Kokain haqqında (1884)

İspanlar bitkinin möcüzəvi xassələrinə inanmırdılar və bunları şeytanın hiyləsi hesab edirdilər, əsasən də kokanın dini ayinlərdə oynadığı rola görə. Limada şəhər şurası kokanın istifadəsini qadağan etmək məqsədilə çağırılmışdı, çünki bu, vəhşi və günah sayılırdı. İşğalçıların kokaya münasibəti dəyişdi, çünki gördülər ki, kokanın istifadəsinin qadağan edilməsi səbəbindən hindlilər mədənlərdə ağır işləri yerinə yetirə bilmirdilər.

Biblioqrafik indeks: 1884e

Kokain haqqında

İlkin mənbə: Centralblatt fur die Gesammte Therapie, Jahrgang 2, Vyana, Moritz Perles, 1884, S. 289-314. Yenidən nəzərdən keçirilmiş və genişləndirilmiş ayrıca çap, Vyana 1885. [Əlavələr (1885f) altında.]

Donets Y.

Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır

Koka, Erythroxylon Coca, hündürlüyü 4–6 fut (= 1,2–1,8 m) olan, bizim göyəmə bənzəyən koldur. Koka Cənubi Amerikanın bir çox ölkələrində, xüsusilə Boliviyada və Peruda becərilir. O, ən yaxşı And dağlarının şərq yamaclarındakı isti dərələrdə, dəniz səviyyəsindən 5000–6000 fut (= 1500–1600 m) yüksəklikdə, yağıntılı iqlimdə, həddindən artıq temperatur olmadan bitir[1]. Təxminən 10 milyon insan[2] koka yarpaqlarından stimulyator alır. Yarpaqların uzunluğu 5–6 sm-dir. Yarpaqlar saplaqlı, ikiyə bölünməmiş, yumurtavari formadadır və ağımtıl örtüklə örtülmüşdür. Onlar iki xətti qırışla fərqlənir ki, bu qırışlar xüsusilə yarpağın alt səthində nəzərə çarpır və eninə sinirlər kimi, orta sinir boyunca yarpağın əsasından ucuna doğru yastı qövs şəklində keçir[3]. Koka kolu yan çiçək qruplarında yerləşən, hər çiçək qrupunda iki-üç çiçək olan kiçik ağ çiçəklərlə çiçəkləyir. Qırmızı meyvələri yumurtavari formadadır. Koka toxumla və ya çubuqla çoxalır. Bir il sonra gənc bitkilər köçürülür, //7// bir il yarım sonra ilk yarpaq məhsulunu verirlər. Yarpaqlar yetişmiş sayılır o zaman ki, onlar o qədər kövrək olurlar ki, toxunulduqda saplaqları qırılır.

Koka yarpaqları günəşdə və ya od üzərində intensiv qurudulur, sonra isə daşınma üçün qablaşdırılır. Əlverişli şəraitdə koka kolu hər il 4—5 dəfə yarpaq məhsulu verir və 40—50 il ərzində məhsul gətirir. Koka yarpaqlarının genişmiqyaslı istehsalı (ildə 30 milyon funt = 13,5 min ton) onların becərildiyi ölkələrdə ticarətin və vergitutmanın mühüm maddəsini təşkil edir.

II. KOKA BİTKİSİNİN VƏTƏNİNDƏ TARİXİ VƏ TƏTBİQİ

Peruya çatdıqdan sonra ispan fatehləri bu ölkədə kokanın becərildiyini və yüksək qiymətləndirildiyini aşkar etdilər. Həqiqətən də, koka xalqın dini adətləri ilə sıx bağlı idi[4]. Rəvayətdə deyilir ki, bəşəriyyətin varlığının başlanğıcında Titikaka gölünü əhatə edən qayalıqların uçurumlarından Günəşin ilahi oğlu Manko Kanak yerə endi. O, ölkənin bədbəxt sakinlərinə atasının işığını gətirdi, onlara tanrıların biliklərini ötürdü, faydalı sənətləri öyrətdi və ac olanları doyuran, zəifləri möhkəmləndirən və onlara öz müsibətlərini unutduran ilahi bitki olan koka yarpağını verdi[5]. Koka yarpaqları //8// tanrılara qurban verilirdi, dini mərasimlər zamanı çeynənilir və hətta ölülərin ağzına qoyulurdu ki, onların axirət dünyasında yaxşı qarşılanması təmin edilsin. İspan fəthinin tədqiqatçısı[6], inklərin nəsli bildirir ki, əvvəlcə koka ölkədə nadir hallarda rast gəlinirdi və ondan istifadə hüququ hökmdarların imtiyazı idi. Buna baxmayaraq, Perunun fəthi zamanı o, artıq ölkənin hər bir sakininin istifadəsinə açıq idi. Qarsilaso kokanın istifadəsinə fatehlər tərəfindən qoyulmuş qadağaya qarşı çıxmağa cəsarət etdi. İspanlar bitkinin möcüzəvi xüsusiyyətlərinə inanmırdılar və bunları şeytanın hiylələri hesab edirdilər, əsasən kokanın dini mərasimlərdə oynadığı rola görə. Limada şəhər şurası çağırıldı ki, kokanın istifadəsini qadağan etsin, çünki bu, vəhşi və günahkar sayılırdı. Fatehlərin kokaya münasibəti dəyişdi, çünki onlar gördülər ki, kokanın istifadəsinə qoyulan qadağa üzündən hindlilər mədənlərdə ağır işləri yerinə yetirə bilmirlər. Onlar güzəştə getdilər, işçilərə gündə 3—4 dəfə koka yarpaqları verilməsinə və sevimli yarpaqları çeynəmək üçün qısa fasilə verilməsinə icazə verdilər. Beləliklə, koka bitkisi yerli əhali arasında bu günə qədər populyardır; üstəlik, o, hələ də bir vaxtlar onunla bağlı olan dini sitayişin izini daşıyır[7]. Səfərə çıxarkən hindli həmişə bir dəstə koka yarpağı (chuspa) //9// və bitkinin külü ilə dolu bir buynuz (llicta) götürür[8]. Hindli ağzında koka yarpaqlarından bir kürəcik düzəldir, onu əvvəlcə külə batırdığı iynə ilə bir neçə dəfə deşir[9]. Sonra o, kürəciyi yavaş-yavaş və diqqətlə çeynəyir, bol tüpürcəklə isladır. Deyirlər ki, bəzi yerlərdə bitkinin külü əvəzinə yarpaqlara torpaq, Topga[10] əlavə edilir. Gündəlik 3—4 unsiya (80—110 q) koka yarpağının çeynənməsi sui-istifadə sayılmır. Manteqatssanın sözlərinə görə, hindli bu həyəcanverici vasitədən erkən gənclikdə istifadə etməyə başlayır və bütün həyatı boyu istifadə etməyə davam edir. O, adi dozanı çətin bir səfərə çıxmalı olduqda, yanına qadın gətirməli olduqda və ya şərait ondan qeyri-adi yüksək güc səfərbərliyi tələb etdikdə artırır.

(Qələvi maddələrin külün tərkibində olmasının hansı məqsədə xidmət etdiyi aydın deyil. Manteqatssa bildirir ki, koka yarpaqlarını çeynəyərkən bitkinin külünü əlavə etməklə və etməməklə heç bir fərq görməmişdir. Martius[11] və Demarlın[12] sözlərinə görə, qələvilərin təsiri altında aşı turşusu ilə birləşmədə olan kokain ayrılır. Bibra Uicta üzərində kimyəvi analiz aparmışdır ki, bu da onun tərkibində 29 % əhəng və maqnezium oksidi, 34 % kalium duzları, 3 % alumina və dəmir, 17 % həll olunmayan alumina, silisium və dəmir birləşmələri, 5 % karbon və 10 % su olduğunu göstərmişdir.) //10// Hindlilərin koka təsiri altında qeyri-adi çətinliklərə dözmək və düzgün qidalanmaya ehtiyac duymadan ağır işlər görmək qabiliyyəti haqqında kifayət qədər sübutlar mövcuddur[13]. Valdes-i-Palatsios[14] bildirir ki, koka istifadəsi sayəsində hindlilər saatlarla piyada yürüşlər edə və yorğunluq əlamətləri göstərmədən atdan sürətli qaça bilirlər. Kastelnau[15], Martius[16] və Skrivenər[17] bu məlumatı təsdiqləyirlər. Humboldt ekvator rayonlarına səyahətlə əlaqədar olaraq bundan hamıya məlum fakt kimi bəhs edir. Çudinin[18] diqqətlə müşahidə etdiyi cholo (metis) haqqındakı məlumatından sitatlar tez-tez gətirilir. Bu şəxs beş gün ərzində zəhmət tələb edən torpaq işləri ilə məşğul olmuşdur, hər gecə isə iki saatdan çox yatmamış və kokadan başqa heç bir qida qəbul etməmişdir. İşin sonunda o, Çudini iki günlük at səyahətində müşayiət edərkən onun qatırının yanında qaçmışdır. O, əmin etmişdir ki, ona kifayət qədər koka verilsəydi, yeməksiz bu işi bir daha məmnuniyyətlə yerinə yetirərdi. Bu şəxs heç vaxt xəstələnməmişdir, halbuki onun 62 yaşı var idi.

Kokainin qəbulu nəticəsində fiziki qabiliyyətlərin artmasına dair oxşar nümunələr "Novara freqatında səyahət" əsərində göstərilmişdir. Ueddell[19], fon Meyen[20], Markhem[21] və hətta Peppiç[22] koka yarpaqlarının bu təsirini təsdiqləyirlər ki, bu da kəşf edildiyi andan etibarən bütün dünyada daim təəccüb doğurur.

Bəzi məlumatlarda kokain həvəskarlarının (coqueros) uzun müddət qida qəbul etmədən heç bir mənfi nəticə olmadan davam gətirmə qabiliyyəti vurğulanır. Unanuayın[23] sözlərinə görə, 1781-ci ildə mühasirəyə alınmış La-Pasda ərzaq olmadıqda şəhər sakinlərindən yalnız koka qəbul edənlər sağ qalmışdılar. Stivensonun[24] sözlərinə görə (redaktor qeydi: ehtimal ki, Unanuay və Stivenson), bəzən günlərlə davam edən oruc zamanı Perunun bir çox rayonlarının sakinləri koka vasitəsilə iş qabiliyyətini saxlayırlar.

Bütün bu sübutları və kokanın Cənubi Amerikada əsrlər boyu oynadığı rolu nəzərə alaraq, kokanın təsirinin illüziya olduğu, şərait və məşq sayəsində yerli sakinlərin ona aid edilən şücaətləri koka olmadan da göstərə bildiyi barədə yayılmış fikri rədd etmək lazımdır. Coquerosların yeməkdən çəkinməni oruclar arası dövrlərdə daha çox qida qəbulu ilə kompensasiya etdiyi və ya coquerosların həyat tərzinin tez bir zamanda sağlamlığın pisləşməsinə gətirib çıxardığı fikrinə də etiraz etmək olar. Səyyahların birinci məsələ barədə məlumatları inandırıcı deyil. İkinci məsələyə gəldikdə isə, etibarlı sübutlar bunu qətiyyətlə təkzib edir. Şübhəsiz ki, Perriq koka qəbulu vərdişinin qaçılmaz olaraq gətirib çıxardığı fiziki və əqli qüvvələrin tənəzzülünün dəhşətli mənzərəsini çəkmişdir. Lakin bütün digər müşahidəçilər təsdiq edirlər ki, kokanın ölçülü qəbulu sağlamlığın pisləşməsindən çox onun möhkəmlənməsinə kömək edir və kokuerozlar qocalıq yaşına qədər yaşayırlar[25]. Ueddell və Manteqazza isə həmçinin qeyd edirlər ki, kokadan sui-istifadə qüvvələrin tənəzzülünə gətirib çıxarır ki, bu da fiziki planda həzm sistemi xəstəlikləri, tükənmə, əqli planda isə günahkarlıq hissi və stimullaşdırıcı vasitənin verdiyi həzzlə əlaqəli olmayan hər şeyə tam biganəliklə xarakterizə olunur. Ağ adamlar da bəzən xroniki alkoqolizm və morfinizmin simptomlarına heyrətamiz dərəcədə bənzəyən hallara məruz qalırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, kokanın törətdiyi tükənmə həmişə ondan sui-istifadə zamanı toksik təsiri ilə bağlıdır. Bu tükənmə coquerosların qəbul etdiyi qida miqdarı ilə yerinə yetirdiyi işin həcmi arasındakı nisbətin pozula bilməsi ilə şərtlənmir.

