Kokainin ümumi təsiri haqqında (1885)
Kokainin təsiri nə qədər heyrətamiz olsa da, onun düzgün qiymətləndirilməməsinə kokainin yaratdığı vəziyyəti yaxşı əhval-ruhiyyə üçün xarakterik olan normal eyforiyadan fərqləndirməyə imkan verən simptomların olmaması kömək edir. Əgər fərdin mövcud vəziyyəti ilə kokain qəbulundan əvvəlki vəziyyəti arasındakı fərqi unutsaq, o zaman fərdin kənar bir maddənin təsiri altında olduğuna inanmaq çətindir, lakin 4–5 saat ərzində fərdin vəziyyəti əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. Çünki fərd kokainin təsiri davam etdiyi müddətdə əqli və fiziki işi daha böyük səbrlə yerinə yetirməyə qadirdir, lakin bununla yanaşı, başqa şəraitdə kəskin hiss olunan istirahət, qida və yuxu ehtiyacı sanki aradan qalxır. Həqiqətən də, kokain qəbulundan sonrakı ilk bir neçə saat ərzində yatmaq tamamilə qeyri-mümkündür. Qeyd olunan müddətdən sonra bu alkoloidin təsiri tədricən yox olur, lakin onun ardınca depressiya baş vermir.
Bibliografik indeks: 1885b
Kokainin ümumi təsiri haqqında
Terapiya jurnalı, elektro- və hidroterapiyanın daxil edilməsi ilə. №7, aprel, Vyana, 1885. S. 49-51
Donets Y.
oxumaq və ya müraciət etmək (əgər link işləmirsə)
Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır
Keçən yay mən kokainin fizioloji təsirini və terapevtik tətbiqini öyrənməklə məşğul olurdum. Sizə müraciət etmək qərarına gəldim, çünki bu mövzunun bəzi xüsusiyyətləri, bəlkə də, psixiatriya cəmiyyəti üçün maraq doğurur. Mən kokainin Koller tərəfindən oftalmologiyaya böyük uğurla tətbiq edilən və praktik tibbin digər sahələrində gözəl nəticələr verən xarici tətbiqinə toxunmayacağam. Bu halda bizi kokainin yalnız daxili tətbiq zamanı təsiri maraqlandırır.
Cənubi Amerika ölkələri fəth edildikdən sonra ispan konkistadorları öyrəndilər ki, yerli sakinlər koka yarpaqlarını stimullaşdırıcı vasitə kimi istifadə edirlər, üstəlik, tamamilə etibarlı mənbələrdən gələn məlumatlara görə, koka qəbulu heyrətamiz dərəcədə iş qabiliyyətinin yüksəlməsinə səbəb olur. Buna görə də "Novara" freqatında ekspedisiyanın kiçik bir koka yarpağı partiyası gətirməsindən sonra Avropada yaranan ümidləri başa düşmək çətin deyil. Velerin şagirdi, Göttingenli Noymann koka yarpaqlarından yeni alkaloid — kokain ayırdı. O vaxtdan bəri hindlilər arasında koka istifadəsinin doğurduğu nəticələrə bənzər nəticələr əldə etmək üçün bu maddə və koka yarpaqları ilə çoxsaylı təcrübələr aparıldı, lakin bütün bu təcrübələr mütəxəssislər üçün yalnız məyusluq vəd edirdi və onlar koka istehsal edən ölkələrdən gələn məlumatların etibarlılığını şübhə altına almağa meylli idilər. Bu cür təcrübələrin uğursuzluğunun mümkün səbəbləri üzərində ətraflı dayanmayacağam. Buna baxmayaraq, 60–70 il əvvəl edilmiş bəzi bəyanatlar kokain istifadəsinin iş qabiliyyətinin yüksəlməsinə gətirib çıxardığını təsdiqləyir. Doktor fon Aşenbrandt bildirmişdi ki, böyük fiziki yüklərdən və istidən tükənmiş Bavariya əsgərləri kiçik dozalarda cocainum muriaticum qəbul etdikdən sonra tez bir zamanda güclərini bərpa edirdilər. Bəlkə də mənim üçün yeganə bəraət bu ola bilər ki, mən bu məlumata inandım, çünki bu məlumat məni koka maddəsinin özümə və başqalarına təsirini öyrənməyə başlamağa sövq etdi.
