Klinik və kiçik yazılar

Afaziya

1. Psixi aparat | PSİXOANALİZİN QISA XÜLASƏSİ Kokain haqqında (1884) İspanlar bitkinin möcüzəvi xassələrinə inanmırdılar və bunları şeytanın hiyləsi hesab edirdilər, əsasən də kokanın dini ayinlərdə oynadığı rola görə. Limada şəhər şurası kokanın istifadəsini qadağan etmək məqsədilə çağırılmışdı, çünki bu, vəhşi və günah sayılırdı. İşğalçıların kokaya münasibəti dəyişdi, çünki gördülər ki, kokanın istifadəsinin qadağan edilməsi səbəbindən hindlilər mədənlərdə ağır işləri yerinə yetirə bilmirdilər. Biblioqrafik indeks: 1884e Kokain haqqında Centralblatt fur die Gesammte Therapie, Jahrgang 2, Vyana, Moritz Perles, 1884, S. 289-314. Yenidən nəzərdən keçirilmiş və genişləndirilmiş ayrıca çap, Vyana 1885. [Əlavələr (1885f) altında.] Donets Y. Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır Koka, Erythroxylon Coca, hündürlüyü 4–6 fut (= 1,2–1,8 m) olan, bizim göyəmə bənzəyən koldur. Koka Cənubi Amerikanın bir çox ölkələrində, xüsusilə Boliviyada və Peruda becərilir. O, ən yaxşı And dağlarının şərq yamaclarındakı isti dərələrdə, dəniz səviyyəsindən 5000–6000 fut (= 1500–1600 m) yüksəklikdə, yağıntılı iqlimdə, həddindən artıq temperatur olmadan bitir[1]. Təxminən 10 milyon insan[2] koka yarpaqlarından stimulyator alır. Yarpaqların uzunluğu 5–6 sm-dir. Yarpaqlar saplaqlı, ikiyə bölünməmiş, yumurtavari formadadır və ağımtıl örtüklə örtülmüşdür. Onlar iki xətti qırışla fərqlənir ki, bu qırışlar xüsusilə yarpağın alt səthində nəzərə çarpır və eninə sinirlər kimi, orta sinir boyunca yarpağın əsasından ucuna doğru yastı qövs şəklində keçir[3]. Koka kolu yan çiçək qruplarında yerləşən, hər çiçək qrupunda iki-üç çiçək olan kiçik ağ çiçəklərlə çiçəkləyir. Qırmızı meyvələri yumurtavari formadadır. Koka toxumla və ya çubuqla çoxalır. Bir il sonra gənc bitkilər köçürülür, //7// bir il yarım sonra ilk yarpaq məhsulunu verirlər. Yarpaqlar yetişmiş sayılır o zaman ki, onlar o qədər kövrək olurlar ki, toxunulduqda saplaqları qırılır. Koka yarpaqları günəşdə və ya od üzərində intensiv qurudulur, sonra isə daşınma üçün qablaşdırılır. Əlverişli şəraitdə koka kolu hər il 4—5 dəfə yarpaq məhsulu verir və 40—50 il ərzində məhsul gətirir. Koka yarpaqlarının genişmiqyaslı istehsalı (ildə 30 milyon funt = 13,5 min ton) onların becərildiyi ölkələrdə ticarətin və vergitutmanın mühüm maddəsini təşkil edir. II. KOKA BİTKİSİNİN VƏTƏNİNDƏ TARİXİ VƏ TƏTBİQİ Peruya çatdıqdan sonra ispan fatehləri bu ölkədə kokanın becərildiyini və yüksək qiymətləndirildiyini aşkar etdilər. Həqiqətən də, koka xalqın dini adətləri ilə sıx bağlı idi[4]. Rəvayətdə deyilir ki, bəşəriyyətin varlığının başlanğıcında Titikaka gölünü əhatə edən qayalıqların uçurumlarından Günəşin ilahi oğlu Manko Kanak yerə endi. O, ölkənin bədbəxt sakinlərinə atasının işığını gətirdi, onlara tanrıların biliklərini ötürdü, faydalı sənətləri öyrətdi və ac olanları doyuran, zəifləri möhkəmləndirən və onlara öz müsibətlərini unutduran ilahi bitki olan koka yarpağını verdi[5]. Koka yarpaqları //8// tanrılara qurban verilirdi, dini