III. KOKA YARPAQLARI AVROPADA. KOKAİN

Daudesvellə görə[26], koka barədə ilk tövsiyələr doktor Mopardesin (Sevilya, 1569) esseyində yer alır ki, bu da 1596-cı ildə ingilis dilinə tərcümədə çap olunmuşdur. Sonrakı dövrlərdə keşiş Antonio Xulianın[27] və Limadan olan doktor Pedro Kresponun[28] məlumatları ilə yanaşı, Monardes koka istifadəsi sayəsində aclıq və yorğunluqla mübarizədə əldə etdiyi heyrətamiz nəticələri tərifləyir.

13Antonio Xulian və Pedro Krespo kokanın Avropada yayılmasına böyük ümidlər bəsləyirdilər. 1749-cu ildə bu bitki Avropaya gətirilmişdi. A. L. de Jüssö bitkini təsvir edərək onu Erythroxylon fəsiləsinə aid etmişdi. Bu təsvir 1786-cı ildə Lamarkın Botanika ensiklopediyasında Erythroxylon coca adı ilə çıxmışdı. Çudi və Markhem kimi səyyahların məlumatları göstərir ki, koka yarpaqları yalnız hindulara təsir edir.

1859-cu ildə Cənubi Amerikanın koka bitkisinin yayıldığı bölgələrində bir neçə il yaşamış Paolo Manteqatssa Köhnə və Yeni Dünyada koka yarpaqlarının fizioloji və terapevtik təsirinə dair tədqiqatlarının nəticələrini dərc etdirdi[29]. Manteqatssa kokanın tətbiqinin tərəfdarı idi və xəstəlikləri təsvir edərkən onun terapevtik tətbiqinin universallığına dair çoxsaylı nümunələr gətirdi. Onun məlumatı canlı maraq doğurdu, lakin az etimad qazandı. Buna baxmayaraq, Manteqatssanın nəşrində o qədər düzgün müşahidələr tapdım ki, onların əsaslandırılması imkanım olmasa da, onun iddialarının doğruluğunu qəbul etməyə meylliyəm.

1859-cu ildə Avstriya freqatı «Povara» ekspedisiyasında iştirak etmiş doktor Şertser Vyanaya bir dəstə koka yarpağı gətirmiş, onların bir hissəsini tədqiqat üçün professor Velerə göndərmişdir. Velerin şagirdi Poymanı[30] onlardan kokain alkaloidini ayırmışdır. Noymainin ölümündən sonra koka yarpaqlarında olan maddələrin tədqiqini Velerin digər şagirdi Lossen[31] davam etdirmişdir. //14//

Noymanın təcrübələri zamanı kokain iri, rəngsiz, dördtərəfli və altıtərəfli monoklinik prizmalar şəklində kristallaşmışdır. Kokainin bir qədər acı dadı var və selikli qişalara anesteziyaedici təsir göstərir. O, 98°C temperaturda əriyir, suda çətin həll olur[32], lakin spirt, efir və zəif turşu məhlullarında asanlıqla həll olur. O, platin və qızıl xloridləri ilə birləşərək qoşa duzlar əmələ gətirir. Xlorid turşusu ilə qızdırıldıqda o, benzoy turşusuna, metil spirtinə və ekqonin adlanan az öyrənilmiş əsasa parçalanır. Losse kokain üçün aşağıdakı formulu çıxarmışdır: C17H2iN04. Suda həllolma dərəcəsinin yüksək olması sayəsində xlorid və sirkə turşusu ilə əmələ gətirdiyi duzlar terapevtik tətbiq üçün yararlıdır[33].

Kokaindən başqa, koka yarpaqlarında aşağıdakı maddələr aşkar edilmişdir: kokain aşı turşusu, xüsusi mum və uçucu əsas hiqriin ki, o, trimetilamin iyinə bənzər iyə malikdir və Lossen tərəfindən özlü açıq-sarı yağ şəklində ayrılmışdır. Kimyaçıların məlumatlarına görə, koka yarpaqlarında hələ kəşf edilməmiş başqa maddələr də vardır.

Kokainin kəşfindən sonra bir çox təcrübəçi kokanın heyvanlara, sağlam və xəstə insanlara təsirini öyrənmişdir. Bəzən onlar sözdə kokaindən, bəzən isə koka yarpaqlarından, damardaxili və ya hindlilərin üsulu ilə istifadə edirdilər. Avstriyada böyük Şroff 1862-ci ildə heyvanlar üzərində ilk təcrübələri aparmışdır. Koka ilə təcrübələr haqqında məlumatlar Fraikl (1860), Fronmüller (1863) və Neydorferdən (1870) daxil olmuşdur. Almaniyada aparılan tədqiqat işləri arasında Klemesin (1867) terapevtik tövsiyələrini, fon Aprenin (1880) heyvanlar üzərində təcrübələrini və Aşenbrandtın tükənmiş əsgərlərlə təcrübələrini (1883) qeyd etmək olar.

İngiltərədə A. Bennet 1874-cü ildə heyvanlar üzərində ilk təcrübələr aparmışdı; 1876-cı ildə Britaniya Tibb Assosiasiyasının prezidenti ser Robert Kristisonun məlumatları hamının diqqətini cəlb etmişdi; bir müddət koka hamının diqqətini cəlb etdi, çünki «Britaniya Tibb Jurnalı»nın müxbiri xəbər vermişdi ki, cənab Veston (idman yerişindəki nailiyyətləri ilə London elmi dairələrini heyrətə gətirmişdi) koka yarpaqlarını çeynəyirdi. Həmin ildə (1876) Daudesvell universitet kollecinin laboratoriyasında aparılmış tamamilə elmi təcrübənin nəticələrini dərc etdi, bundan sonra İngiltərədə sonrakı tədqiqatları aparmaq istəyən bir nəfər də tapılmadı[34].

Bu mövzuya dair fransız əsərlərindən Rossyenin (1861), Demarlın (1862) tədqiqatlarını, Gossenin «Erythroxylon coca» monoqrafiyasını (1862), Reyssi (1866), Liinmanın «Etude sur la coca de Perou» əsərini (1868), kokain haqqında yeni məlumatlar verən Moreno-i-Maisi (1868), Gazo (1870), Kollan (1877) və Marvonun «Les aliments d'epargne» kitabını (1874) qeyd etmək lazımdır. //16//

Mənim sərəncamımda yalnız sonuncu müəllifin işi var idi.

Rusiyada Nikolski, Danin (1873) və Tarxanov (1872) kokainin heyvanlara təsirini öyrənmişlər. Son illərdə Şimali Amerikadan kokain preparatlarının uğurlu terapevtik tətbiqi haqqında çoxlu məlumatlar daxil olmuşdur. Bütün bu məlumatlar «Detroyt terapevtik qəzeti»ndə dərc edilmişdir.

Bütövlükdə, yuxarıda qeyd olunan tədqiqatların ilk nəticələri məyusluq doğurdu və Cənubi Amerikadan bu qədər həvəslə xəbər verilən nəticələrin Avropada əldə edilməsinin mümkünsüz olduğu qənaətinə gətirib çıxardı. Şroff, Fronmüller və Daudesvell tərəfindən aparılan tədqiqatlar mənfi, ən yaxşı halda isə cüzi nəticələr verdi. Bu uğursuzluqların bir neçə izahı var. Şübhəsiz ki, əsasən istifadə olunan preparatların keyfiyyətini günahlandırmaq lazımdır[35]. Bir sıra hallarda müəlliflər özləri öz preparatlarının keyfiyyətini şübhə altına alırlar. Səyyahların koka təsiri haqqında məlumatlarının etibarlılığına arxalanaraq, onlar belə güman edirdilər ki, bu təsiri koka yarpaqlarının tərkibindəki uçucu komponent hasil edir. Onların fərziyyələri Perriq və digər tədqiqatçıların, hətta Cənubi Amerikada da uzun müddət saxlanılan yarpaqların faydasız sayıldığı barədə məlumatlarına əsaslanırdı. Darmştadtda Merk tərəfindən hazırlanmış kokainlə aparılan son təcrübələr kokainin həm Avropada, həm də Cənubi Amerikada əldə edilə bilən koka effektini doğurduğu fərziyyəsini təsdiqləyir. Bu effektdən dietologiya və terapiyada uğurla istifadə etmək olar.

IV. KOKAİNİN HEYVANLARA TƏSİRİ

Məlumdur ki, müxtəlif növlərə aid heyvanlar — hətta eyni növlərin ayrı-ayrı fərdləri də — orqanizmin yad maddələrə həssaslığını təyin edən kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirlər. Buna görə də biz gözləmirik ki, kokainin heyvanlara təsiri onun məlumatlara görə insanlara göstərdiyi təsirə bənzəsin. Biz tədqiqatlarımızın nəticələrini yalnız vahid yanaşmanın kokainin həm insana, həm də heyvanlara təsirini öyrənməyə imkan verdiyi dərəcədə məhdudlaşdıracağıq.

Kokainin heyvanlara təsiri ilə bağlı ən hərtərəfli təcrübələr fon Anrep[36] tərəfindən aparılmışdır. Ondan əvvəl bu cür təcrübələr Şroff-böyük[37], Moreno-i-Mais[38], Tarxanov[39], Nikolski[40], Danini[41], A. Bennett[42] və Ott[43] tərəfindən aparılmışdı. Bu tədqiqatçıların əksəriyyəti alkoloidi ya oral yolla, ya da dərialtı inyeksiyalar vasitəsilə yeridirdilər.

Ümumi şəkildə bu cür təcrübələrin nəticəsini aşağıdakı kimi təsəvvür etmək olar: kokainin kiçik dozalarda tətbiqi sinir sisteminə oyadıcı təsir göstərir, //18// böyük dozalarda isə iflicə səbəb olur. Soyuqqanlı heyvanlarda iflicedici effekt daha qabarıq idi. Oyadıcı simptomlar istiqanlı heyvanlarda daha çox nəzərə çarpırdı.

Şroffun sözlərinə görə, kokain qurbağalarda ixtiyari əzələlərin iflici ilə müşayiət olunan yuxulu vəziyyət yaradır. Prinsipcə Morenio-i-Mais, Danini, Nikolski və Ott da oxşar kəşf ediblər. Morenio-i-Mais güman edir ki, orta dozalarda qəbul nəticəsində yaranan ümumi iflicdən əvvəl tetanus baş verir. Eyni şəraitdə Nikolski əzələ sisteminin oyanma mərhələsini təsvir edir. Digər tərəfdən, Danini spazmların meydana gəlməsini müşahidə etməmişdir.

Von Anrep də qurbağalarda kokainin qısa həyəcanlanma dövründən sonra iflicedici təsiri barədə məlumat verir. Əvvəlcə həssas sinirlərin ucları, sonra isə həssas sinirlərin özləri zədələnir. Tənəffüs əvvəlcə tezləşir, sonra isə dayanır. Ürəyin işi tədricən ləngiyir ki, bu da nəhayət diastolik çatışmazlığa gətirib çıxarır. 2 milliqramlıq dozaların qəbulu zəhərlənmə simptomlarına səbəb olur.

Şroffun dovşanlarla apardığı təcrübələr barədə məlumatlara görə (ki, təfərrüatlarda ziddiyyətlərlə doludur), kokain dovşanlarda çoxsaylı spazmlar, tənəffüsün və nəbzin sürətlənməsi, bəbəklərin genişlənməsi, konvulsiyalar və ölümə səbəb olur. //19//

Zəhərlənmənin dərəcəsi əsasən tətbiq üsulundan asılıdır. Danininin sözlərinə görə, kokain zəhərlənməsi istiqanlı heyvanlarda əvvəlcə davamlı tullanma və qaçma ilə təzahür edən oyanma doğurur, sonra əzələ funksiyalarının iflici və nəhayət, spazmatik (klonik) qıcolmalar baş verir. Müəyyən dozada koka qəbul etmiş itlərdə Tarxanov selikli ifrazatın güclənməsini və qanda şəkərin meydana çıxmasını müşahidə etmişdir.

Von Anrepin təcrübələrində kokainin isti qanlı heyvanlara, hətta böyük dozalarda təsiri əvvəlcə psixi həyəcan və iradəli hərəkətləri idarə edən beyin mərkəzlərinin oyanmasında özünü göstərirdi. İtin hər kiloqramına 0,01 qram hesabı ilə doza qəbul edildikdən sonra heyvanlarda sevincli həyəcan və hərəkətə qarşı qarşısıalınmaz meyl əlamətləri müşahidə olunurdu. Bu hərəkətlərin xarakterinə əsasən, fon Anrep belə nəticəyə gəlir ki, stimulyasiya bütün sinir mərkəzlərinə toxunmuşdur. Heyvanın başının rəqqasəbənzər hərəkətlərini o, yarımdairəvi kanallarda yaranan qıcıqlanmanın nəticəsi kimi izah edir. Kokain intoksikasiyasının təzahürlərinə tənəffüsün və nəbzin sürətlənməsi – azan sinirlərinin iflici nəticəsində, bəbəklərin genişlənməsi, bağırsaqların fəallaşması, qan təzyiqinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsi və ifrazatın azalması aiddir. Köndələn-zolaqlı əzələlərin maddəsi kifayət qədər böyük dozalar qəbul edildikdən sonra belə toxunulmamış qalır, buna görə də qıcolmalar, iflic //20// simptomları meydana çıxmır və tənəffüs mərkəzlərinin iflici nəticəsində ölüm baş vermir. Fon Anrep itlər üçün öldürücü dozanı göstərmir. Dovşanlar üçün bu, 0,1 qram, pişiklər üçün isə hər kiloqrama 0,02 qram təşkil edir[44].