Kokainin daxilə qəbul edildikdə təsirini aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: kokainin aşkar təsirini o zaman çətin ki müəyyən etmək mümkün olsun ki, fərd minimal effektiv dozanı (0,05–0,1 q) qəbul edir, onun sağlamlığı əla vəziyyətdədir və bundan sonra o, tükəndirici fəaliyyətə başlamır. İş başqa cür olur, əgər fərd həmin dozanı yorğunluq və ya aclıq nəticəsində ümumi özünü pis hiss etmə halında qəbul edirsə. Kokain qəbulundan qısa müddət sonra (10–20 dəqiqə ərzində) maksimal əqli və fiziki iş qabiliyyəti bərpa olunur; fərdə ümumi yaxşı özünü hiss etmə qayıdır ki, bu da intoksikasiya hissinin olmaması səbəbindən alkoqolun yaratdığı eyforiyadan fərqlənir. Kokanın təsiri nə qədər heyrətamiz olsa da, onun düzgün qiymətləndirilməməsinə kokanın yaratdığı vəziyyəti yaxşı özünü hiss etməyə xas olan normal eyforiyadan fərqləndirməyə imkan verən simptomların olmaması kömək edir. Əgər fərdin mövcud vəziyyəti ilə kokain qəbulundan əvvəlki vəziyyəti arasındakı fərqi unutsaq, o zaman fərdin kənar bir maddənin təsiri altında olduğuna inanmaq çətin olar, lakin 4–5 saat ərzində fərdin vəziyyəti əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. Çünki fərd kokain təsir etdiyi müddətdə əqli və fiziki işi daha böyük səbrlə yerinə yetirməyə qadir olur, lakin bununla yanaşı, başqa şəraitdə kəskin hiss olunan istirahət, qida və yuxu ehtiyacı sanki aradan qalxır. Həqiqətən də, kokain qəbulundan sonrakı ilk bir neçə saat ərzində yatmaq tamamilə qeyri-mümkündür. Qeyd olunan müddətdən sonra alkoloidin bu təsiri tədricən yox olur, lakin onun ardınca depressiya gəlmir.
“Koka haqqında” məqaləmdə (Heytler tərəfindən 1884-cü ilin iyulunda “Centralblatt für die gesamte Therapie”-də və M. Perles tərəfindən 1885-ci ildə monoqrafiya şəklində nəşr edilmişdir) kokanın təbii yorğunluq və aclıq hissini aradan qaldırma qabiliyyətinə dair bir neçə nümunə gətirmişdim. Bu baxımdan müşahidələrimin əksəriyyəti mənim xahişimlə kokain qəbul edən həmkarlarımın iştirakı ilə aparılmış təcrübələrin nəticələrinə əsaslanırdı. Bundan sonra mən çoxsaylı analoji təcrübələr apardım. Belə ki, bir neçə həftə ərzində özünü qələmə sarılmağa məcbur edə bilməyən bir yazıçı 0,1 qram cocainum muriaticum qəbul etdikdən sonra iş qabiliyyətini bərpa etdi və fasiləsiz olaraq 14 saat işlədi. Eyni zamanda mən kokainin effektivliyinin fərdin əhval-ruhiyyəsindən xeyli dərəcədə asılı olduğunu, bəlkə də digər alkaloidlərin tətbiqi halından daha çox asılı olduğunu müşahidə etməyə bilməzdim. Koka qəbulundan sonra subyektiv simptomlar müxtəlif insanlarda fərqli şəkildə təzahür edir. Yalnız az sayda fərddə, mənim kimi, intoksikasiya əlamətləri olmadan həqiqətən yaxşı özünü hissetmə halı yaranır. Kokainin eyni dozalarını tətbiq etdikdən sonra bəzi fərdlərdə yüngül intoksikasiya əlamətlərinin, qarşısıalınmaz hərəkət istəyinin və sözçoxluğunun meydana çıxdığını qeyd etdim. Buna baxmayaraq, digər hallarda subyektiv simptomlar tamamilə yox idi. Digər tərəfdən, müəyyən edilmişdir ki, iş qabiliyyətinin yüksəlməsi kokanın təsirinin daha davamlı əlamətini təşkil edir. Mən bu müddəanı obyektiv şəkildə sübut etməyə çalışdım, məsələn, asanlıqla müəyyən edilə bilən və fiziki və əqli işi yerinə yetirmə qabiliyyəti ilə əlaqəli olan bəzi göstəricilərin dəyişməsini öyrənməklə. Bu məqsədlə mən müəyyən bir hərəkətin yerinə yetirilməsinə sərf olunan gücün miqdarını dinamometrlə təyin etmək qərarına gəldim. Psixi reaksiyanın sürətini Eksnerin neyroamebimetri ilə təyin