Kokainizm və kokain qorxusu haqqında qeydlər (1887)
Kokain morfinizmin müalicəsi üçün cəlbediciliyini başqa səbəblərə görə itirdi. Xəstələr özləri kokain əldə etməyə və morfinə alışdıqları kimi ona alışmağa başladılar. Kokain onlar üçün morfinin əvəzedicisinə çevrildi və elə bir əvəzediciyə çevrildi ki, o, məmnunluq gətirmir, çünki morfinistlərin əksəriyyəti dərialtı inyeksiyaların böyük dozasına tez alışırdılar.
Biblioqrafik indeks: 1887d
Kokain asılılığı və kokain qorxusu haqqında qeydlər, V. A. Hammondun məruzəsi ilə əlaqədar.
Vyana Tibb Həftəliyi, c. 28 (1887), süt. 929-932.
Donetsk Yu.
oxumaq və ya müraciət etmək (əgər link işləmirsə)
Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır
Karl Kollerin kokainin ağrıkəsici vasitə kimi xəstələrin müalicəsində istifadəsi ilə əldə etdiyi gözəl nəticələr və tibbin uğurları bir müddət hamının diqqətini yeni dərmanın daxili və əsəb pozğunluqlarının müalicəsində tətbiqi perspektivindən yayındırdı. Lakin sonralar həkimlər 1884-cü ilin iyul nömrəsində «Centralblatt fur Therapie»-də dərc olunmuş «Koka haqqında» məqaləm sayəsində bu imkana diqqət yetirdilər. Söhbət kokainin morfinizmin müalicəsində və müalicə prosesində morfindən çəkinmə zamanı yaranan narahatlıq əlamətlərinin aradan qaldırılmasında istifadəsindən gedir. Amerika nəşrlərinə («Detroyt terapevtik qəzeti») əsaslanaraq mən mütəxəssislərin diqqətini kokainin bu xassəsinə cəlb etdim və eyni zamanda Avropa qitəsində kokainin köməyi ilə morfinizmin ilk müalicəsinin gözəl nəticələri barədə məlumat verdim. (Burada, yəqin ki, qeyd etmək yerinə düşər ki, mən öz üzərimdə apardığım təcrübələri deyil, məsləhətimlə başqa bir mütəxəssisin apardığı təcrübələri nəzərdə tuturam.)
Bənzər müşahidələrin nəticələri professor X. Oberşteynsranı Kopenhagendə keçirilən tibbi simpoziumda kokainin morfinizm müalicəsində tətbiqinin effektivliyi barədə məruzə oxumağa sövq etdi. Lakin onun məruzəsi böyük təəssürat yaratmadı. «E.Mark və K°» firmasının prospektləri və Ballenin «Deutsche Medizinalzeitung»da (№ 3, 1885) yerləşdirdiyi gülünc məqaləsi kokainin tətbiqinin yeni imkanlarına təkcə həkimlərin deyil, təəssüf ki, morfinistlərin də diqqətini cəlb etdi.
Erlenmeyer («Centralblatt», 1885), bir neçə sıra təcrübənin təsirli nəticələrinə əsaslanaraq, morfindən asılılıqdan ayrılma prosesində kokainin tətbiqinin effektivliyinə qarşı inandırıcı etirazlar irəli sürmüş və kokaini damarların innervasiyasına təsiri səbəbindən çox təhlükəli narkotik kimi xarakterizə etmişdir. Lakin Erlenmeyerin nəticələri ciddi eksperimental səhvə əsaslanırdı ki, bunu dərhal Obersteiner, Schmidt, Rank və digər mütəxəssislər müşahidə etdilər. Erlenmeyer narkotiki mənim tövsiyələrimə uyğun olaraq effektiv dozalarda (bir neçə desiqram) per os istifadə etmək əvəzinə, minimal dozaların dərialtı inyeksiyalarını tətbiq etmiş və nəticədə qeyri-effektiv dozaların uzunmüddətli istifadəsi nəticəsində qısamüddətli toksik təsirlə üzləşmişdir. Onun nəzəriyyəsinin əsassız olduğunu sübut edən mütəxəssislərin fikrincə, mənim təsdiqlərim təkzib olunmamış qalmışdır.