Onurğa beyni uzunsov beyindən ayrıldıqda kokain nə qıcolmalar, nə də qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur (Danini); onurğa beyninin dorsal hissəsi ayrıldıqda kokain

ön deyil, arxa ətraflarda spazmlar törədir (fon Anrep). Buna görə də Danini və fon Anrep hesab edirlər ki, kokain əsasən uzunsov beyinin həyati əhəmiyyətli sahəsinə təsir göstərir.

Deyilənlərə onu da əlavə etmək lazımdır ki, yalnız Şroff böyük kokaini narkotik adlandırır və onu tiryək və kənaf (Cannabis sativa) qrupuna aid edir, halbuki demək olar ki, bütün tədqiqatçılar onu kofein qrupuna aid edirlər.

V. KOKAİNİN SAĞLAM İNSANA TƏSİRİ

Mən təcrübələr aparmış və kokainin sağlam insan orqanizminə təsirini (özüm üzərində və başqaları üzərində) öyrənmişəm. Prinsipcə, təcrübələrimin nəticələri Mantegazzanın koka yarpaqlarının təsiri haqqında verdiyi təsvirlə uzlaşır[45].

İlk dəfə 0,05 qram cocainum muriaticum-u suda birfaizli məhlul şəklində o zaman qəbul etdim ki, //21// yorğunluq üzündən özümü pis hiss edirdim. Məhlul kifayət qədər özlü idi, süd rənginə çalan çaları və qəribə ətri vardı. Əvvəlcə bir qədər acı dadı vardı ki, bu da sonradan bir sıra çox xoş dad duyğuları doğurdu. Quru kokain duzu eyni, hərçənd daha qatılaşdırılmış ətrə və dada malikdir.

Kokain qəbulundan bir neçə dəqiqə sonra gözlənilmədən yüngüllük və xoş həyəcan hissi peyda olur. Müəyyən dərəcədə insan dodaqların və damağın keyləşdiyini hiss edir, bundan sonra həmin sahələrdə istilik hissi yaranır. Əgər bundan sonra soyuq su içilərsə, dodaqlarda istilik, boğazda isə soyuqluq hissi yaranır. Digər hallarda boğazda və ağızda xoş sərinlik hissi üstünlük təşkil edir.

İlk təcrübədə mən qısamüddətli toksik təsir hiss etdim ki, bu da sonrakı təcrübələrdə təkrarlanmadı. Tənəffüs ləngiyir və dərinləşirdi. Yorğunluq və yuxululuq hissi meydana çıxdı. Mən tez-tez əsnəyirdim. Məni küt biganəlik bürüdü. Bir neçə dəqiqə sonra təkrar-təkrar sərin qaytarma ilə yaranan kokain eyforiyası başladı. Kokain qəbulundan dərhal sonra mən nəbzın cüzi zəifləməsini, sonra isə sürətlənməsini müşahidə etdim.

Kokainin təsiri altında bu cür simptomlar başqa adamlarda da, əsasən mənim yaşımda olan şəxslərdə müşahidə olunurdu. Ən səciyyəvi simptom çoxsaylı sərin-//22// kəkrənmə oldu. Müşahidə etdiyim iki nəfər mədələrinin hərəkətlərini hiss edə bildiklərini, üstəlik, bu barədə dəfələrlə məlumat verdiklərini bildirdilər; kokainin təsirinin başlanğıc mərhələsində təcrübə iştirakçıları tez-tez başlarında istilik hiss etdiklərini təsdiqləyirdilər. Sonrakı təcrübələr zamanı mən özümdə də buna bənzər hissin yarandığına diqqət yetirdim, baxmayaraq ki, bəzi hallarda bu hiss meydana gəlmirdi.

Başgicəllənmə yalnız iki halda kokaindən qaynaqlanmışdı. Ümumiyyətlə, kokainin toksik təsiri xinin və ya salisil turşusu natriumunun qəbulundakından daha qısamüddətli və daha az ifadə olunmuş xarakter daşıyırdı. Kokainin təkrar qəbulu zamanı bu təsir daha az ifadə olunmuşdu.

Manteqatsa kokanın törətdiyi bir sıra nadir simptomları qeyd edir ki, bunlara aşağıdakı hallar daxildir: dərinin müvəqqəti qızarması, sidiyin miqdarının artması, konyunktivanın və burun selikli qişalarının quruması. Ağız və boğaz selikli qişasının quruluğu adətən bir neçə saat ərzində davam edir. Bəzi tədqiqatçılar (Marvo, Kollan)[46] yüngül işlədici təsiri qeyd edirlər. Sidiyin və nəcisin koka iyi verdiyi iddia olunur. Müxtəlif tədqiqatçılar kokanın təsiri altında nəbz tezliyinin dəyişməsini fərqli təsvir edirlər. Manteqatsanın sözlərinə görə, koka tez bir zamanda nəbzin əhəmiyyətli dərəcədə tezləşməsinə səbəb olur ki, bu da dozanın artması ilə güclənir. Kollay[47] da kokanın qəbulundan sonra nəbzin tezləşdiyini qeyd etmişdir. Bununla yanaşı, Rossye[48], Desmarl[49] və Marvo müvəqqəti tezləşmədən sonra baş verən nəbz yavaşlamasını qeyd edirdilər. Kokanın qəbulundan sonra Kristison nəbzin tezləşməsindən irəli gələn fiziki gərginlik hiss etmişdir. Reyse[50] kokanın nəbz tezliyinə təsirini şübhə altına alır. Hesab edirəm ki, bu fikir ayrılıqlarını heç olmasa ona görə izah etmək çətin deyil ki, müxtəlif preparatlar (yarpaqların isti dəmləməsi, kokaın soyuq məhlulu və s.)[51] tətbiq edilmişdir və fərdlərin reaksiyaları da müxtəlifdir. Manteqatsa qeyd etmişdir ki, sonuncu amil kokanın qəbulunda son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Deyilənə görə, elə adamlar var ki, kokanı heç qəbul etmir. Digər tərəfdən, mənə və başqalarına təsir edən 5 milliqram dozanın onlara təsir etmədiyi az olmayan fərdlərə rast gəlmişəm. 0,05-dən 0,1 qrama qədər cocaimtm muriatkum dozalarının qəbulu xoş bir oyanma və sağlam insanın normal eyforiyasından heç bir fərqi olmayan uzunmüddətli eyforiya doğurur. Bu zaman alkoqol qəbulunu müşayiət edən oyanma hissi tamamilə olmur. Bundan başqa,

alkoqol içkiləri qəbul etdikdən sonra yaranan dərhal hərəkət etmək istəyi xarakterik deyil. Fərd özündə artmış özünə nəzarət, iş qabiliyyətinin yüksəlməsi və enerji artımı hiss edir. Digər tərəfdən, iş prosesində fərdə alkoqolun, çayın və ya qəhvənin artırdığı həmin əqli qabiliyyətlər çatışmır. Fərd özünü normal hiss edir və tezliklə elə bir qənaətə gəlir ki, onun narkotikin təsiri altında olduğuna inanmaqda çətinlik çəkir[52].

Beləliklə, belə təəssürat yaranır ki, bu qəbildən olan kokain dozalarının qəbulundan irəli gələn əhval-ruhiyyə birbaşa stimulyasiyadan deyil, daha çox depressiya doğuran həmin fiziki amillərin aradan qalxmasından qaynaqlanır. Bu halda, ehtimal etmək olar ki, yaxşı sağlamlıqdan irəli gələn eyforiya orqanizmin daxili üzvlərinin vəziyyətindən asılı olmayaraq yaxşı qidalanan baş beyin qabığının normal halından başqa bir şey deyildir.

Bu mərhələdə kokainin törətdiyi vəziyyət yalnız kokanın sözdə heyrətamiz stimullaşdırıcı təsirinin simptomları sayəsində müəyyən edilir. Fərd uzun müddət gərgin əqli və ya fiziki işi yorulmadan yerinə yetirməyə qadir olur; eyni zamanda onda yemək və yuxu ehtiyacı tamamilə yox olur ki, bu ehtiyac başqa şəraitdə günün müəyyən saatlarında israrla özünü büsbütün hiss etdirir. Kokainin təsiri altında olan fərd zərurət yarandıqda iyrənmədən və yeməyin ona lazım olmadığını aydın hiss edərək bol-bol yemək yeyə bilir. Kokanın təsiri qüvvədən düşdükdə, fərd xoşagəlməz nəticələr hiss etmədən asanlıqla yuxusuz qala bilir. Kokanın təsirinin ilk saatları ərzində fərd yuxuya gedə bilmir, lakin yuxusuzluq onda narahatlıq doğurmur //25//

Mən bir neçə dəfə öz üzərimdə kokainin aclıq hissini, yuxu ehtiyacını, yorğunluğu aradan qaldırmaq və əqli qabiliyyəti artırmaq qabiliyyətini yoxladım. Lakin fiziki əməklə məşğul olmaq imkanım yox idi.

Çox məşğul bir həmkarım mənə kokainin həddindən artıq yorğunluğu və tamamilə haqlı aclıq hissini necə aradan qaldırdığına dair heyrətamiz bir nümunə müşahidə etmək imkanı verdi. Səhərdən heç nə yeməmiş və bütün günü gərgin işləmişdi. Axşam saat 6-da o, 0,05 qram sostsit muriaticum qəbul etdi. Bir neçə dəqiqə sonra o bildirdi ki, özünü doyumlu yemək yemiş kimi hiss edir və uzun bir gəzinti etmək üçün kifayət qədər gücə malikdir.

Bir sıra yoxlanılmış məlumatlar, o cümlədən də sonuncusu, kokainin stimullaşdırıcı təsirinə dair heç bir şübhə yeri qoymur.

Bir təcrübə olaraq ser Robert Kristi-soi[53] 78 yaşında yemək qəbul etmədən on beş millik gəzinti edərək özünü tam tükənmə həddinə çatdırdı. Bir neçə gün sonra o, bunu oxşar nəticə ilə təkrarladı. Üçüncü təcrübəni keçirərkən o, 2 draxma koka yarpağı çeynədi və əvvəlki gəzintilər üçün xarakterik olan tükənməni hiss etmədən gəzintini başa vurdu. Evə gəldikdə, 9 saat ərzində heç nə yemədiyinə və içmədiyinə baxmayaraq, nə aclıq, nə də susuzluq hiss etdi. Növbəti səhər o, heç bir yorğunluq hiss etmədən oyandı. Başqa bir halda o, 3000 fut (= 900 m) hündürlüyü olan dağa qalxdı. Zirvəyə tam tükənmə vəziyyətində çatdı. Kokanın təsiri altında o, gənclik enerjisi ilə dağdan eniş etdi və bu zaman yorğunluq hiss etmədi.

Klemens[54] və C. Kollan[55] ser Robert Kristisonun hiss etdiyi kimi eyni hissləri yaşamışlar. Kollan qarda bir neçə saat gəzintidən sonra eyni şeyi hiss etmişdir. Mason[56] kokanı "uzun gəzinti üçün əlamətdar bir şey" adlandırır. Bu yaxınlarda Aşenbrandt[57] bildirmişdir ki, kokain sayəsində Bavariya əsgərləri çətinliklərin və tükəndirici xəstəliklərin yaratdığı yorğunluğa baxmayaraq, manevrlərdə və yürüşlərdə iştirak etmişlər. Morsno-i-Mais[58] kokadan istifadə sayəsində bir neçə gecə oyaq vəziyyətdə qalmışdır. Manteqatssa 40 saat yeməksiz keçinmişdir. Beləliklə, koka yarpaqlarının avropalılara Cənubi Amerikanın hindularına göstərdiyi təsirin eynisini göstərdiyini güman etmək üçün bütün əsaslarımız var.

