkir. Hətta iki və ya üç il də çəkə bilər. Siz həyatınızın bir çox ilini aslan ovçuluğuna sərf edirsiniz. Siz ilbəil öz nəslinizin seçilən simalarını, həmişə özünüzdən yaşlı kişiləri axtarmısınız. Ruzvelt, Kayzer, Hindenburq, Briyan, Foş, Joffr, Georg Brandes, Gerhart Xauptman və Corc Bernard Şou var idi...»

Bu, işimin bir hissəsidir.

Amma bu həm də sənin üstünlüyündür. Böyük adam bir simvoldur. Sənin axtarışın ürəyinin axtarışıdır. Sən atanın yerini tutacaq böyük adamı axtarırsan. Bu, sənin ata kompleksinin bir hissəsidir.

Freydin iddiasını şiddətlə inkar etdim. Buna baxmayaraq, düşünəndə mənə elə gəlir ki, onun təsadüfən söylədiyi fikirdə özümün gözləmədiyim bir həqiqət ola bilər. Ola bilsin ki, məni onun yanına gətirən də elə həmin təhrik idi,

«Sənin Əbədi Yəhudində,» — deyə əlavə etdi, «sən bu axtarışı keçmişə doğru genişləndirirsən. Sən həmişə İnsanların Axtaranısən.»

«Kaş ki,» dedim bir müddət sonra, «burada kifayət qədər uzun qala biləydim ki, öz ürəyimi sənin gözlərindən görə biləm. Bəlkə də, Meduza kimi, öz surətimi görsəydim, qorxudan ölərdim! Ancaq qorxuram ki, psixoanalizdə həddindən artıq biliyəm. Daim sənin niyyətlərini qabaqlayardım, ya da qabaqlamağa çalışardım.»

«Xəstədə zəkanın olması,» — Freyd cavab verdi, — «əngəl deyil. Əksinə, bəzən işi asanlaşdırır.»

Bu baxımdan psixoanalizin ustadı, müştərilərinin müayinəsi altında xəstənin özünü təsdiq etməsinə qəzəblənən bir çox ardıcıllarından fərqlənir.

Psixoanalitiklərin çoxu Freydin «sərbəst assosiasiya» metodundan istifadə edir. Onlar xəstəni ağlına gələn hər şeyi deməyə təşviq edirlər — nə qədər axmaq, nə qədər ədəbsiz, nə qədər yersiz və ya əlaqəsiz görünsə də. Zahirən əhəmiyyətsiz görünən izlərlə onu təqib edən psixi əjdahaları yuvasına qədər izləyə bilirlər. Onlar xəstənin fəal əməkdaşlıq istəyini xoşlamırlar, çünki qorxurlar ki, sorğularının istiqaməti ona aydın olandan sonra onun arzuları və müqavimətləri, şüursuz olaraq öz sirlərini qorumağa çalışaraq, psixi ovçunu izdən çıxara bilər. Freyd də bu təhlükəni qəbul edir.

«Bəzən düşünürəm,» — deyə soruşdum, «düşüncələrimizi və duyğularımızı formalaşdıran prosesləri daha az bilsəydik, bəlkə də daha xoşbəxt olardıq? Psixoanaliz hər bir hissi öz ilkin komplekslər dəstəsinə qədər izləyəndə həyatı son sehrlərindən məhrum edir. Hamımızın ürəyimizdə vəhşini, cinayətkarı və heyvanı gizlətdiyimizi kəşf etməklə daha şən olmuruq.»

«Heyvanlara nə etirazın var?» — deyə Freyd cavab verdi. «Mən heyvanlar cəmiyyətini insan cəmiyyətindən sonsuz dərəcədə üstün tuturam.»

«Niyə?»

Çünki onlar qat-qat sadədirlər. Onlar şəxsiyyətin ikiyə bölünməsindən, Mənin dağılmasından əziyyət çəkmirlər ki, bu da insanın öz intellektual və psixi mexanizmi üçün həddindən artıq yüksək sivilizasiya ölçülərinə uyğunlaşmaq cəhdindən yaranır.

Vəhşi, vəhşi heyvan kimi, qəddardır, lakin sivilizasiyalı insanın alçaqlığından məhrumdur. Alçaqlıq insanın cəmiyyətin ona qoyduğu məhdudiyyətlərə görə cəmiyyətdən aldığı intiqamdır. Bu intiqam hissi peşəkar islahatçını və hər şeyə qarışan adamı hərəkətə gətirir. Vəhşi sənin başını kəsə bilər, səni yeyə bilər, səni işgəncəyə verə bilər, lakin o, sivil cəmiyyətdə həyatı bəzən demək olar ki, dözülməz edən davamlı kiçik sancmalardan səni xilas edər.