mərasimlər zamanı çeynənilir və hətta ölülərin ağzına qoyulurdu ki, onların axirət dünyasında yaxşı qarşılanması təmin edilsin. İspan fəthinin tədqiqatçısı[6], inklərin nəsli bildirir ki, əvvəlcə koka ölkədə nadir hallarda rast gəlinirdi və ondan istifadə hüququ hökmdarların imtiyazı idi. Buna baxmayaraq, Perunun fəthi zamanı o, artıq ölkənin hər bir sakininin istifadəsinə açıq idi. Qarsilaso kokanın istifadəsinə fatehlər tərəfindən qoyulmuş qadağaya qarşı çıxmağa cəsarət etdi. İspanlar bitkinin möcüzəvi xüsusiyyətlərinə inanmırdılar və bunları şeytanın hiylələri hesab edirdilər, əsasən kokanın dini mərasimlərdə oynadığı rola görə. Limada şəhər şurası çağırıldı ki, kokanın istifadəsini qadağan etsin, çünki bu, vəhşi və günahkar sayılırdı. Fatehlərin kokaya münasibəti dəyişdi, çünki onlar gördülər ki, kokanın istifadəsinə qoyulan qadağa üzündən hindlilər mədənlərdə ağır işləri yerinə yetirə bilmirlər. Onlar güzəştə getdilər, işçilərə gündə 3—4 dəfə koka yarpaqları verilməsinə və sevimli yarpaqları çeynəmək üçün qısa fasilə verilməsinə icazə verdilər. Beləliklə, koka bitkisi yerli əhali arasında bu günə qədər populyardır; üstəlik, o, hələ də bir vaxtlar onunla bağlı olan dini sitayişin izini daşıyır[7]. Səfərə çıxarkən hindli həmişə bir dəstə koka yarpağı (chuspa) //9// və bitkinin külü ilə dolu bir buynuz (llicta) götürür[8]. Hindli ağzında koka yarpaqlarından bir kürəcik düzəldir, onu əvvəlcə külə batırdığı iynə ilə bir neçə dəfə deşir[9]. Sonra o, kürəciyi yavaş-yavaş və diqqətlə çeynəyir, bol tüpürcəklə isladır. Deyirlər ki, bəzi yerlərdə bitkinin külü əvəzinə yarpaqlara torpaq, Topga[10] əlavə edilir. Gündəlik 3—4 unsiya (80—110 q) koka yarpağının çeynənməsi sui-istifadə sayılmır. Manteqatssanın sözlərinə görə, hindli bu həyəcanverici vasitədən erkən gənclikdə istifadə etməyə başlayır və bütün həyatı boyu istifadə etməyə davam edir. O, adi dozanı çətin bir səfərə çıxmalı olduqda, yanına qadın gətirməli olduqda və ya şərait ondan qeyri-adi yüksək güc səfərbərliyi tələb etdikdə artırır. (Qələvi maddələrin külün tərkibində olmasının hansı məqsədə xidmət etdiyi aydın deyil. Manteqatssa bildirir ki, koka yarpaqlarını çeynəyərkən bitkinin külünü əlavə etməklə və etməməklə heç bir fərq görməmişdir. Martius[11] və Demarlın[12] sözlərinə görə, qələvilərin təsiri altında aşı turşusu ilə birləşmədə olan kokain ayrılır. Bibra Uicta üzərində kimyəvi analiz aparmışdır ki, bu da onun tərkibində 29 % əhəng və maqnezium oksidi, 34 % kalium duzları, 3 % alumina və dəmir, 17 % həll olunmayan alumina, silisium və dəmir birləşmələri, 5 % karbon və 10 % su olduğunu göstərmişdir.) //10// Hindlilərin koka təsiri altında qeyri-adi çətinliklərə dözmək və düzgün qidalanmaya ehtiyac duymadan ağır işlər görmək qabiliyyəti haqqında kifayət qədər sübutlar mövcuddur[13]. Valdes-i-Palatsios[14] bildirir ki, koka istifadəsi sayəsində hindlilər saatlarla piyada yürüşlər edə və yorğunluq əlamətləri göstərmədən atdan sürətli qaça bilirlər. Kastelnau[15], Martius[16] və Skrivenər[17] bu məlumatı təsdiqləyirlər. Humboldt ekvator