Müəyyən dozada kokainin təsiri tədricən keçir, buna görə də adi şəraitdə onun müddətini müəyyən etmək çətindir. Əgər fərd kokainin təsiri altında olarkən gərgin iş görürsə, 3—5 saatdan sonra yaxşı özünü hiss etmə halında enmə baş verir və o zaman yorğunluğu aradan qaldırmaq üçün ona bir doza daha kokain qəbul etmək lazım gəlir. Kokain ağır fiziki iş zamanı daha uzunmüddətli təsir göstərir. Yekdil rəy mövcuddur ki, kokain qəbulunun yaratdığı eyforiyadan sonra yorğunluq hissi və depressiya vəziyyəti baş vermir. Mən hesab edirəm ki, orta dozalar (0,05—0,1 qram) qəbul edildikdən sonra kokainin təsiri, heç olmasa qismən, 24 saatdan çox davam edir. Öz üzərimdə müşahidə etmişəm ki, kokain qəbulundan sonrakı gündə belə vəziyyətim adi haldan daha yaxşı olub. Mən bütün bu amillərin məcmusu ilə kokainin təsirinə aid edilən güc və dözümlülük qazancının mümkünlüyünü izah etməyə meylliyəm.

Aşağıdakı məlumatların işığında belə güman etmək olar ki, kokanın uzunmüddətli, lakin mülayim istifadəsi insan orqanizminə zərər vurmur. Fon Anrep 30 gün ərzində heyvanlara mülayim dozalarda kokain verdi və onların həyati funksiyalarına zərərli təsir aşkar etmədi. Öz təcrübəmə və bu cür hadisələri qiymətləndirməyə qadir olan digər müşahidəçilərin təcrübəsinə əsaslanaraq əmin oldum ki, kokanın ilk dozası və təkrar dozaları bu stimulyatora qarşı qarşısıalınmaz bir meyl doğurmur; əksinə, insan bu maddəyə qarşı əsassız bir ikrah hissi keçirir. Bu hal qismən onunla izah olunur ki, müsbət tövsiyələrə baxmayaraq, koka Avropada stimulyator kimi kök sala bilmədi.

Manteqazza öz üzərində kokainin böyük dozalarının təsirini öyrənmişdi. O, təsvir edilə bilməyən xoşbəxtlik hissini yaşamağa müvəffəq olmuşdu ki, buna hərəkət etmək istəyinin tamamilə olmaması yoldaşlıq edirdi. Buna baxmayaraq, bu vəziyyət bəzən hərəkətə qarşı güclü meyl tərəfindən pozulurdu. Burada fon Anrepin heyvanlar üzərində apardığı təcrübələrin nəticələri ilə aşkar bir oxşarlıq izlənilir. Dozanın sonrakı artırılması zamanı o [Manteqazza] sopore beato vəziyyətində qalırdı: nəbz tezliyi son dərəcə artmışdı, bədən temperaturu bir qədər yüksəlmişdi. Onda nitq qüsurları meydana çıxdı, əl yazısı oxunmaz oldu. Nəticədə onda gözəl, rəngarəng hallüsinasiyalar yarandı ki, bunlar qısamüddətli qorxu doğurdu, lakin sonradan dəyişməz olaraq sevinc gətirdi. Kokain intoksikasiyası depressiya və yan təsirlər doğurmadı. Nisbətən böyük dozalarda koka qəbul etdikdən sonra Moreno-i-Mais də qarşısıalınmaz hərəkət istəyi hiss etdi. Hətta 18 draxma koka yarpağı qəbul etdikdən sonra Manteqazza şüurun bulanması əlamətləri görmədi. 1,5 qram kokain[59] qəbul edərək özünü zəhərləməyə cəhd edən əczaçı xəstələndi: onda qastroenterit simptomları meydana çıxdı, lakin şüur bulanmadı.

VI. KOKAİNİN TERAPEVTİK TƏTBİQİ

Vətənində möcüzəli xassələri sayəsində şöhrət qazanmış bitki, qaçılmaz olaraq, insan orqanizminin müxtəlif pozuntularının və xəstəliklərinin müalicəsi üçün bir vasitəyə çevrilməli idi. Bu sərvətin mövcudluğunu yerli əhalidən ilk öyrənən avropalılar koka istifadəsi ilə bağlı tövsiyələrində ehtiyatsızlıq göstərirdilər. Böyük tibbi təcrübəsinə əsaslanaraq, Manteqatssa sonralar kokanın terapevtik xassələrinin siyahısını tərtib etdi və bu xassələr tədricən digər həkimlər tərəfindən də qəbul olunmağa başladı. Növbəti bölmədə mən kokaya dair tövsiyələri müqayisə etməyə çalışacağam və stimulyatorun psixoloji təsiri ilə bağlı tövsiyələri ayrıca qeyd edəcəyəm. Ümumiyyətlə desək, ilk tövsiyələr ikincilərdən daha əhəmiyyətlidir. Hazırda ümid etmək olar ki, koka preparatları Şimali Amerikada geniş tətbiq və tanınma tapacaq, halbuki Avropada az sayda həkim onların adlarını bilir. Mənim fikrimcə, kokanın Avropada haqsız yerə qazandığı populyarsızlıq, kokanın Avropada yayılmasından qısa müddət sonra ortaya çıxan mənfi nəticələr barədə məlumatlarla izah olunur. Kokanın populyarsızlığı həm də preparatların şübhəli keyfiyyəti, onların nisbətən nadirliyi və bunun nəticəsi olaraq yüksək qiyməti ilə izah edilir. Kokanın tətbiqini şübhəsiz surətdə lehinə sübut edən məlumatlar mövcuddur. Eyni zamanda, bəzi məlumatlar ən azı qərəzsiz tədqiqat tələb edir. Sübut edilmişdir ki, Merk kokainı və onun duzları koka yarpaqlarının təsirinə xas olan bütün və ya ən azı əsas simptomları yarada bilən preparatlardır.

a) Koka stimulyator kimi. Şübhəsiz ki, koka hindlilərin əsrlər boyu istifadə etdiyi kimi tətbiq olunacaqdır. O, orqanizmin fiziki qabiliyyətlərini qısa müddət ərzində artırmaq və adətən əhəmiyyətli səylər zamanı zəruri olan istirahət və qidalanmanı təmin etmək mümkün olmadıqda onları saxlamaq məqsədi //30// qoyulduğu hallarda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə vəziyyətlər müharibə, alpinist yürüşləri və digər ekspedisiyalar zamanı yaranır. Belə hallarda spirtli içkilərin şübhəsiz fayda gətirdiyi qəbul edilir. Koka spirtdən daha güclü və daha az zərərli stimulyatordur və hazırda onun geniş tətbiqinə yalnız yüksək qiymət mane olur. Kokanın Cənubi Amerikanın yerli sakinlərinə təsirinin nəticələrini nəzərə alaraq, məşhur həkim Pedro Krespo (Lima, 1793) Avropa hərbi-dəniz qüvvələrində kokanın tətbiqi ilə bağlı tövsiyələr vermişdir. Neydorfer (1870), Klemens (1867) və baş cərrah E.Çarlz[60] Avropa ordularında kokadan istifadə etməyi tövsiyə etmişlər. Aşenbrandtın əldə etdiyi eksperimental məlumatlar, şübhəsiz ki, ordu rəhbərliyinin diqqətini kokaya cəlb etməlidir. Kokainin stimulyator kimi istifadəsi zamanı onu kiçik effektiv dozalarda (0,05—0,1 qram) vermək və təsirinin davamlılığını təmin etmək üçün qəbulu kifayət qədər tez-tez təkrarlamaq məqsədəuyğundur. Kokain, görünür, orqanizmdə qalmır. Yuxarıda göstərildiyi kimi, kokanın təsiri dayandıqdan sonra depressiv vəziyyət yaranmır.

Hazırda kokanın insanın əqli qabiliyyətini hansı dərəcədə artıra bilməsini dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil. Mənim fikrimcə, kokanın uzunmüddətli tətbiqi davamlı yaxşılaşmaya səbəb ola bilər, əgər kokanın tətbiqindən əvvəl mövcud olan psixi boğulma yalnız fiziki səbəblərdən və ya orqanizmin tükənməsindən irəli gəlirsə. Təbii ki, kokanın bir dozasının ani təsirini morfin inyeksiyasının təsiri ilə müqayisə etmək olmaz. Digər tərəfdən, bu zaman morfinin daimi tətbiqi zamanı yaranan orqanizmə zərər vurma təhlükəsi mövcud deyil.

Bir çox həkim hesab edir ki, kokain psixiatrların istifadə etdiyi dərman vasitələrinin spektrindəki boşluğu doldurmalıdır. Məlumdur ki, psixiatrlar sinir mərkəzlərinin oyanıqlığını azaltmaq üçün bir sıra dərman vasitələrinə malikdirlər, lakin onlardan heç biri həmin mərkəzlərin oyanıqlıq səviyyəsini yüksəltməyə qadir deyildir. Buna görə də kokanın tətbiqi müxtəlif psixi xəstəliklərdə: histeriyada, hipoxondriyada, melanxoliyada, stuporda və buna bənzər pozuntularda tövsiyə olunurdu. Bu sahədə müəyyən uğurlar qazanıldığı barədə məlumatlar mövcuddur. Belə ki, yezuit Antonio Xulian (Lima, 1787) təhsilli bir missioner barədə məlumat verir ki, o, ağır hipoxondriyadan xilas olmuşdur. Manteqatssa kokanı indi nevrastenik adlandırılan funksional pozuntuların demək olar ki, universal müalicə vasitəsi kimi tərifləyir. Flessburq[61] «sinir tükənməsi» zamanı kokanın tətbiqinin gözəl nəticələri barədə məlumat verir. Koldvellin[62] fikrincə, koka histeriyanın müalicəsində ən yaxşı tonik vasitədir.

E. Morselli və H. Bukkola[63] melankolik xəstələrin müalicəsində kokainin sistemli (bir neçə ay ərzində) tətbiqi ilə bağlı təcrübələr aparmışlar. Trommsdorfun göstərişlərinə uyğun olaraq, onlar kokain preparatını bir dəfəyə 0,0025—0,1 qram dozada dərialtı inyeksiyalar şəklində tətbiq etmişlər. Bir neçə ay sonra onlar xəstələrinin vəziyyətində müəyyən yaxşılaşma olduğunu təsdiqləmişlər. Xəstələr yemək qəbul etməyə başlamış, əhval-ruhiyyələri yaxşılaşmış, qidanın mənimsənilməsi davamlı xarakter almışdır[64].

Ümumilikdə, kokainin əsəb və psixi pozuntuların müalicəsində tətbiqinin effektivliyi daha da tədqiq edilməlidir ki, bu da, görünür, daha əlverişli nəticələrə gətirib çıxaracaqdır. Mantegazzanın fikrincə, əsəb sisteminin orqanik dəyişiklikləri və iltihabları zamanı kokaindən istifadə məqsədəuyğun deyil, bəzən hətta təhlükəlidir.

b) Kokainin həzm pozğunluqlarının müalicəsində tətbiqi. Burada söhbət kokainin ən qədim, kifayət qədər yoxlanılmış və bizim üçün ən aydın olan tətbiqindən gedir. Qədim və müasir mütəxəssislərin (Xulian, Martius, Unanue, Manteqatssa, Binqel[65], Skrivenər[66], Frankel və başqaları) yekdil rəyinə görə, kokainin müxtəlif üsullarla tətbiqi dispeptik simptomları və onlarla bağlı pozğunluqları və narahatlıqları aradan qaldırır; kokainin uzunmüddətli tətbiqi sağlamlığa gətirib çıxarır. Mən özüm bu cür bir sıra müşahidələr aparmışam. Mən Manteqatssa[67] və Frankel[68] kimi öz təcrübəmdə əmin oldum ki, kiçik dozalarda kokain (0,025—0,05 qram) qəbul edildikdən sonra bol yeməkdən sonra yaranan xoşagəlməz simptomlar — mədədə diskomfort, ağırlıq və dolğunluq hissi, işləmək istəyinin olmaması — kəyirlə birlikdə yox olur. Mən zaman-zaman bu məsələ ilə bağlı həmkarlarıma kömək etmişəm. Mən iki dəfə müşahidə etmişəm ki, qastronomik ifratdan yaranan yeməyə qarşı ikrah hissi kokainin təsiri altında tezliklə normal yemək istəyinə və fiziki məmnunluq hissinə yol verir. Bundan başqa, mən mədə pozğunluqlarından xilas olmağı öyrənmişəm, bunun üçün natrium salisilata bir az kokain əlavə edirəm.

Həmkarım doktor Cozef Pollak mənə kokainin diqqətəlayiq bir xassəsi barədə məlumat verdi ki, bu da kokainin yalnız mədədə xoşagəlməz hissləri aradan qaldırmaq üçün deyil, həm də ciddi reflektor reaksiyalar üçün tətbiq edilməsinin mümkünlüyünü göstərir. Beləliklə, bizim kokainin həmin orqanın selikli qişasına və əzələ sisteminə güclü təsir göstərdiyini iddia etmək üçün bütün əsaslarımız var.