Buna baxmayaraq, kokain morfinizmin müalicəsində başqa səbəblərə görə cəlbediciliyini itirdi. Xəstələr özləri kokain əldə etməyə və morfinə alışdıqları kimi ona alışmağa başladılar. Kokain onlar üçün morfinin əvəzedicisi oldu və elə bir əvəzedici oldu ki, o, məmnunluq gətirmir, çünki morfinistlərin əksəriyyəti tez bir zamanda böyük dozada dərialtı inyeksiyalara (gündə 1 qram) alışırdılar. Məlum oldu ki, bu cür tətbiqdə kokain sağlamlıq üçün morfindən daha təhlükəlidir. Tədricən inkişaf edən əqli zəifləmə əvəzinə biz fiziki və mənəvi vəziyyətin sürətli pisləşməsini, ağ qızdırmaya bənzəyən halüsinasiyalı həyəcanlanma hallarının yaranmasını, xroniki təqib maniyasının meydana çıxmasını müşahidə etdik ki, bunlar da mənim təcrübəmə görə, sanki dərinin altında xırda heyvanlar sürünürmüş kimi halüsinasiyalı hisslərlə müşayiət olunur və morfinə olan asılılıq əvəzinə kokainə olan asılılığın formalaşması baş verir. Şeytanı şeytan vasitəsilə qovmaq cəhdlərinin acı nəticələri bunlar idi. Əvvəllər morfinə üstünlük verən bir çox morfinist indi kokainə aludə olmuşdu. «Kokainizm» haqqında ilk nəşri sayəsində yeni alkaloidə qarşı təbliğatı daha uğurla aparan Erlenmeyer onu bəşər nəslinin üçüncü, ilk ikisindən (alkoqol və morfin) daha dəhşətli bəlası adlandırdı.
Kokainin toksik xassələri haqqında ilk məlumatlar təxminən oftalmoloqlardan və larinqoloqlardan gələn xəbərlərlə eyni vaxtda alındığından, kokain getdikcə daha çox təhlükəli narkotik şöhrəti qazanmağa başladı; belə ki, onun uzun müddət istifadəsi "vərdiş" və ya "morfinizmə bənzər vəziyyət" yaradır. Bu xəbərdarlığa mən kokain haqqında son məqalədə rast gəldim (O. Çiari tərəfindən bu ilin "Wochenschrift" jurnalının səkkizinci nömrəsində dərc edilmişdir).
Mənim fikrimcə, iş çox uzağa gedib. Erlenmeyerin kokaini bəşər nəslinin üçüncü qamçısı adlandırdığı kimi, ağlıma gələn bir qeydi söyləməkdən və bu qamçıdan dəhşətlə bəhs etməkdən özümü saxlaya bilmirəm. Kokainə aludəçilik və bu aludəçiliyin törətdiyi sağlamlıq pozğunluğu haqqında bütün məlumatlar morfinistlərə, yəni şeytanın əlində olan, iradəsi və müqaviməti o qədər zəif olan şəxslərə borcludur ki, onlar özlərinə verilən hər hansı stimulyatordan sui-istifadə etməyə — və faktiki olaraq sui-istifadə edirlər. Kokainin özünün heç bir iddiası yoxdur, o, qurban tələb etmir. Mən morfinist olmayan şəxslərin kokaini sistematik və uzunmüddətli qəbul etməsi ilə bağlı çoxsaylı müşahidələrin nəticələrinə malikəm. Üstəlik, mən özüm bir neçə ay kokain qəbul etmişəm və morfinizmə bənzər vəziyyətin yaranmasını və ya bu narkotikə meylin əmələ gəlməsini müşahidə etməmişəm. Əksinə, kokainə qarşı ikrah hissi məndə istədiyimdən daha tez-tez yaranırdı ki, bu da onun istifadə müddətinin qısaldılması üçün kifayət qədər əsas olmuşdur. Kokainin bəzi sinir pozğunluqlarının müalicəsi üçün faydalılığı və sonradan kokainə vərdişin yaranmaması haqqında mənim nəticələrim U. Hammondun bu yaxınlarda dərc etdiyi nəticələrlə o qədər üst-üstə düşür ki, mən «Centralblatt für Therapie»də «Koka haqqında» məqaləmdə və daha sonrakı qeyddə («Beitrag zur Kenntnis der Cocawirkung», Wr. med. Wochenschrift, № 5, 1885) artıq gətirdiyim mülahizələrimi təkrarlamaq əvəzinə, onun qeydlərinin tərcüməsini verməyi qərara aldım. Əvvəlcə yalnız oftalmoloqlar və larinqoloqlar tərəfindən qeyd edilmiş kəskin kokain zəhərlənməsi haqqında bir neçə qeydlə kifayətlənəcəyəm. Müəyyən dərəcədə bu vəziyyət hər hansı cərrahi əməliyyatdan sonra, xüsusən bədənin həssas hissələrində yaranan postoperativ kollaps nəticəsində meydana gəlir və çox vaxt minimal dozalarda tətbiq olunan alkaloidin təsiri ilə bağlı ola bilməz. Eyni zamanda, əldə edilmiş məlumatlar, şübhəsiz ki, kokain zəhərlənməsinə işarə edir, çünki onun şəraiti eksperimental şəraitdə kokainin həddindən artıq dozası zamanı yaranan simptomlarla oxşarlıq təşkil edir: stupor, başgicəllənmə, nəbzın sürətlənməsi, tənəffüsün qeyri-bərabərliyi, iştahasızlıq, yuxusuzluq, sayıqlama vəziyyəti və fiziki zəiflik. Şübhəsiz ki, kokainin törətdiyi bu vəziyyət bəzən narkotikin beyin selikli qişaları tərəfindən sorulması nəticəsində yaranır, lakin daha çox narkotikin dərialtı inyeksiyalarının təsiri ilə şərtlənir. Son 2 ildə kokainin tez-tez tətbiq olunmasına baxmayaraq, bu vəziyyət nadir hallarda yaranır və heç vaxt insan həyatını təhlükə altına qoymamışdır. Buna görə də əksər həkimlərin belə bir qənaətə gəlmək üçün kifayət qədər əsasları var ki, toksikozun cüzi riski arzu olunan nəticəyə nail olmaq üçün kokainin tətbiqi imkanını istisna etmir. Qeyd etmək vacibdir ki, kokainin kiçik dozalarda qəbulu da zəif zəhərlənmə törədir. Bəzi fərdlərin kokainə həssaslığı, bəzən narkotikin böyük dozalarına qarşı həssassızlıqla birləşərək, tamamilə yerində olaraq idiosinkraziya adlandırılmışdır. Mənim fikrimcə, kokainin bu etibarsızlığı, yəni toksik təsirin başlama vaxtını müəyyən etmək mümkünsüzlüyü, onun digər xüsusiyyəti ilə, yəni kokainə ümumi reaksiyanın nə vaxt və hansı fərdlərdə baş verdiyini müəyyən etmək mümkünsüzlüyü ilə sıx bağlıdır. (Burada, əlbəttə ki, kokainin ağrıkəsici təsirini nəzərə almıram.) Bu xüsusiyyəti anlamağa aşağıdakı imkan verir: kokain damarların innervasiyasına şübhəsiz təsir göstərir. Yerli tətbiq zamanı, kokainin təsirini tanımaq çətin olmadıqda, məsələn gözlərdə, o, damarların daralmasına, yəni toxumanın işemiyasına səbəb olur. B. Frenkelin fikrincə (bu məsələ ilə bağlı 4 noyabr 1885-ci ildə Berlin Tibb Cəmiyyətində müzakirə keçirilmişdir), kürar zəhəri yeridilmiş qurbağaların dilində kokain damarların genişlənməsinə səbəb olur, damarların daralması isə yalnız 1:20 nisbətində məhlul tətbiq edildikdən sonra başlayır. Erlenmeyerin sözlərinə görə, kokain 0,005 qram dozada təsir göstərməyə başlayır.
Littenin sözlərinə görə (bax: müzakirə), kokain, şübhəsiz ki, tonik təsir göstərir, qan təzyiqini yüksəldir. Müxtəlif tədqiqatçıların irəli sürdüyü bir sıra cəsarətli və ziddiyyətli qiymətləndirmələri qeyd edə bilərdim ki, bunlarda bir mühüm məqam seçilir: kokain qan damarlarına onun konsentrasiyasından, tətbiq üsulundan və subyektin onun müxtəlif tətbiq üsullarına həssaslığından asılı olaraq spesifik təsir göstərir. Buna onu əlavə etmək istərdim ki, kokainin törətdiyi kəskin zəhərlənmənin bütün xüsusiyyətləri damarların daralmasına və ya iflicinə işarə edir. Buna görə də kokainin təsirinin müxtəlifliyini təyin edən dəyişkən amili damarların innervasiyasının dominant vəziyyətlərində və labilliyində axtarmaq lazımdır. Şübhəsiz ki, damar hərəkəti sinirlərinin oyanma qabiliyyəti müxtəlif fərdlərdə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və hətta eyni fərddə də müxtəlif şəkildə təzahür edir. Sinir vəziyyətinin əsas simptomlarından biri, ehtimal ki, baş beyin damarlarının innervasiyasının labilliyindən ibarətdir. Sağlam fərdin və müəyyən həssaslığa malik nevrotikin kürəyinə qalvanik cərəyanın təsirinin müxtəlif nəticələr verdiyini xatırlatmaq kifayətdir. Eyni şəkildə kokain də, ümumi effekti baş beyin qan dövranına təsir hesabına əldə edilən, damarların sabit tonusu zamanı bəzi hallarda effekt vermir, digərlərində isə sürətli reaksiya nəticəsində toksik effekt törədir. Aralıq mövqeyi kokainin müsbət tonik və ya hiperemik təsir göstərdiyi hallar tutur. Mənim fikrimcə, kokainin təsirinin qeyri-sabitliyinin səbəbi oyanma səviyyəsinin fərdi fərqlərində və kokainin təsir etdiyi damar hərəkəti sinirlərinin vəziyyətinin dəyişkənliyindədir. Fərdi meyillilik amilinə az diqqət yetirildiyinə, həmçinin oyanma dərəcəsini əvvəlcədən müəyyən etməyin, bir qayda olaraq, mümkün olmadığına görə, daxili və sinir pozuntularının müalicəsində kokainin dərialtı inyeksiyalarının tətbiqindən mümkün qədər imtina etməyi məqsədəuyğun hesab edirəm.