rayonlarına səyahətlə əlaqədar olaraq bundan hamıya məlum fakt kimi bəhs edir. Çudinin[18] diqqətlə müşahidə etdiyi cholo (metis) haqqındakı məlumatından sitatlar tez-tez gətirilir. Bu şəxs beş gün ərzində zəhmət tələb edən torpaq işləri ilə məşğul olmuşdur, hər gecə isə iki saatdan çox yatmamış və kokadan başqa heç bir qida qəbul etməmişdir. İşin sonunda o, Çudini iki günlük at səyahətində müşayiət edərkən onun qatırının yanında qaçmışdır. O, əmin etmişdir ki, ona kifayət qədər koka verilsəydi, yeməksiz bu işi bir daha məmnuniyyətlə yerinə yetirərdi. Bu şəxs heç vaxt xəstələnməmişdir, halbuki onun 62 yaşı var idi. Kokainin qəbulu nəticəsində fiziki qabiliyyətlərin artmasına dair oxşar nümunələr "Novara freqatında səyahət" əsərində göstərilmişdir. Ueddell[19], fon Meyen[20], Markhem[21] və hətta Peppiç[22] koka yarpaqlarının bu təsirini təsdiqləyirlər ki, bu da kəşf edildiyi andan etibarən bütün dünyada daim təəccüb doğurur. Bəzi məlumatlarda kokain həvəskarlarının (coqueros) uzun müddət qida qəbul etmədən heç bir mənfi nəticə olmadan davam gətirmə qabiliyyəti vurğulanır. Unanuayın[23] sözlərinə görə, 1781-ci ildə mühasirəyə alınmış La-Pasda ərzaq olmadıqda şəhər sakinlərindən yalnız koka qəbul edənlər sağ qalmışdılar. Stivensonun[24] sözlərinə görə (redaktor qeydi: ehtimal ki, Unanuay və Stivenson), bəzən günlərlə davam edən oruc zamanı Perunun bir çox rayonlarının sakinləri koka vasitəsilə iş qabiliyyətini saxlayırlar. Bütün bu sübutları və kokanın Cənubi Amerikada əsrlər boyu oynadığı rolu nəzərə alaraq, kokanın təsirinin illüziya olduğu, şərait və məşq sayəsində yerli sakinlərin ona aid edilən şücaətləri koka olmadan da göstərə bildiyi barədə yayılmış fikri rədd etmək lazımdır. Coquerosların yeməkdən çəkinməni oruclar arası dövrlərdə daha çox qida qəbulu ilə kompensasiya etdiyi və ya coquerosların həyat tərzinin tez bir zamanda sağlamlığın pisləşməsinə gətirib çıxardığı fikrinə də etiraz etmək olar. Səyyahların birinci məsələ barədə məlumatları inandırıcı deyil. İkinci məsələyə gəldikdə isə, etibarlı sübutlar bunu qətiyyətlə təkzib edir. Şübhəsiz ki, Perriq koka qəbulu vərdişinin qaçılmaz olaraq gətirib çıxardığı fiziki və əqli qüvvələrin tənəzzülünün dəhşətli mənzərəsini çəkmişdir. Lakin bütün digər müşahidəçilər təsdiq edirlər ki, kokanın ölçülü qəbulu sağlamlığın pisləşməsindən çox onun möhkəmlənməsinə kömək edir və kokuerozlar qocalıq yaşına qədər yaşayırlar[25]. Ueddell və Manteqazza isə həmçinin qeyd edirlər ki, kokadan sui-istifadə qüvvələrin tənəzzülünə gətirib çıxarır ki, bu da fiziki planda həzm sistemi xəstəlikləri, tükənmə, əqli planda isə günahkarlıq hissi və stimullaşdırıcı vasitənin verdiyi həzzlə əlaqəli olmayan hər şeyə tam biganəliklə xarakterizə olunur. Ağ adamlar da bəzən xroniki alkoqolizm və morfinizmin simptomlarına heyrətamiz dərəcədə bənzəyən hallara məruz qalırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, kokanın törətdiyi tükənmə həmişə ondan sui-istifadə zamanı toksik təsiri ilə bağlıdır. Bu tükənmə coquerosların qəbul etdiyi qida miqdarı ilə