İyirmi iki yaşlı möhkəm bir kişi ki, həkim onu yaxşı tanıyırdı, ciddi pəhriz saxlayır və yeməyi müəyyən olunmuş vaxtda qəbul edirdi, çünki əks halda //34// onda aşağıda təsvir olunan tutmalar baş verirdi. O, ən çox səfərlər zamanı və ya emosional gərginlik zamanı tutmalara məruz qalırdı. Tutmalar müəyyən ardıcıllıqla inkişaf edirdi: onlar axşam qarın üstü nahiyəsində xoşagəlməz bir hisslə başlayırdı, bundan sonra hiperemiya, gözlərdə yaş, gicgahlarda pulsasiya və alın nahiyəsində güclü ağrı meydana çıxırdı ki, bunlar da güclü depressiya və apatiya ilə müşayiət olunurdu. O, gecələr yata bilmirdi; səhərə yaxın ağrılı spazmlar, bir neçə saat dalbadal davam edən qusma baş verirdi. Günorta radələrində müəyyən yüngülləşmə baş verirdi. Bir neçə qaşıq şorba „sanki mədə nəhayət ki, uzun müddət içində qalmış gülləni xaric edir" kimi bir hiss yaradırdı. Sonra axşama qədər davam edən qaxımtıl gəyirmə meydana çıxırdı, ta ki xəstənin vəziyyəti normallaşana qədər. Xəstə gündüz işləmək qabiliyyətinə malik deyildi və buna görə də yataq rejimi saxlayırdı.

Axşam saat 8-də iyunun 10-da tutmanın adi simptomları meydana çıxdı. Saat 10-da, güclü baş ağrısı baş verdikdən sonra xəstəyə 0,075 qram cocainum muriaticum verildi. Tezliklə o, özünə "çox əhəmiyyətsiz" görünən isti gəyirmə hiss etdi. Saat 10:30-da xəstəyə ikinci doza (0,075 qram) kokain verildi; gəyirmə gücləndi; xəstə bir qədər yüngülləşmə hiss etdi və uzun bir məktub yaza bildi. O, mədəsində intensiv hərəkət hiss etdiyini söylədi. Saat 12-də, yüngül baş ağrısını saymasaq, onun əhvali-ruhiyyəsi normal, hətta şən idi və o, bir saatlıq gəzinti etdi. O, səhər saat 3-ə qədər yuxuya gedə bilmədi, lakin bu onu kədərləndirmədi. Növbəti səhər o, sağlam, işə hazır, yaxşı iştaha ilə oyandı.

Manteqazza da hesab edir ki, koka mədəyə ikili təsir göstərir: hərəkəti stimullaşdırır və bu orqanın həssaslığını azaldır. Sonuncu hal yalnız kokain qəbulundan sonra mədədə müəyyən hisslərin yaranması ilə deyil, həm də kokainin digər selikli qişalara analoji təsir göstərməsi ilə ehtimal olunur. Manteqazzanın sözlərinə görə, o, qastrit və enteritin müalicəsində heyrətamiz nəticələr əldə etmiş, ağrılı və qıcolmalı halların yox olmasını isə kokanın anestezik xüsusiyyətinə aid etmişdir. Mən Manteqazzanın bu hissədə əldə etdiyi nəticələri təsdiqləyə bilmirəm. Yalnız bir halda — mədə katarında — koka qəbulundan sonra mədənin təzyiqə həssaslığının yox olduğunu qeyd etdim. Digər hallarda mən özüm müşahidə etdim və başqa həkimlərdən öyrəndim ki, artmış peristaltika müşahidə olunur.

Beləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, kokainin tətbiqi atonik, həzm zəifliyi və sözdə sinir mədə pozğunluqlarında şübhəsiz göstərilir. Belə hallarda //36// yalnız simptomların aradan qaldırılmasına deyil, həm də uzunmüddətli yaxşılaşmaya nail olmaq mümkündür.

c) Kokainin kaxeksiyada tətbiqi. Kokanın uzunmüddətli tətbiqi toxumaların degenerasiyası ilə əlaqədar xəstəliklərdə israrla tövsiyə olunur (və iddia edilir ki, uğurla sınaqdan keçirilmişdir). Belə xəstəliklər sırasına aşkar anemiya, ağciyər vərəmi daxildir; bu xəstəliklərdən sonra kokanın uzunmüddətli tətbiqi tövsiyə olunur. Belə ki, məsələn, Makbin[69] yatalaq xəstəliyinin kokainlə müalicəsində davamlı yaxşılaşma qeyd etmişdir. Deyilənə görə, ağciyər vərəminin müalicəsində koka qızdırma və tər ifrazına yumşaldıcı təsir göstərir. Pekhem[70] bildirir ki, ağciyər vərəminin müalicəsində yeddi ay ərzində kokanın maye ekstraktının tətbiqindən sonra xəstənin vəziyyətində nəzərəçarpan yaxşılaşma baş vermişdir. Xoul[71] orqanizmin tükənməsinə səbəb olan xroniki iştahasızlıq halı ilə bağlı digər, kifayət qədər ciddi bir halı təsvir edir. Bu halda da kokanın tətbiqi xəstənin sağlamlığını bərpa etməyə imkan vermişdir. Ümumiyyətlə, R. Bartolou[72] ağciyər vərəminin və digər "vərəm proseslərinin" müalicəsində kokanın tətbiqinin məqsədəuyğunluğunu qeyd etmişdir. Manteqassa və digər mütəxəssislər kokaya görkəmli terapevtik xüsusiyyət — kaxeksiyada (tükənmədə) orqanizmin toxumalarının degenerasiyasını məhdudlaşdırmaq və onun güclərini artırmaq xüsusiyyətini aid edirlər.

Qeyd olunan xəstəliklərin müalicəsindəki uğurları qismən kokainin həzmə şübhəsiz müsbət təsiri ilə izah etmək olar, lakin bununla yanaşı, nəzərə almaq lazımdır ki, kokain haqqında məqalələrin bir çox müəllifləri onu «yığım mənbəyi» kimi nəzərdən keçirirlər, yəni onlar hesab edirlər ki, orqanizm son dərəcə kiçik dozada kokain qəbul etdikdən sonra kokainə reaksiya nəticəsində iş üçün yararlı həyat enerjisini kokainsiz vəziyyətdən daha çox yığa bilir[73]. Əgər iş həcmini sabit kəmiyyət kimi qəbul etsək, onda kokain qəbul etmiş orqanizm aşağı metabolizmlə öhdəsindən gələ bilir ki, bu da öz növbəsində daha az həcmdə qida mənimsənilməsini nəzərdə tutur.

Bu, açıq-aydın, kokainin hindlilərə təsirini izah edir ki, fon Voytun[74] fikrincə, bu təsir izahsız qalmışdı. Kokainin təsiri hətta enerjinin saxlanması qanununa da zidd deyil. Çünki enerjini qidadan və ya toxuma komponentlərindən alan əmək, mənimsənilmiş qidadan istifadə zamanı və ya enerjinin işə çevrilməsi prosesində müəyyən itkiyə səbəb olur; bu cür itkiləri, ehtimal ki, müvafiq tədbirlər görülməklə azaltmaq olar. Lakin indiyədək belə bir prosesin baş verdiyi sübuta yetirilməmişdir. Kokainin istifadəsi zamanı və kokainsiz ifraz olunan sidiyin həcmini müəyyən etmək məqsədilə aparılan müqayisəli təcrübələr inandırıcı nəticələr verməmişdir. Əslində, bu təcrübələr heç də həmişə nəticələrin etibarlılığını təmin edə biləcək şəraitdə aparılmamışdır. Üstəlik, təcrübələr, görünür, belə bir fərziyyə əsasında aparılmışdır ki, //38// məlum olduğu kimi, müəyyən güc sərfi ilə bağlı olan sidik ifrazı ümumi metabolizmin göstəricisi kimi xidmət edir. Gəzintilər zamanı kokain qəbul edən Kristison sidikdə bərk komponentlərin miqdarının bir qədər azaldığını müşahidə etmiş, Lippman, Demarl, Marvo və bu yaxınlarda Mason[75] isə öz təcrübələrinə əsaslanaraq belə nəticəyə gəlmişlər ki, kokain qəbulu ifraz olunan sidiyin miqdarını azaldır. Digər tərəfdən, Hazo[76] müəyyən etmişdir ki, kokainin təsiri altında sidik ifrazı 11—24% artır. Onun fikrincə, orqanizmdə yığılmış elementlərin daha yaxşı mənimsənilməsi kokainin təsiri altında orqanizmin iş qabiliyyətinin və qidasız keçinmə qabiliyyətinin yüksəlməsini izah edir. Qeyd etmək lazımdır ki, orqanizmdən karbon qazının xaric edilməsi ilə bağlı eksperimental tədqiqatlar aparılmamışdır.

Voyt sübut etdi ki, həmçinin "yığım mənbəyi" sayılan qəhvə orqanizmdə zülalların parçalanmasına təsir göstərmir. Etiraf etmək lazımdır ki, kokanın "yığım mənbəyi" kimi təyini heyvanların qidadan məhrum edildiyi bəzi təcrübələrdən sonra təkzib edilmişdir. Aclıq zamanı, heyvanlara vaxtaşırı kokain verildikdə, onların bədən çəkisinin azaldığı və heyvanların aclığa dözə bildiyi dövrün qısaldığı müşahidə edilmişdir. Belə təcrübələr K. Bernar[77], Moren-i-Mais, Demarl, Hazo və fon Anrep tərəfindən aparılmışdır. Bu təcrübələrin nəticələrinə əsaslanaraq müəyyən edilmişdir ki, kokain verilən heyvanlar kokain almayan heyvanlardan fərqli olaraq uzun sürən aclığa dözməmişlər. Lakin bu nəticəyə La-Pasdakı aclıq faktı — tarixin özünün apardığı təcrübə ziddir. Unanuenin sözlərinə görə, şəhər sakinlərindən yalnız koka qəbul edənlər aclıqdan ölümdən xilas olmuşlar. Bununla əlaqədar olaraq onu da qeyd etmək olar ki, insanın sinir sistemi toxumaların qidalanmasına şübhəsiz, hərçənd tam aydın olmayan təsir göstərir. Nəhayət, psixoloji amillər sağlam insanda da çəki azalmasına səbəb ola bilər.

Kokainin terapevtik xassələrini, mülahizələrimizdə əsas götürdüyümüz bu xüsusiyyətləri tələsik inkar etmək lazım deyil. Kokainin törətdiyi sinir mərkəzlərinin oyanması, ağciyər vərəmi ilə tükənmiş orqanizmin qidalanmasına müsbət təsir göstərə bilər, hətta bu təsir maddələr mübadiləsinin ləngiməsinə səbəb olmadıqda belə.

Deyilənlərə onu da əlavə etmək lazımdır ki, kokanın sifilisin müalicəsində tətbiqi çox yüksək qiymətləndirilmişdir. R. Teylor[78] bildirir ki, kokadan istifadə edildikdə xəstənin civəyə dözümlülüyü artır və civə kaxeksiyasının inkişafı dayanırdı. C. Kollan[79] kokanı civə stomatitinə (stomatitis mercurialis) qarşı ən yaxşı dərman kimi tövsiyə edir. Onun sözlərinə görə, Paqvalin həmişə kokanın civə preparatları ilə birlikdə tətbiqini təyin edir. //40//

d) Kokainin morfinizm və alkoqolizmin müalicəsində tətbiqi. Amerikada bu yaxınlarda mühüm bir kəşf edilmişdir: kokain preparatları köklü narkomanların morfinə olan həvəsini boğmağa və xəstənin morfin vərdişindən ayrılması prosesində meydana çıxan ciddi kollaps simptomlarını müəyyən dərəcədə azaltmağa qadirdir. Mənim məlumatıma görə (əsasən «Detroyt terapevtik qəzeti»ndən götürülmüşdür), U. Bentli[80] 1878-ci ilin mayında bildirmişdir ki, morfinist qadının müalicəsi zamanı adi alkaloidi kokainlə əvəz etmişdir. İki il sonra Palmer «Luisvill tibbi xəbərləri»ndə məqalə dərc etdirmişdir ki, bu da morfinizmin bu müalicə üsuluna ümumi maraq doğurmuşdur. Sonrakı iki il ərzində «Terapevtik qəzet» müntəzəm olaraq «Kokainin eritroksilininin opium vərdişinin müalicəsində tətbiqi» başlığı altında məqalələr dərc etdirmişdir. Hazırda uğurlu sağalma halları barədə xəbərlər getdikcə daha nadir hallarda görünməyə başlayır. Bilmirəm, bu niyə baş vermişdir. Bəlkə də bu cür xəbərlərin nadirliyi bu müalicədən imtina edilməsi ilə bağlıdır. Amerika qəzetlərinin son nömrələrində dərman satıcılarının dərc etdirdikləri reklam elanlarına əsasən, bu ehtimal mənə ən əsaslı görünür.