İnsanın ən xoşagəlməz vərdişləri və özünəməxsusluqları, onun hiyləgərliyi, qorxaqlığı, hörmətsizliyi mürəkkəb bir sivilizasiyaya natamam uyğunlaşmasından doğur. Bu, həvəslərimizlə mədəniyyətimiz arasındakı ziddiyyətin nəticəsidir.

İtın quyruğunu yelləyərək və ya narazılığını havlayaraq ifadə etdiyi sadə, açıq və şiddətli duyğular nə qədər də xoşdur! İtın duyğuları, – Freyd dərin düşüncə ilə əlavə etdi, – insanı qədim dövrlərin qəhrəmanlarını xatırladır. Bəlkə də buna görə biz itlərə şüursuz olaraq Axilles və Hektor kimi qədim qəhrəmanların adlarını veririk.

«Mənim öz itim,» — deyə sözünü kəsdim, «’Ajax’ adlı doberman pinşerdir.» Freyd gülümsədi.

«Şadam,» — əlavə etdim, «ki o oxuya bilmir. Əgər psixi travmalar və Edip kompleksləri barədə öz fikrini hayqıraraq deyə bilsəydi, bu, onu ev təsərrüfatının daha az arzuolunan üzvü edərdi!»

Hətta siz, Professor, mövcudluğu çox mürəkkəb hesab edirsiniz. Lakin mənim fikrimcə, müasir sivilizasiyanın mürəkkəbliyinə özünüz də qismən səbəbsiniz. Psixoanalizi icad etməzdən əvvəl biz şəxsiyyətimizin yüksək dərəcədə xoşagəlməz komplekslərin döyüşkən bir dəstəsi tərəfindən idarə olunduğunu bilmirdik. Psixoanaliz həyatı mürəkkəb bir tapmacaya çevirdi.

«Qətiyyən,» — Freyd cavab verdi. «Psixoanaliz həyatı sadələşdirir. Təhlildən sonra yeni sintezə nail oluruq. Psixoanaliz səpələnmiş həvəslərin mürəkkəb labirintini yenidən təşkil edir və onları aid olduqları makaraya dolamağa çalışır. Və ya, metaforu dəyişsək, insanı öz şüursuzluğunun labirintindən çıxaran ipi təmin edir.»

Üzdə, belə görünür ki, insan həyatı heç vaxt bu qədər mürəkkəb olmamışdır. Və hər gün sizin və ya şagirdlərinizin irəli sürdüyü hansısa yeni fikir insan davranışı problemini daha da çaşdırıcı və daha da ziddiyyətli edir.

Psixoanaliz, heç olmasa, yeni həqiqətə qapını heç vaxt bağlamır. «Şagirdlərinizdən bəziləri, sizdən daha ortodoks olanlar, sizdən heç vaxt yayılmış hər bir bəyanata yapışırlar.»

«Həyat dəyişir. Psixoanaliz də dəyişir», — Freyd qeyd etmişdi. «Biz yeni bir elmin yalnız əvvəlindəyik».

Məncə, qurduğunuz elmi struktur olduqca mürəkkəbdir. Onun sabit elementləri — «əvəzləmə» nəzəriyyəsi, «uşaq cinsəlliyi» və «yuxu simvolları» və s. — olduqca daimi görünür.

Buna baxmayaraq, təkrar edirəm, biz hələ yalnız başlanğıcdayıq. Mən yalnız bir başlayan adamam. Mən basdırılmış abidələri qazıb üzə çıxarmaqda müvəffəq oldum

Psixikanın təməl qatları. Amma mən bir neçə məbəd kəşf etmişəmsə, başqaları bir qitə kəşf edə bilər.

«Hələ də əsas diqqəti cinsəlliyə verirsiniz?»

Sizin öz şairinizin, Volt Vitmenin sözləri ilə cavab verirəm: „Yet all were lacking, if sex were lacking.“ («Cinsiyyət olmasaydı, hər şey əskik olardı.») Ancaq artıq sizə izah etmişəm ki, bu gün demək olar ki, bərabər vurğu həzzin „o tayında“ durana – ölümə, həyatın inkarına qoyuram. Bu istək bəzi kişilərin nə üçün ağrını sevdiyini – yox olmağa doğru bir addım kimi – izah edir! Bu, bütün insanların nə üçün rahatlıq axtardığını, şairlərin nə üçün şükür etdiyini izah edir–

Hansı tanrılar varsa da, heç bir həyat əbədi yaşamır

Həmin ölülər heç vaxt qalxmazlar, Hətta ən yorğun çay belə

Haradasa dənizə qıvrılıb axar.

«Şou, sənin kimi, əbədi yaşamaq istəmir, lakin,» — dedim, «səndən fərqli olaraq, o, cinsəlliyi maraqsız hesab edir.»