yerinə yetirdiyi işin həcmi arasındakı nisbətin pozula bilməsi ilə şərtlənmir. III. KOKA YARPAQLARI AVROPADA. KOKAİN Daudesvellə görə[26], koka barədə ilk tövsiyələr doktor Mopardesin (Sevilya, 1569) esseyində yer alır ki, bu da 1596-cı ildə ingilis dilinə tərcümədə çap olunmuşdur. Sonrakı dövrlərdə keşiş Antonio Xulianın[27] və Limadan olan doktor Pedro Kresponun[28] məlumatları ilə yanaşı, Monardes koka istifadəsi sayəsində aclıq və yorğunluqla mübarizədə əldə etdiyi heyrətamiz nəticələri tərifləyir. 13Antonio Xulian və Pedro Krespo kokanın Avropada yayılmasına böyük ümidlər bəsləyirdilər. 1749-cu ildə bu bitki Avropaya gətirilmişdi. A. L. de Jüssö bitkini təsvir edərək onu Erythroxylon fəsiləsinə aid etmişdi. Bu təsvir 1786-cı ildə Lamarkın Botanika ensiklopediyasında Erythroxylon coca adı ilə çıxmışdı. Çudi və Markhem kimi səyyahların məlumatları göstərir ki, koka yarpaqları yalnız hindulara təsir edir. 1859-cu ildə Cənubi Amerikanın koka bitkisinin yayıldığı bölgələrində bir neçə il yaşamış Paolo Manteqatssa Köhnə və Yeni Dünyada koka yarpaqlarının fizioloji və terapevtik təsirinə dair tədqiqatlarının nəticələrini dərc etdirdi[29]. Manteqatssa kokanın tətbiqinin tərəfdarı idi və xəstəlikləri təsvir edərkən onun terapevtik tətbiqinin universallığına dair çoxsaylı nümunələr gətirdi. Onun məlumatı canlı maraq doğurdu, lakin az etimad qazandı. Buna baxmayaraq, Manteqatssanın nəşrində o qədər düzgün müşahidələr tapdım ki, onların əsaslandırılması imkanım olmasa da, onun iddialarının doğruluğunu qəbul etməyə meylliyəm. 1859-cu ildə Avstriya freqatı «Povara» ekspedisiyasında iştirak etmiş doktor Şertser Vyanaya bir dəstə koka yarpağı gətirmiş, onların bir hissəsini tədqiqat üçün professor Velerə göndərmişdir. Velerin şagirdi Poymanı[30] onlardan kokain alkaloidini ayırmışdır. Noymainin ölümündən sonra koka yarpaqlarında olan maddələrin tədqiqini Velerin digər şagirdi Lossen[31] davam etdirmişdir. //14// Noymanın təcrübələri zamanı kokain iri, rəngsiz, dördtərəfli və altıtərəfli monoklinik prizmalar şəklində kristallaşmışdır. Kokainin bir qədər acı dadı var və selikli qişalara anesteziyaedici təsir göstərir. O, 98°C temperaturda əriyir, suda çətin həll olur[32], lakin spirt, efir və zəif turşu məhlullarında asanlıqla həll olur. O, platin və qızıl xloridləri ilə birləşərək qoşa duzlar əmələ gətirir. Xlorid turşusu ilə qızdırıldıqda o, benzoy turşusuna, metil spirtinə və ekqonin adlanan az öyrənilmiş əsasa parçalanır. Losse kokain üçün aşağıdakı formulu çıxarmışdır: C17H2iN04. Suda həllolma dərəcəsinin yüksək olması sayəsində xlorid və sirkə turşusu ilə əmələ gətirdiyi duzlar terapevtik tətbiq üçün yararlıdır[33]. Kokaindən başqa, koka yarpaqlarında aşağıdakı maddələr aşkar edilmişdir: kokain aşı turşusu, xüsusi mum və uçucu əsas hiqriin ki, o, trimetilamin iyinə bənzər iyə malikdir və Lossen tərəfindən özlü açıq-sarı yağ şəklində ayrılmışdır. Kimyaçıların məlumatlarına görə, koka yarpaqlarında hələ kəşf edilməmiş başqa maddələr də vardır. Kokainin kəşfindən sonra bir çox təcrübəçi kokanın