Morfizmə qarşı mübarizədə kokainin tətbiqi ilə bağlı təqribən 16 müvəffəqiyyətli sağalma halı barədə məlumat mövcuddur və yalnız bir halda kokainin istifadəsi morfinizmin simptomlarının aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmamışdır. Diqqətəlayiqdir ki, sonuncu halda həkim təəccüblə sual verir ki, nə üçün morfinizmin müalicəsində kokainin tətbiqi ilə bağlı bu qədər müsbət tövsiyə mövcuddur[81]. Morfinizmdən müvəffəqiyyətli sağalma haqqında bütün məlumatlar eyni dərəcədə inandırıcı deyildir. Bəzi hallarda köklü narkomanların müalicəsi üçün böyük dozalarda opium və ya morfin tətbiq edilmişdir. Residivlər barədə nisbətən az məlumat vardır, çünki əksər hallarda nəticələr haqqında məlumatlar müalicə başa çatdıqdan qısa müddət sonra daxil olmuşdur. Xüsusi dəyər kəsb edən o məlumatlardır ki, onlarda xəstələrin sağaldıqdan bir neçə həftə sonra kokainsiz keçinə bilməsi və morfinə həvəs duymaması qeyd olunur[82]. Bir neçə dəfə xüsusi diqqət ona yönəldilmişdir ki, morfin kaxeksiyasının yerinə heyrətamiz sağlamlıq gəlirdi, belə ki, sağaldıqdan sonra xəstələri tanımaq çətin idi[83]. Narkotikdən tədricən uzaqlaşdırma proseduruna gəldikdə, aydınlıq gətirmək lazımdır: narkotikin adi dozasının tədricən azaldılması kokain dozasının tədricən artırılması ilə müşayiət olunurdu. Eyni zamanda narkotikin qəfil dayandırılması metodu da sınaqdan keçirilmişdir[84]. Sonuncu halda Palmer gün ərzində xəstəyə morfinə həvəs duyduğu hər dəfə müəyyən dozada narkotik verilməsini tövsiyə edir[85]. Kokain dozasının tədricən azaldılması xəstə kokainsiz keçinə bilənə qədər davam edir. Çəkinmə dövrünün ən başlanğıcında tutmalar zəif olurdu ya da bir neçə gün ərzində zəifləyirdi. Demək olar ki, hər bir halda müalicəni xəstənin özü həyata keçirirdi, halbuki Avropada kokainin köməyi olmadan morfinizmin müalicəsi metodu xəstənin stasionar şəraitdə müşahidə altında saxlanılmasını tələb edir.

Bir dəfə mənə morfinin qəfil kəsilməsini və köməkçi vasitə kimi kokainin istifadəsini nəzərdə tutan müalicə kursu keçən bir xəstəni müşahidə etmək imkanı yarandı; əvvəlki müalicə mərhələsində abstinensiya nəticəsində xəstə şiddətli əzab çəkirdi. Bu dəfə onun vəziyyəti dözülən idi, — xüsusən də kokainin təsiri davam etdiyi müddətdə depressiya və ya ürəkbulanma əlamətləri meydana çıxmırdı; indi narkotikdən çəkinmənin yeganə daimi simptomları üşütmə və ishal idi. Xəstə yatağa bağlı deyildi və normal hərəkət edə bilirdi. Müalicənin ilk günlərində xəstə gündəlik 3 desiqram Cocainum muriaticum qəbul edirdi və 10 gün sonra kokainsiz tamamilə keçinə bilirdi.

Beləliklə, morfinizmin kokainlə müalicəsi bir növ narkomaniyanın digəri ilə əvəzlənməsinə gətirib çıxarmır — o, morfinisti koquero (kokain həvəskarı) çevirmir. Üstəlik, mən hesab etmirəm ki, kokainin ümumi möhkəmləndirici təsiri morfinlə zəifləmiş orqanizmə yalnız cüzi simptomlar bahasına morfindən imtinaya dözmək imkanı verir. Mən belə hesab edirəm ki, kokain morfinə birbaşa əks təsir göstərir. Fikrimi dəstəkləmək üçün doktor Cozef Pollakın baxılan məsələyə birbaşa aidiyyəti olan aşağıdakı müşahidələrini gətirəcəyəm:

Otuz üç yaşlı qadın uzun illər ərzində güclü menstrual miqrendən əziyyət çəkir və ona yalnız morfin inyeksiyaları rahatlıq gətirir. Miqren olmadıqda bu xanım heç vaxt morfin qəbul etməsə və onu istifadə etmək istəyi duymasa da, buna baxmayaraq, tutmalar zamanı özünü morfinist kimi aparır. İnyeksiyadan bir neçə saat sonra o, güclü depressiya, əsəbilik və qusma tutmaları keçirir ki, bunları da növbəti morfin inyeksiyası ilə dayandırmaq mümkündür. Sonra yenidən asılılıq simptomları yaranır və bütün bunlardan irəli gələn nəticələrlə birlikdə miqren tutması başlayır: xəstə üç gün çarpayıya məhkum olur və ən acınacaqlı vəziyyətdə qalır. Miqrenlə mübarizə üçün kokain sınaqdan keçirilmiş, lakin müalicə müsbət nəticə verməmişdir. Yenidən morfin inyeksiyalarına müraciət etmək məcburiyyətində qalınmışdır. Lakin morfinə qarşı həssaslığın artması ilə 1 desiqram kokain qəbulu tez bir zamanda rahatlıq gətirirdi, nəticədə xəstə tutmadan daha tez sağalırdı və bununla da xeyli az morfin istifadə edirdi.

Amerikada koka xroniki alkoqolizmin müalicəsində morfinizmin müalicəsində tətbiqi ilə demək olar ki, eyni vaxtda sınaqdan keçirilmişdir. Nəşrlərin əksəriyyətində kokanın bu tətbiq üsulları barədə eyni zamanda məlumat verilirdi //44//[86]. Alkoqolizmin müalicəsində şübhəsiz uğur halları qeyd edilmişdir ki, bu zaman içkiyə qarşı dözülməz həvəs ya aradan qaldırılır, ya da daha az

əzabverici idi; eyni zamanda alkoqoliklərin dispeptik əziyyətləri azalırdı. Ümumiyyətlə desək, spirtli içkilərə həvəsin kokainlə boğulması morfinə həvəsin boğulmasından daha çətin oldu. Bentli bir alkoqolikin kokainistə çevrilməsi halı barədə məlumat verir. Yalnız belə bir fərziyyə qalır ki, kokain alkoqolizmin müalicəsində effektivliyi təsdiqlənərsə, «yığım mənbəyi» kimi böyük iqtisadi əhəmiyyət kəsb edəcəkdir.

d) Kokain və astma. Çudi və Markhem[87] bildirirlər ki, And dağlarında alpinizm məşğuliyyəti zamanı koka yarpaqlarını çeynəmək onlara sözdə dağ xəstəliyinin xarakterik simptomlarını aradan qaldırmağa imkan vermişdir. Bu simptomlar kompleksinə daxildir

özünə nəfəs darlığını, ürək döyüntüsünü, başgicəllənməsini və digər simptomları daxil edir. Poyzatın[88] sözlərinə görə, hər bir halda kokainin tətbiqi xəstələrdə astma tutmalarını dayandırmağa imkan verirdi. Mən kokainin bu xassəsini ona görə qeyd etdim ki, onun fizioloji izahı var. Fon Anrepin heyvanlar üzərində apardığı təcrübələr vagus sinirinin bəzi şaxələrinin ilkin iflicinə gətirib çıxardı; yüksəklik astmasını və xroniki bronxit üçün səciyyəvi olan tutmaları ağciyər şaxələrində yaranan reflektor oyanmanın nəticəsi kimi qəbul etmək olar. Kokainin vagus sinirinin digər nevrozlarının müalicəsində tətbiqi imkanını nəzərə almaq lazımdır.

e) Kokainin afrodizyak vasitə kimi təsiri. Cənubi Amerikanın yerli sakinləri sevgi ilahəsini əlində kokain yarpaqları ilə təsvir edirdilər və kokainin cinsiyyət orqanlarına oyadıcı təsir göstərdiyinə şübhə etmirdilər. Manteqazza təsdiq edir ki, kokain istifadəçilərində cinsi potensiya qocalıq dövrünə qədər yüksək səviyyədə qalırdı. Üstəlik, o, kokain istifadəsindən sonra potensiyanın bərpa olunduğu və funksional zəifliyin yox olduğu hallar barədə məlumat verir, baxmayaraq ki, Manteqazzanın özü kokainin hər bir fərdə belə təsir göstərə biləcəyinə inanmır. Marvo qətiyyətlə kokainin oyadıcı təsir göstərdiyi nöqteyi-nəzərini müdafiə edir; digər mütəxəssislər kokainin müvəqqəti funksional zəiflik və tükənmə üçün dərman kimi istifadəsini israrla tövsiyə edirlər. Bentli belə hallardan birini bildirir ki, bu zaman kokain istifadəsi xəstənin sağalmasına gətirib çıxarmışdır[89].

Kokain verdiyim üç nəfərdən üçü güclü cinsi oyanma barədə məlumat verdilər və bunu tərəddüd etmədən kokainin təsirinə aid etdilər. Uzun sürən xəstəlikdən sonra kokain ona iş qabiliyyətini qaytarmış gənc yazıçı arzuolunmaz yan təsirlərə görə narkotikdən istifadəni dayandırdı.

e) Kokainin yerli tətbiqi. Kokainin və onun duzlarının doymuş məhlulda tətbiqi dəriyə və selikli qişaya toxunduqda aşkar anestezik təsir göstərir. //46//

Bu xassə kokainin qısamüddətli yerli anesteziya vasitəsi kimi tətbiqi imkanından xəbər verir. Kollanın[90] sözlərinə görə, Ş. Fovel kokainin udlaq xəstəliklərinin müalicəsində tətbiqini israrla tövsiyə edərək onu «səs telləri üçün əla tonik vasitə» («le tenseur par excellence des chordes vocales») kimi xarakterizə edir. Doğrudan da, kokainin anesteziya xassəsi onun ən müxtəlif sahələrdə tətbiqinə imkan verir.

ƏLAVƏ. 1885-ci ildə "Koka haqqında" məqaləsinə edilmiş əlavə (1885f)

1. Kokainin sağlam adamlara təsiri.

Bu məqalə burada təkrar çap şəklində verildikdən sonra mən kokainin bir sıra insanlara təsirini müşahidə etmək imkanı əldə etdim. Müşahidələrin nəticələrinə əsaslanaraq, əvvəlkindən daha cəsarətlə bəyan etməliyəm ki, fərdlərin kokainə reaksiyaları müxtəlifdir. Müəyyən etdim ki, bəzi fərdlər koka ilə yaranan evforiyanın eynilə mənim yaşadığım əlamətlərini göstərirdilər, digərləri isə 0,05-dən 0,1 qrama qədər dozalarda heç bir təsir hiss etmirdilər. Eyni zamanda, bəzi fərdlər koka yüngül intoksikasiya simptomları, sözçoxluğu və davranışda yüngüllüklə reaksiya verirdilər. Digər tərəfdən, iş qabiliyyətinin artması koka təsirinin daimi əlaməti kimi xidmət edirdi. Bu sahədəki təcrübəmə əsaslanaraq, məqsədi insanların orqanizmində kokanın tərkibinin bəzi göstəricilərinin müqayisəsi əsasında kokanın təsirini aşkar etməkdən ibarət olan bir eksperiment apardım. 31 yanvar 1885-ci ildə «Wiener mediciniche Wochenschrift» həftəlik jurnalında bu eks-//54//perimentin müsbət nəticələri haqqında məlumat verildi. Söhbət dinamoqramla ölçülən qol əzələlərinin gücünün dəyişməsindən və professor Eksner tərəfindən ixtira edilmiş cihaz — neyroamebimetrlə qeydə alınan psixi reaksiyanın sürətindən gedirdi. 0,1 qram sosagpit muriaticum qəbul etdikdən sonra öz üzərimdə eksperimentlər apararaq müəyyən etdim ki, bir əllə yaradılan təzyiq 2—4 kq, iki əllə yaradılan təzyiq isə 4—6 kq artırdı. Bu baxımdan qeyd etmək maraqlıdır ki, kokanın təsiri eksperiment zamanı subyektin vəziyyətindən asılıdır və hərəkət gücünün aşağı (yüksək deyil) ilkin göstəricilərində parlaq şəkildə ifadə olunur. Koka ilə yaranan hərəkət gücünün artması gözlənilmədən 15 dəqiqə sonra təzahür edir və tədricən azalaraq 4—5 saat ərzində davam edir. Buradan belə nəticə çıxarmaq olar ki, bu vəziyyət koka ilə yaranan evforiyaya uyğun gəlir və işin yerinə yetirilməsinə artmış hazırlıq, özünü yaxşı hiss etmənin yaxşılaşması ilə şərtlənir, lakin narkotikin hərəkət orqanlarına birbaşa təsiri ilə deyil. Bundan başqa, psixi reaksiyanın sürətində fərqlər qeyd edildi. Koka qəbul etdikdən sonra mənim psixi reaksiyamın sürəti sağlamlığımın əla vəziyyətdə olduğu hallardakı kimi idi, halbuki əvvəllər daha az qənaətbəxş sağlamlıq vəziyyətində psixi reaksiya qeyri-bərabər və daha uzunmüddətli xarakter daşıyırdı.