«Şou,» — Freyd gülərək cavab verdi, — «cinsəlliyi başa düşmür. Sevgi haqqında ən uzaq təsəvvürü belə yoxdur. Onun pyeslərinin heç birində real sevgi münasibəti mövcud deyil. O, Sezarın sevgi münasibətini — bəlkə də tarixdəki ən böyük ehtirası — zarafata çevirir. Qəsdən, hətta pis niyyətlə deyə bilərəm, Kleopatranı bütün əzəmətindən məhrum edir və onu əhəmiyyətsiz, yüngül bir qadına çevirir.»

Şounun məhəbbətə qarşı qəribə mövqeyinin və bütün bəşəri işlərin ilkin hərəkətvericisini inkar etməsinin — ki bu, nəhəng əqli təchizatına baxmayaraq, pyeslərini ümumbəşəri təsirdən məhrum edir — səbəbi onun psixologiyasında yatır. Şou özünün bir müqəddiməsində təbiətindəki asketik cizgini özü vurğulayır.

Mən çoxlu səhvlər etmiş ola bilərəm, lakin cinsi həvəsin üstünlüyünü vurğulayarkən heç bir səhv etmədiyimə tam əminəm. Cinsi həvəs o qədər güclüdür ki, ən çox sivilizasiyanın konvensiyaları və qoruyucu tədbirləri ilə toqquşur. Bəşəriyyət özünümüdafiə naminə onun fövqəladə əhəmiyyətini inkar etməyə çalışır.

«Rusları qazıyın, altından tatar çıxar» — deyir atalar sözü. İstənilən insan emosiyasını təhlil edin, cinsəllik sahəsindən nə qədər uzaqda yerləşirsə yerləşsin, mütləq bir yerdə həyatın özünün davamını borclu olduğu ilkin həvəsi kəşf edəcəksiniz.

Siz, şübhəsiz ki, bu baxış bucağını bütün müasir yazıçılara aşılamağa nail olmusunuz. Psixoanaliz ədəbiyyata yeni intensivliklər verdi.

O, həmçinin ədəbiyyatdan və fəlsəfədən çox şey almışdır.

Nitsşe ilk psixoanalitiklərdən biri idi. Onun intuisiya ilə kəşflərimizi nə dərəcədə qabaqcadan xəbər verdiyi heyrətamizdir. İnsan davranışının ikili motivlərini və həzz prinsipinin sonsuz hökmranlıq təkidini heç kim ondan daha dərindən dərk etməmişdi. Onun Zərdüştü deyir:

Vay, qışqırır: Get!

Lakin həzz əbədiyyət istəyir, doymaz, dərin əbədiyyət istəyir.

Psixoanaliz Avstriya və Almaniyada ABŞ-da olduğu qədər geniş müzakirə olunmasa da, ədəbiyyata təsiri yenə də nəhəngdir.

Thomas Mann və Hugo von Hofmannsthal bizə çox şey borcludurlar. Şnitsler mənim inkişafımla böyük dərəcədə paralel gedir. O, elmi yolla çatdırmağa çalışdığım çox şeyi poetik şəkildə ifadə edir. Amma Dr. Şnitsler təkcə şair deyil, həm də alimdir.

«Siz,» — cavab verdim, — «yalnız alim deyil, həm də şairsiniz. Amerika ədəbiyyatı,» — davam etdim, — «psixoanalizlə yoğrulubdur. Ruper Hyuz, Harvi O’Higgins və başqaları öz tərcüməçiləriniz olurlar. Yeni bir romanı açıb da psixoanalizə istinad tapmamaq demək olar ki, mümkün deyil. Dramaturqlar arasında Yuniu O’Nil və Sidney Howard sizə dərin minnətdardırlar. Məsələn, «Gümüş ip» (The Silver Cord) sadəcə Oedipus kompleksinin dramatik təsviridir.»

«Bilirəm,» – deyə Freyd cavab verdi. «İltifata minnətdaram, amma Birləşmiş Ştatlardakı məşhurluğumdan qorxuram. Amerikalıların psixoanalizə marağı çox dərin deyil. Geniş yayılmış populyarlaşdırma ciddi tədqiqat olmadan səthi qəbulə gətirib çıxarır. İnsanlar sadəcə teatrda və ya mətbuatda eşitdikləri ifadələri təkrar edirlər. Psixoanalizi başa düşdüklərini zənn edirlər, çünki onun jarqonunu təkrar edə bilirlər! Mən Avropa mərkəzlərində psixoanalizin daha intensiv öyrənilməsinə üstünlük verirəm.»

Amerika məni rəsmi olaraq tanıyan ilk ölkə oldu. Klark Universiteti mənə fəxri elmi dərəcə verdi, o vaxt hələ Avropada təcrid olunmuşdum. Buna baxmayaraq, Amerika psixoanaliz tədqiqinə az sayda orijinal töhfə verdi.