İndi mən 1886-cı il noyabrın 2-də Nyu-Yorkda Nevropatoloqlar Cəmiyyətinin iclasında U. Hammond tərəfindən kokain haqqında edilmiş məruzə üzərində qısaca dayanacağam.
Hammondun sözlərinə görə, o, 1 pint (0,47 l) şərabda 2 qran (0,13 q) kalium xlorid duzu olan preparat tətbiq etmişdi. Bu preparatın köməyi ilə o, özü üzərində və başqaları üzərində çoxsaylı təcrübələr aparmışdı. Koka preparatı sözdə onurğa beyni qıcıqlanması hallarında gözəl nəticələr vermişdi. Onun sözlərinə görə, bu nəticələri təkcə şərabın təsirinə aid etmək olmaz. Bundan başqa, o, həm də bu preparatı tonik və stimullaşdırıcı vasitə kimi istifadə edirdi. Onun özü iş günündən sonra bir stəkan şərab içmək adəti var idi və hər dəfə canlanma hissi keçirir, sonradan heç bir depressiya yaşamırdı.
Sonra Hammond bildirir ki, o, preparatı mədənin həssaslığı artmış bir neçə dispepsiya halında tətbiq etmiş və nəzərəçarpan sakitləşdirici təsir müşahidə etməmişdir. O, xəstələrə preparatı hər 15–20 dəqiqədən bir 2–3 çay qaşığı verirdi ki, bu da cəmi altı doza təşkil edirdi. Preparatın ilk qaşıqlarının qəbulu qusmağa səbəb olurdu. Sonrakı qaşıqlar mədədə daha uzun müddət saxlanılırdı, nəhayət qusma dayanana qədər. Müəyyən edilmişdir ki, mədənin həssaslığı artdıqda, görünür, onurğa beyninin qıcıqlanması (nevrasteniya) ilə bağlı olan bu halda, yüngülləşmə bir neçə saatdan sonra baş verirdi.
Sonra doktor Hammond kokainin təsirinin fizioloji aspektinə qısaca toxunaraq qeyd etdi ki, Cənubi Amerikada yaşayanlar arasında kokainin tətbiqi barədə məqalələrin ilk müəllifləri onun zərərini xeyli şişirtmişlər. Onların məlumatları mənbə göstərilmədən dəfələrlə təkrar çap olunmuş və bununla da kokainin tətbiqinə qarşı qərəzli münasibətin formalaşmasına kömək etmişdir. Bu yaxınlarda jurnallarda dərc olunan və ciddi narahatlıq doğuran nəşrlərin doğruluğunu yoxlamaq üçün Hammond özünə dəfələrlə kokainin dərialtı inyeksiyalarını etmiş və onların yumşaq toksik təsirinin ətraflı təsvirini vermişdir. Sözdə kokain vərdişinə gəldikdə isə, onun sözlərinə görə, o, üç ay ərzində Bazedov xəstəliyindən əziyyət çəkən qadına 1-dən 5 qranadək dozalarda kokain preparatı vermiş, lakin qadın narkotikdən istifadəni asanlıqla dayandırmışdır. Bundan başqa, narkotikin köməyi ilə o, bir morfinistin müalicəsini aparmış və bir neçə ay ərzində gündəlik 5 qran inyeksiyalar tətbiq etmişdir. Bütün bu xəstələrdə, necə ki Hammondda, kokain ürək fəaliyyətinin, qan təzyiqinin və temperaturun əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsinə, tərləməyə və yuxusuzluğa səbəb olmuşdur.
Üç qadın melanxoliyası və nitq gecikməsi halında o, kokain inyeksiyaları vasitəsilə xəstələrə normal nitqi əhəmiyyətli dərəcədə bərpa etməyə kömək edə bildi.
Doktor Hammond kokainə vərdişi morfindən istifadə vərdişinin formalaşmasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən qəhvə və ya çaya vərdişlə müqayisə etmişdir. O hesab edir ki, kokainizmin (morfinistlər arasında baş vermiş hallar istisna olmaqla) xəstənin kokain qəbulundan müstəqil şəkildə imtina edə bilmədiyi heç bir təsdiqlənmiş halı qeydə alınmamışdır. Lakin uzunmüddətli istifadə zamanı kokain ürəyə və digər orqanlara zərər vurma qabiliyyətinə malikdir.