Dinamometr kokainin əzələ gücünü artırma qabiliyyətini yoxlamağa imkan verir ki, bu da koka bitkisinin hindlilərə təsiri barədə məlumatların inandırıcı təsdiqi sayıla bilər.

2. Kokainin morfinizmə təsiri. Morfin nəticəsində yaranan kollaps hallarında kokainin tətbiqinin məqsədəuyğunluğu Rixter (Pankov) tərəfindən təsdiqlənmişdir; o, yuxarıdakı mətndə irəli sürülən nöqteyi-nəzərə meyl edir, yəni kokainin və morfinin təsirləri arasında antaqonist əlaqə mövcuddur.

3. Kokainin daxilə tətbiqi. Hazırda bir çox mütəxəssislər kokainin daxilə tətbiqindən əsassız qorxu keçirdikləri üçün dərialtı inyeksiyaların, məsələn, mənim ağırlaşmış işiasın müalicəsində uğurla tətbiq etdiyim inyeksiyaların zərərsizliyini vurğulamaq yerinə düşərdi. İnsanlar üçün, görünür, toksik doza kifayət qədər yüksək ola bilər, lakin ölümcül deyil.

4. Kokainin yerli təsiri. Kokainin yerli anesteziya vasitəsi kimi tətbiqi üçün göstəriş, Köllerin kokaini göz buynuz qişasının anesteziyası üçün tətbiq etməsi, həmçinin Köniqşteyn, Yelinek və bir çox başqa mütəxəssislərin işləri sayəsində geniş rəğbət qazanmışdır. Beləliklə, kokainin daimi əhəmiyyəti tibb mütəxəssislərimiz arasında rəğbət qazanmışdır. Ümid etmək qalır ki, kokainin daxilə tətbiqi də heç də az ümidverici olmayan nəticələrə gətirib çıxaracaqdır. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, hazırda kokainin süni surətdə şişirdilmiş qiyməti onun gələcək tətbiqinə mane olur

1885-Cİ İL MƏQALƏSİNİN AYRI ÇAPINDAN QEYDLƏR

1885-ci il məqaləsinin ayrıca çapı (burada yoxdur) yuxarıda göstərilən əlavələrlə birlikdə 24 səhifədən ibarətdir. Bu çap ilə «Zentralblat»da dərc olunmuş məqalə arasındakı əsas fərqlər aşağıdakılardan ibarətdir..

1. Məqalənin 294-cü səhifəsində (s. 5) «Zentral-blatt»da Freyd C17H24N04 formulunu göstərir. 1885-ci il məqalə çapından çıxarışda C17H24N04 formulu verilmişdir. İkinci formulda açıq şəkildə çap səhvi var. Müasir dərsliklər isə kokainin formulunu C17H24N04 kimi verir.

2. «Zentralblat»da məqalənin 299-cu səhifəsində Perlesin ayrıça çapında aşağıdakı düzəlişi ehtiva edən bir qeyd (s. 24, b. 45) verilmişdir: «Merk» əvəzinə «Merck» çap edilmiş və 1885-ci il məqaləsinin ayrıça çapında «Dasselbe ist in Wien in der Taubner'schen Apotheke am Hof...» və «Die Leitung jener Apotheke...» cümlələrindən başlayaraq cümlələr buraxılmışdır.

3. «Zentralblat»da məqalənin 304-cü səhifəsində, aşağıdan yeddinci sətirdə (s. 14, sətir 6) «Merk’sche» sözü «Merck’sche» kimi düzəldilmişdir. //58//

4. «Centralblatt»da çap olunmuş məqalənin 306-cı səhifəsində (s. 15) Flessburq adından əvvəl «naeh» sözü buraxılmışdır; bu söz 1885-ci il məqalənin ayrıca çapında da yoxdur. Tərcüməçi onu tərcüməyə daxil etmişdir.

Eritroksilon koka kolu Cənubi Amerikada, xüsusən Peru və Boliviyada geniş şəkildə becərilir. İspan fatehləri bu kolun mövcudluğundan xəbərdar idilər və ona rəğbətlə yanaşırdılar. Kol dini ayinlərlə sıx bağlı idi. Koka yarpaqları tanrılara qurban verilir, dini ayinlər zamanı çeynənilir və ölünün ağzına qoyulurdu ki, o, axirətdə rəğbətlə qarşılansın. Lima şəhər şurası koka yarpaqlarının istifadəsini bütpərəstlik və günah kimi qadağan etmişdi. Lakin ispanlar hindlilərin koka olmadan mədənlərdə ağır işləri yerinə yetirə bilmədiklərini gördükdə qadağanı ləğv etdilər. İspanlar öz işçilərinə gündə 3—4 dəfə koka yarpaqları verməyə başladılar. Bu adət bu günə qədər də qalmaqdadır.

Səyahətləri zamanı hindlilər yanlarına koka yarpaqları olan bir torba və ağac külü ilə dolu bir buynuz götürürlər. Koka yarpaqlarından ağızlarında bir kürəcik düzəldirlər, onu əvvəlcə küla batırdıqları tikanla deşirlər, sonra isə kürəciyi bol tüpürcəklə isladaraq hərtərəfli çeynəyirlər. Gündə 3—4 unsiya (80—100 qram) yarpaq qəbulu mülayim doza hesab edilir. Hindlilər uşaqlıqdan koka yarpaqlarını çeynəməyə öyrəşirlər. Bu vərdiş onlarda bütün həyat boyu qalır. Uzun səyahətə çıxmazdan, arvadını evə götürməzdən və ya ağır fiziki işə başlamazdan əvvəl hindlilər adi koka yarpağı dozasını artırırlar. Koka yarpaqlarını çeynəyən hindlilərin qida ehtiyacı duymadan inanılmaz dərəcədə ağır işlər görmə qabiliyyəti barədə çoxsaylı sübutlar mövcuddur. Kokadan sui-istifadə kaxeksiyaya səbəb olur ki, bu da mədə pozğunluğu, arıqlama və gücün tənəzzülü şəklində özünü göstərir. Bu vəziyyət alkoqolizm və morfinizmlə böyük oxşarlıq daşıyır. Belə kaxeksiya yalnız kokadan sui-istifadə nəticəsində yaranır, lakin işin həcmi ilə qəbul edilən kokanın miqdarı arasındakı nisbətin pozulması ilə deyil.

Kokain, yarpaqlarında olan kokain yarpaqlarında olan kokain aktiv maddədir. Bu kristallik maddə acımtıl dada malikdir, selikli qişanın anesteziyasına səbəb olur, suda çətin, spirtdə və zəif turşularda, xüsusən xlorid turşusunda və ya duz turşusunda asanlıqla həll olur.

Təcrübələr nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, kokanın kiçik dozaları sinir sisteminə oyadıcı, böyük dozaları isə iflicedici təsir göstərir, xüsusən də kiçik heyvanlara. Kokainin bir dəfə tətbiqindən sonra qurbağanın //61// orqanizminə iflicedici təsir göstərir, əvvəlcə həssas sinirlərin uclarına, sonra isə həssas sinirlərin özlərinə təsir edir; bu zaman tənəffüs əvvəlcə tezləşir, sonra isə dayanır. Ürəyin işi tədricən ləngiyir, diastola dayanana qədər. 2 milliqram kokain qəbulu intoksikasiya əlamətlərinin meydana çıxmasına səbəb olur. İstiqanlı heyvanlarda kokain psixika və baş beyin mərkəzlərini oyadır. Çəkisinin hər kiloqramına 0,01 qram kokain qəbulundan sonra itlərdə maniakal təlaş əlamətləri görünür, onlar başları ilə rəqqasvari hərəkətlər edirlər.

Kokain vagus sinirlərinin iflici nəticəsində tənəffüsün və nəbzin sürətlənməsinə, bəbəklərin genişlənməsinə, peristaltikanın güclənməsinə, qan təzyiqinin yüksəlməsinə və ifrazatın azalmasına səbəb olur.

Kokainin insana təsiri kokain yarpaqlarının təsirindən çox da fərqlənmir. Yorğunluq və narahatlıq hiss edən müəllif bir faizli məhlulda durulaşdırılmış 0,05 qram kokain qəbul etdi. Əvvəlcə məhlul bir qədər acı, sonra isə kifayət qədər xoş göründü. Bir neçə dəqiqə sonra o, rahatlıq və xoş həyəcan hiss etdi. Dilində və dodaqlarında örtük, sonra isə qeyri-adi istilik hissi peyda oldu. Tənəffüs daha yavaş və dərin oldu. O, yorğunluq və yuxululuq hiss etdi, əsnəməyə başladı, fikirləri qarışdı. Əvvəlcə nəbz yavaşladı, sonra isə sürətləndi. Baş nahiyəsində güclü istilik hissi yarandı. //62//

Digər təcrübəçilər dərinin qısamüddətli qızarmasını, sidiyə getmənin artmasını, konyunktivanın və burun, ağız və boğaz selikli qişasının quruluğunu qeyd etmişlər.

Xlorid turşusu kokainin 0,05-dən 0,1 qrama qədər dozalarda psixi təsiri xoş həyəcan və uzunmüddətli eyforiyadan ibarətdir. Fərd öz gücünə inam hissi qazanır, enerjili, fəal olur; eyni zamanda alkoqol, tein və kofeinin yaratdığı psixi həyəcan əlamətləri tamamilə yoxdur. Fərd adətən özünü güclü və işə qadir hiss edir. İndi kokanın diqqətəlayiq xüsusiyyətlərini qeyd etmək lazımdır. Kokainin təsiri altında fərd yorğunluq hiss etmədən uzunmüddətli, fasiləsiz və gərgin əqli və ya fiziki işi yerinə yetirməyə qadirdir. O, adətən təcili ehtiyac duyduğu yeməyə və yuxuya tamamilə laqeyd yanaşır. Fərd yuxusuz keçinməyə qadirdir, hərçənd istəsə yata da bilər. Kokainizmdə fərd yeyib-içə bilir, lakin buna baxmayaraq, yeməksiz və içkisiz keçinməyin mümkün olduğu barədə inam mövcuddur. Kokainizmin başlanğıc mərhələsində adətən yuxusuzluq meydana çıxır, lakin o, narahatlıq və ağrılı hisslər doğurmur.

Adi kokain dozasının təsiri tədricən keçir, buna görə də onun nisbi müddətini müəyyən etmək çətindir. Əgər kokainin təsiri altında 4—5 saat ərzində ağır iş görülürsə, yorğunluğun qarşısını almaq üçün dozanı təkrar etmək lazımdır. Kokainin təsiri iş çox ağır olmadıqda daha uzun müddət davam edir. Koka ilə yaranan eyforiyadan sonra yorğunluq baş vermir. 0,05 qram dozanın təsiri 24 saat ərzində hiss olunur.

Kokain terapiyada stimulyator kimi tətbiq olunur, o zaman ki, yeməksiz və istirahətsiz yüksək fiziki iş qabiliyyətini saxlamaq lazımdır; məsələn, müharibə vaxtı, uzun yürüşlərdə və dağ qalxmalarında, əvəzolunmaz alkoqoldan fərqli olaraq, koka daha effektiv stimullaşdırıcı təsir göstərir və uzun müddət istifadə edildikdə zərər vermir. Kokanın tətbiqinə qarşı yeganə etiraz onun yüksək qiymətidir.

Kokain həzm pozğunluqları zamanı tətbiq olunmaq üçün tövsiyə edilir. Bu köhnə, sınaqdan keçmiş vasitə həzmin yaxşılaşdırılması üçün tez-tez tövsiyə olunur. Dispepsiyanın müxtəlif formalarında, xüsusən də orqanizmin tükənməsi nəticəsində yaranan hallarda, kokanın müxtəlif preparatları tövsiyə edilir. Sonra

kiçik dozalarda (0,025—0,05 qram) kokain qəbulundan sonra mədədə təzyiq və dolğunluq, yorğunluq və iş qabiliyyətinin olmaması əlamətləri yox olur.

Kokainin kaxeksiya və sifilisə tətbiqi müsbət nəticələr verdi. Morfinizm və alkoqolizmdə kokain morfinin təsirini neytrallaşdırır. Kokain astmatik tutmalarda da rahatlıq gətirir. //64//

Bundan başqa, kokainin xlorid duzunun anestezik təsiri bu yaxınlarda ABŞ və Avropa oftalmoloqları tərəfindən kəşf edilmiş və təsdiqlənmişdir.