Amerikalılar mahir ümumiləşdiricilərdir, nadir hallarda yaradıcı düşünən olurlar. Üstəlik, ABŞ-da, eləcə də Avstriyada tibbi etimad sahəni qabaqcadan tutmağa çalışır. Psixoanalizi bütünlüklə həkimlərin əlində qoymaq onun inkişafı üçün ölümcül olardı. Tibbi təhsil psixoanalitik üçün nə qədər üstünlükdürsə, bir o qədər də maneədir.

Əgər qəbul edilmiş elmi konvensiyalar tələbənin zehinində çox dərin kök salarsa, bu, əngəl yaradır.

Freyd hər nə bahasına olursa olsun həqiqəti söyləməlidir! O, ən çox pərəstişkarına malik olduğu Amerikaya yaltaqlıq etməyə özünü məcbur edə bilməz. Hətta yetmiş yaşını keçdiyi halda belə, ona yalnız istəməyə-istəməyə qəbul etdiyi tibb peşəsinə barış təklifi etməyə özünü vadar edə bilməz.

Öz güzəştsiz dürüstlüyünə baxmayaraq, Freyd nəzakətin özüdür. Hər təklifə səbrlə qulaq asır, söhbət etdiyi adama heç vaxt hökmranlıq etməyə çalışmır. Onun yanından hansısa hədiyyəsiz, qonaqpərvərliyin hansısa nişanəsiz ayrılan qonaq azdır!

Qaranlıq çökmüşdü.

Bir vaxtlar Habsburqların imperiya əzəmətinə ev sahibliyi etmiş şəhərə qatarla qayıtmağımın vaxtı çatmışdı.

Freyd, həyat yoldaşı və qızı ilə birlikdə, dağdakı istirahət yerindən küçəyə aparan pillələri çıxdı, məni yola salmaq üçün. Ona əl edərək vidalaşarkən, mənə boz və kədərli görünürdü.

“Məni bədbin kimi göstərmə,” — dedi o, son əl sıxmasından sonra. “Mən dünyaya nifrət etmirəm. Dünyaya nifrət bildirmək — ona qarşı başqa bir yanaşma üsuludur, diqqət və alqış qazanmaq üçün!

«Xeyr, mən bədbin deyiləm, nə qədər ki, uşaqlarım, arvadım və güllərim var!» — o, gülümsəyərək əlavə etdi: «Güllərin, xoşbəxtlikdən, nə xarakteri, nə də mürəkkəblikləri var. Mən güllərimi sevirəm. Və mən bədbəxt deyiləm — heç olmasa başqalarından çox bədbəxt deyiləm.»

Mənim qatarımın fiti gecəni yararaq qışqırdı. Vaqon məni stansiyaya doğru sürətlə apardı. Ziqmund Freydin bir az əyilmiş fiquru və ağ başı uzaqda yavaş-yavaş görünməz oldu.

Edip kimi, Freyd də Sfinksin gözlərinə çox dərin baxmışdı. Div hər yolçunun qarşısına tapmacasını qoyur. Cavabı bilməyən yolçunu amansızcasına tutub qayalara çırpır. Lakin o, sirrini tapanlara deyil, məhv etdiyi kəslərə daha mərhəmətli ola bilər.

15 / 15

BBC-də oxunan bəyanat

7 dekabr 1938

Mən peşəkar fəaliyyətimə nevroloq kimi başladım və nevrotik xəstələrimə rahatlıq gətirməyə çalışırdım.

Daha yaşlı bir dostun təsiri altında və öz səylərimlə psixi həyatda şüursuzun, həvəslərin rolunu və s. haqqında bəzi vacib və yeni faktlar kəşf etdim.

Bu tapıntılardan yeni bir elm — psixoanaliz, psixologiyanın bir hissəsi və nevrozların müalicəsinin yeni bir üsulu meydana gəldi.

Bu şanslı hadisənin qarşılığını ağır ödəməli oldum. İnsanlar mənim faktlarıma inanmır, nəzəriyyələrimi isə xoşagəlməz hesab edirdilər.

Müqavimət güclü və amansız idi. Sonda mən şagirdlər qazanmağa və Beynəlxalq Psixoanalitik Assosiasiya yaratmağa nail oldum. Lakin bu mübarizə hələ bitməyib.

Sigmund Freyd

Redaktor qeydi: veriliş alman dilində bir cümlə ilə yekunlaşdı (Freydin 82 yaşı və onun İngiltərəyə mühacirəti); yuxarıda təqdim olunan ingilis transkripsiyası bəyanatın yalnız ingilis hissəsini əhatə edir.