edirdim. Məlumdur ki, dinamometr metal yaydan ibarətdir və bu yay sıxıldıqda əqrəbi bölmələri olan qövs boyunca hərəkət etdirir. Beləliklə, yayı müəyyən həddə qədər sıxmaq üçün lazım olan gücün miqdarını funtla və ya kiloqramla təyin etmək mümkündür. Bu ölçü cihazı yalnız düzgün kalibrləndiyi hallarda istifadə üçün yararlıdır, onu hərəkətə gətirmək üçün həddindən artıq səy göstərmək lazım deyil və göstəriciləri almaq üçün yalnız gündəlik həyatda ətraflarımızdan istifadə prosesində dəfələrlə yerinə yetirdiyimiz hərəkətləri, yəni sinir sistemimizin təbii olaraq, bizim tərəfimizdən şüurlu səy göstərmədən yerinə yetirməyə hazır olduğu hərəkəti yerinə yetirmək lazımdır. Apardığım test dinamometrin bir və ya hər iki əllə sıxılmasından ibarət idi və əllər uzanmış vəziyyətdə idi. Tezliklə əmin oldum ki, bu cihazın köməyi ilə asanlıqla sabit dəyişən göstəricilər əldə etmək mümkündür. Təcrübələrimin nəticəsi çox diqqətəlayiq idi: 0,4 qram cocainum muriaticum dozasının qəbulu bir əlin gücünü 2–3 kq, hər iki əlin gücünü isə 3–4 kq artırırdı. Bu effekt yalnız bir neçə dəqiqədən sonra nəzərəçarpan oldu, az-çox kokainin yaratdığı eyforiyanın meydana gəlməsi ilə vaxt baxımından üst-üstə düşdü və sonra həmin müddət ərzində tədricən zəiflədi. Dinamometrin göstəricilərini qeydə alaraq, M. Bax tərəfindən kəşf edilmiş hadisəni təsdiqlədim, yəni gün ərzində əzələ gücünün miqdarında, həmçinin bədən temperaturunda dalğalanmaların baş verdiyini. Səhər, oyandıqdan sonra fiziki iş qabiliyyəti minimaldır; iş qabiliyyəti sürətlə yüksəlir, günün ikinci yarısında maksimal həddə çatır və axşama doğru tədricən aşağı düşür. Mənim iş qabiliyyətimin maksimal və minimal hədləri arasındakı fərq 4 kq-a çatırdı.
Mən əzələ gücünün dəyişməsinin günün vaxtından asılı olmayan ikinci göstəricisini də qeyd etdim. Müəyyən etdim ki, bəzi günlərdə fərd əzələ gücünün daha kiçik minimal kəmiyyətindən başlayır və maksimal kəmiyyətin daha kiçik qiymətinə çatır, belə ki gün ərzində daha aşağı kəmiyyətlərin rəqsi baş verir. Hər bir halda əzələ gücünün azalması ilə ümumi özünü yaxşı hiss etmənin aşağı düşməsi arasında əlaqənin mövcudluğu şübhə doğurmurdu. Bu müşahidələrə əsaslanaraq belə nəticəyə gəldim ki, kokain öz təsirinə yalnız hərəkət orqanlarına yerli təsir sayəsində deyil, həm də iş görməyə ümumi hazırlığın yüksəlməsi sayəsində nail olur. Bundan başqa, nəzərə almaq lazımdır ki, təcrübənin keçirildiyi anda fərdin fiziki iş qabiliyyəti və ümumi özünü yaxşı hiss etməsi yüksək səviyyədə olduğu hallarda. Psixi reaksiyanın sürətinin təyini dinomometrlə aparılan testlərlə eyni nəticəni verdi. Təbii ki, psixi reaksiyanın sürəti dedikdə biz sensor orqan tərəfindən siqnalın qəbul edilməsi ilə bu siqnala təyin edilmiş hərəkət reaksiyasının yerinə yetirilməsi arasındakı vaxt dövrünü başa düşürük. Bu vaxtı Eksnerin ixtira etdiyi kiçik aparatda, hislə örtülmüş lövhə üzərində qələmlə qeydə alınan rəqslərin sayına görə saniyənin yüzdə birləri ilə ölçmək olar. Sərbəst hərəkət edən yayın buraxılması nəticəsində yaranan səs reaksiya doğuran psixi impuls rolunu oynayır. Mənim halımda kokain qəbulundan sonra reaksiyanın keçmə dövrü qısa və sabit idi, halbuki kokain qəbulundan əvvəl o daha uzun və qeyri-sabit idi. Digər tərəfdən, psixi reaksiyalarla əlaqədar olaraq təcrübələr zamanı özümü əla hiss etdiyim və kokain qəbul etmədiyim hallarda da müsbət nəticələr aldım. Ona görə də bu hallarda da kokainin təsiri ilə onun doğurduğu eyforiya arasında əlaqənin mövcudluğu şübhə doğurmur.