Vyana professoru Flayşl təsdiqləyir ki, morfinizmin müalicəsində kokainin xlorid kaliumunun dərialtı inyeksiyaları (sulu məhlulda 0,05—0,15 qram kokain) əvəzsiz kömək göstərir. Morfin dozalarının tədricən azaldılması kokain dozalarının tədricən artırılmasını tələb edir.

Morfin qəbulunun qəflətən dayandırılması zamanı kokainin dərialtı inyeksiyasından (0,1 qram) istifadə etmək lazımdır. Alkoqol və morfinistlər üçün müalicəxanalardan tamamilə imtina etmək mümkündür. Gündə 3 dəfə 0,1 qram kokain inyeksiyasının tətbiqi 10 gün ərzində radikal müalicəni həyata keçirməyə imkan verir. Aydındır ki, morfinlə kokain arasında bilavasitə antaqonizm mövcuddur.

Qida və ya alkoqollu içkilərin sui-istifadəsindən sonra 0,025—0,05 qram kokain qəbulu mədənin normal fəaliyyətini tez bərpa etməyə imkan verir.

[1] Makham O. R.: Peru qabıqları, London, 1880.

[2] Bibranın (Bibra) qiymətləndirməsinə görə: Narkotik stimulyatorlar, 1885.

[3] Bu təsviri mən professor Foqldan (Vyana) götürmüşəm; o, koka haqqında qeydlərini və kitablarını mənim ixtiyarıma mərhəmətlə vermişdi.

[4] Weddell: Boliviyanın şimalına səyahət, 1853.

[5] Skrivener: «Koka yarpağı və onun qidalanma və tibbdə istifadəsi haqqında», Medical Times and Gazette, 1871.

[6] Qarsilaso de la Veqa: İnklərin real xronikaları, 1609-1617.

[7] Kristison: «Observation on the effects of cuca, or coca, the leaves of Erythroxylon coca: British Medical Journal», 1876. Bibra, lok.cit.

[8] Manteqazza: Sidle virtu igieniche e medicinali della coca, Milan, 1859.

[10] Bibranın əsərində göstərilən Ulloa fillərinə görə.

[11] Sistematik maddi tibb, Braziliya, 1843.

[12] Peruda koka haqqında esse, dissertasiya, Paris, 1862.

[13] Bax: Fronmüller: «Koka və pişik», Prager Vierteljahresschrift für praktische Heilkunde, V cild, 79, 1863.

[14] Kusko şəhərindən Belemə səyahət, 1846.

[15] Cənubi Amerikanın mərkəzi hissələrinə ekspedisiya, 1851.

[16] Spiksin və Martiusun Braziliyaya səyahəti. 1831.

[18] 1838 və 1842-ci illərdə Perudan səyahət qeydləri.

[20] Dünya ətrafında səyahət, 1835.

[21] Peruda və Hindistanda səyahətlər, 1862.

[22] Çili, Peru və Amazon çayı üzrə səyahət, 1827-1832.

[23] Perunun məşhur koka adlanan bitkisinin görünüşü, becərilməsi, ticarəti və fəzilətləri haqqında dissertasiya,

Cənubi Amerikada iyirmi illik yaşayışın tarixi və təsviri hekayəsi, 1825.

[25] Fronmuller, göstərilən əsər.

[26] «Koka yarpağı», Lancet, 1876.

[27] Hayın kokain haqqında dissertasiyası, Lima, 1787.

[28] Kokain haqqında memorandum, Lima, 1793.

[29] «Sulle virtu igieniche e medicinali della coca. Memoria onorata del Premio dell’Acqua nel concorso di 1858, estratto dagli Annali Universal] di Medicina 1589». — Məqalənin qısa variantı «Oesterreichische Zeitschrift fur praktische Heilkunde», 1858-də verilmişdir.

[30] Annalen d. Chemie u. Pharmac. 114, və Vierte-Ijahresschrift f prakt. Pharmacie, 9.

[31] Annal der Chemie und Pharmacie, 133.

[32] Mütəxəssislər arasında kokainin suda həllolma qabiliyyəti məsələsinə vahid yanaşma yoxdur. Bu, açıq-aydın, kokainin satışa daxil olması və müxtəlif "kokain" preparatlarının tətbiqi ilə bağlıdır.

[33] Husemann və Hilger: «Bitki maddələri və s.», 1884. Girtler: «Koka, koka ekstraktı və kokain haqqında», Wiener med. Wochenschrift, 1862.

[34] Elmi nəşrləri müqayisə edərkən mən “Tibbi Xidmət Rəisinin İdarəsinin Əşya Kataloqu”nun IV cildində (1883) dərc olunmuş “Koka eritroksilonu” məqaləsinə əsaslandım ki, bu da bu sahədəki ədəbiyyat üzrə tam kataloq sayıla bilər. İctimai kitabxanalarımızın natamam komplektləşdirilməsi səbəbindən mən yalnız istinad və götürülmüş məlumat kimi qeyd etdiyim nəşrlərin bir hissəsi ilə tanış ola bildim. Buna baxmayaraq, ümid edirəm ki, bu məqalədə qarşıya qoyulmuş məqsədə — koka haqqında mövcud olan bütün məlumatları toplamağa nail olmaq üçün kifayət qədər oxuya bilmişəm.

[35] Lossenin sözlərinə görə, koka yarpaqlarında kokainin miqdarı 0,2 %-dən 0,02 %-ə qədərdir. 0,05 qram cocainum muriaticum insan üçün minimal təsiredici doza təşkil edir. Lippmanın (Etude sur la coca du Perou, Strasbourg, Thesis 1868) sözlərinə görə, qurudulmuş koka yarpağı 1 desiqram çəkir.

[36] «Kokainin fizioloji təsirləri haqqında», Pflügers Archiv, XXI, 1880,

[37] «Kokain haqqında ilkin məlumat», Wochenblatt der Gesellschaft der Aerzte in Wien, 1862.

[38] Perunun Erythroxylon coca bitkisi üzərində kimyəvi və fizioloji tədqiqatlar, 1868.

[39] «Kokain və diabet, 1872» (rus dilində).

[40] «Kokainin heyvan orqanizminə təsirinin öyrənilməsinə töhfə» (rus dilində).

[41] «Kokainin fizioloji təsirləri və terapevtik istifadəsi haqqında, 1872» (rus dilində).

[42] «An experimental inquiry into the physiological action of Theine, etc.». Edinburgh Medical and Surgical Journal 1874.

[43] «Coca və onun alkaloidi kokain», New York Medical Record, 1876.

[44] Dərialtı inyeksiyalar şəklində tətbiq.

[45] Aşenbrandt kimi (Deutsche med. Wochenschrift, dekabr 1883), mən də Darştatdda Merk tərəfindən təsvir edilmiş kokainin xlorid turşusu preparatını tətbiq etdim. Bu preparatı Vyanada Haubner aptekindən almaq olar, qiyməti isə Merk aptekindəkindən bir qədər bahadır. Buna baxmayaraq, bu qiyməti çox yüksək hesab etmək lazımdır. Aptekin müdiri mənə nəzakətlə bildirdi ki, firma yeni təchizat mənbələri tapmaqla preparatın qiymətini aşağı salmağa çalışır.

[46] Finska lakaresallsk, handl. XX, 1878.

[47] «De la coca et de ses veritables proprietes the rapeutiques», UUnion medicate, 1877.

[48] «Sur Taction physioloque des feuilles de coca», Echo medical Suisse, 1861.

[49] Peruda kokain haqqında esse, dissertasiya, Paris, 1862.

[50] «Kokaindən istifadə haqqında qeyd», Bulletin thérapeutique, 1866.

[51] Dərialtı inyeksiyaların tətbiqinin nəticələri Morselli və Bukkolanın işində təsvir edilmişdir (aşağıya bax).

[52] Ualder kokainin ona təsirini təsvir edir ki, bu da demək olar ki, tamamilə mənim müşahidələrimə uyğun gəlir (Detroit Therapeutic Gazette, noyabr 1882).

[53] «Kokainin, yaxud kokanın təsiri haqqında müşahidələr», British Medical Journal, 1870.

[54] Kokain yarpaqlarının terapevtik istifadəsi ilə bağlı təcrübələr», Deutsche Klinik, 1867.

[55] Collan J.: Finska läkaresällsk, handl. XX, 1878 — Şmidtin illiklərindən, 87, 1880.

[56] «Erythroxylon coca; onun fizioloji təsirləri və s.», Boston Medical and Surgical Journal, 1882.

[57] «Kokainin insan orqanizminə fizioloji təsirləri və onların əhəmiyyəti. Müşahidələr 1883-cü ildə Bavariya ordusunun üçüncü korpusunun payız manevrləri zamanı aparılmışdır». Deutsche med. Wochenschrift, 12 dekabr 1883.

[59] Ploss: Cərrahiyyə jurnalı, 1863.

[60] Philadelphia Medical and Surgical Reporter, 1883.

[61] Detroit Terapevtik Qəzeti, fevral 1883.

[62] «Sonrakı dövrlərdə istifadə etdiyimiz bəzi dərman vasitələrinə dair icmal», Detroit Therapeutic Gazette, dekabr 1880.

[63] «Riccerhe spcrimentali sull’azione fisiologica eterapeutica della Cocaina», Rendicontidel R. 1st Lombard), XIV, 1882.

[64] Onların kokainin fizioloji təsirinə dair qiymətləndirmələri Mantegassanın qiymətləndirmələri ilə uzlaşır. Onların müşahidələrinə görə, kokain inyeksiyalarının tətbiqi bilavasitə bəbəklərin genişlənməsinə, bədən temperaturunun 1,2 dərəcə yüksəlməsinə, nəbz və tənəffüsün sürətlənməsinə səbəb olmuşdur. Bununla yanaşı, qeyd edilməmişdir

nə də bir xəstəlik tutması.

[65] Farmakoloji-terapevtik məlumat kitabı, Erlangen, 1862.

[66] Sitat gətirilən yerdə "qarın zəifliyi zamanı diqqətəlayiq tonik vasitə".

[67] Manteqazza xəstəlik tarixçələrinin tam hərtərəfli tibbi təsvirini verdi və məncə, bu təsvir tamamilə etimada layiqdir.

[68] «Koka barədə məlumat», Dr. Yozef Frankl, Marienbad kurort həkimi, K. Həkimlər Cəmiyyətinin Jurnalı, 1860.

[69] «Erythroxylon coca tifus və tif qızdırmalarının, həmçinin digər qızdırmalı

«diseases», British Medical Journal, 1887-ci il üçün 1-ci cild.

[70] Detroit Terapevtik Qazeti, iyul 1880.

[71] «Coca Erythroxylon tükənmə zamanı», Detroit Therapeutic Gazette, oktyabr 1880.

[72] Detroit Terapevtik Qəzeti, sentyabr 1880, Louisville Tibb Xəbərlərinə əsaslanır.

[73] Marvo: Les aliments d’epargne, Paris, 1874.

[74] «Ümumi maddələr mübadiləsinin fiziologiyası», 1881. Hermannın dərsliyi, VI, I.

[75] «Erythoxylon coca, onun fizioloji təsiri və xüsusilə böyrəklər tərəfindən sidik cövhərinin ifrazına təsiri», Boston Medical and Surgical Journal, 1882.

[76] Elmlər Akademiyalarının məruzələri, II, 1870.

[78] «Pathology and treatment in venereal diseases», Detroit Therapeutic Gazette, fevral 1884.

[80] «Erythroxylon coca tiryək və alkoqol vərdişlərində», Detroit Therapeutic Gazette, sentyabr 1880.

[81] Detroit Therapeutic Gazette, noyabr 1880.

[82] Brenton J.: Therapeutic Gazette (bundan sonra T G., 1881 — Gray G. HL: «The medical brief»dən, T G., iyun 1881. — Leforger H.: dekabr 1872.

[83] Huse E. C: T G„ sent. 1880. — Henderson: T G., fevral 1881.

[84] Taqqart, R.: T. G., may 1881. — Ştirnmel A. F.: 7-ci c., iyul 1881.

[85] T. G. İyun 1880. Preparat əsasən "Park, Devis və K°" firması tərəfindən hazırlanmış maye ekstrakt şəklində tətbiq olunurdu.

[86] Bentley V. HL: T G., sentyabr 80. – Volum. yanvar 81. – Warner H.: mart 81. – Stirnmel: aprel və iyul 81.

[87] Peruda və Hindistanda səyahətlər, 1862.

[88] «The Erythroxylon coca in asthma», Philadelphia Medical and Surgical Reporter, 1881.

[90] «De la coca et de ses veritables proprietes the rapeutiques», L’Union medicate, 1877.