İndi psixiatrik cəhətdən birbaşa maraq doğuran iki məqamı nəzərdən keçirək. Təcrübəli psixiatrların sərəncamında sinirlərin həddindən artıq qıcıqlanmasını azaltmaq üçün kifayət qədər metod var; lakin bizim sərəncamımızda sıxılmış sinir sistemini stimullaşdırmaq üçün müqayisəli dərəcədə az metod mövcuddur. Bu halda bizə, açıq-aydın, üzvi zədələnmə olmadan sinir zəifliyi və depressiya nəticəsində yaranan xəstəliklərlə əlaqədar kokaindən oyadıcı vasitə kimi istifadə imkanını nəzərdən keçirmək lazımdır. Həqiqətən də, kokain məşhurlaşdıqdan sonra mütəxəssislər onu histeriya, hipoxondriya və digər oxşar xəstəliklərin müalicəsi üçün tətbiq etməyə başladılar. Bu cür xəstəliklərin kokainlə uğurlu müalicəsi barədə məlumatlar az deyil. Morselli və Bukkola kokaini melankoliyalıların müalicəsində geniş və sistemli şəkildə tətbiq etmişlər. Onların sözlərinə görə, onlar cüzi yaxşılaşma əldə edə bilmişlər. Ümumilikdə etiraf etmək lazımdır ki, kokainin psixiatrik təcrübədə tətbiqinin məqsədəuyğun olmamasına dair şübhələr indiyədək sübutsuz qalır. Buna baxmayaraq, kokainin tətbiqi imkanları onu münasib qiymətə əldə etmək mümkün olduqda gələcək tədqiqatların aparılmasını yenə də doğruldur.
Kokainin psixiatriyada tətbiqinin başqa bir imkanı haqqında daha böyük əminliklə danışmaq olar. Kokainin müalicə zamanı morfindən çəkinmə ilə bağlı kritik simptomları zəiflətmək, morfinə həvəsi azaltmaq qabiliyyəti ilk dəfə Amerikada kəşf edilmişdir. Son illərdə "Detroyt Terapevtik Qəzeti" morfindən və opidən ayrılma üsullarına həsr olunmuş bütöv bir sıra məqalələr dərc etmişdir. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, morfinə aludəçiliyin təkrarlanması zamanı xəstələrə narkotikin effektiv dozasını qəbul etmək qadağan edildikdə, onlar həkimin daimi nəzarətinə ehtiyac duymurdular. Vyanada mən kokainin köməyi ilə morfindən ayrılma prosesini (narkotikin qəfil qəbulundan imtina zamanı) müşahidə etmək imkanına malik idim. Əvvəlki müalicə zamanı kifayət qədər ciddi kollaps simptomları nümayiş etdirən xəstə kokainin köməyi ilə ayaqda qalmağı və iş qabiliyyətini saxlamağı bacardı. Ona narkotikdən çəkinməyi yalnız titrəmə, diareya və epizodik olaraq yaranan morfinə ehtiyac xatırladırdı. Gündəlik doza təxminən 0,4 q kokain təşkil edirdi və 20 gün sonra xəstə morfindən çəkinmənin kritik dövrünü dəf etdi. Kokaya aludəçilik baş vermədi; əksinə, xəstə kokainə qarşı artan ikrahın şübhəsiz əlamətlərini nümayiş etdirirdi. Kokainin xassələri haqqında topladığım bütün məlumatları nəzərə alaraq, morfinistlərin müalicəsində dozaların yığılması nəzərə alınmadan bir doza üçün 0,3–0,5 q kokainin dərialtı inyeksiyalarının tətbiqini tövsiyə etmək hüququna malikəm. Bir sıra hallarda mən kokainin kifayət qədər böyük dozada morfin qəbulundan sonra formalaşmış simptomları tez aradan qaldırmaq qabiliyyətinə əmin oldum, sanki kokain morfinə münasibətdə spesifik antidot xassələrinə malikdir. Bu yaxınlarda Rixter (Pankov) morfinistlərin müalicəsində kokainin tətbiqinin məqsədəuyğunluğu haqqında mənim nəticələrimi təsdiqlədi. Mənə yaxşı məlumdur ki, bəzi hallarda morfinizmin kokainin tətbiqi ilə müalicəsi müsbət nəticə verməmişdir, buna görə də bu alkaloidə fərdi reaksiyalarda fərqlərin mövcud ola biləcəyini qəbul etməyə hazıram. Və sonda qeyd etmək lazımdır ki, amerikalı həkimlər kokainin tətbiqinin alkoqolizmdən sağalmağa səbəb olduğu və ya müalicə prosesinə müsbət təsir göstərdiyi hallar haqqında məlumat vermişlər.