heyvanlara, sağlam və xəstə insanlara təsirini öyrənmişdir. Bəzən onlar sözdə kokaindən, bəzən isə koka yarpaqlarından, damardaxili və ya hindlilərin üsulu ilə istifadə edirdilər. Avstriyada böyük Şroff 1862-ci ildə heyvanlar üzərində ilk təcrübələri aparmışdır. Koka ilə təcrübələr haqqında məlumatlar Fraikl (1860), Fronmüller (1863) və Neydorferdən (1870) daxil olmuşdur. Almaniyada aparılan tədqiqat işləri arasında Klemesin (1867) terapevtik tövsiyələrini, fon Aprenin (1880) heyvanlar üzərində təcrübələrini və Aşenbrandtın tükənmiş əsgərlərlə təcrübələrini (1883) qeyd etmək olar. İngiltərədə A. Bennet 1874-cü ildə heyvanlar üzərində ilk təcrübələr aparmışdı; 1876-cı ildə Britaniya Tibb Assosiasiyasının prezidenti ser Robert Kristisonun məlumatları hamının diqqətini cəlb etmişdi; bir müddət koka hamının diqqətini cəlb etdi, çünki «Britaniya Tibb Jurnalı»nın müxbiri xəbər vermişdi ki, cənab Veston (idman yerişindəki nailiyyətləri ilə London elmi dairələrini heyrətə gətirmişdi) koka yarpaqlarını çeynəyirdi. Həmin ildə (1876) Daudesvell universitet kollecinin laboratoriyasında aparılmış tamamilə elmi təcrübənin nəticələrini dərc etdi, bundan sonra İngiltərədə sonrakı tədqiqatları aparmaq istəyən bir nəfər də tapılmadı[34]. Bu mövzuya dair fransız əsərlərindən Rossyenin (1861), Demarlın (1862) tədqiqatlarını, Gossenin «Erythroxylon coca» monoqrafiyasını (1862), Reyssi (1866), Liinmanın «Etude sur la coca de Perou» əsərini (1868), kokain haqqında yeni məlumatlar verən Moreno-i-Maisi (1868), Gazo (1870), Kollan (1877) və Marvonun «Les aliments d'epargne» kitabını (1874) qeyd etmək lazımdır. //16// Mənim sərəncamımda yalnız sonuncu müəllifin işi var idi. Rusiyada Nikolski, Danin (1873) və Tarxanov (1872) kokainin heyvanlara təsirini öyrənmişlər. Son illərdə Şimali Amerikadan kokain preparatlarının uğurlu terapevtik tətbiqi haqqında çoxlu məlumatlar daxil olmuşdur. Bütün bu məlumatlar «Detroyt terapevtik qəzeti»ndə dərc edilmişdir. Bütövlükdə, yuxarıda qeyd olunan tədqiqatların ilk nəticələri məyusluq doğurdu və Cənubi Amerikadan bu qədər həvəslə xəbər verilən nəticələrin Avropada əldə edilməsinin mümkünsüz olduğu qənaətinə gətirib çıxardı. Şroff, Fronmüller və Daudesvell tərəfindən aparılan tədqiqatlar mənfi, ən yaxşı halda isə cüzi nəticələr verdi. Bu uğursuzluqların bir neçə izahı var. Şübhəsiz ki, əsasən istifadə olunan preparatların keyfiyyətini günahlandırmaq lazımdır[35]. Bir sıra hallarda müəlliflər özləri öz preparatlarının keyfiyyətini şübhə altına alırlar. Səyyahların koka təsiri haqqında məlumatlarının etibarlılığına arxalanaraq, onlar belə güman edirdilər ki, bu təsiri koka yarpaqlarının tərkibindəki uçucu komponent hasil edir. Onların fərziyyələri Perriq və digər tədqiqatçıların, hətta Cənubi Amerikada da uzun müddət saxlanılan yarpaqların faydasız sayıldığı barədə məlumatlarına əsaslanırdı. Darmştadtda Merk tərəfindən hazırlanmış kokainlə aparılan son təcrübələr kokainin həm Avropada, həm də Cənubi Amerikada əldə edilə bilən koka effektini doğurduğu fərziyyəsini təsdiqləyir. Bu effektdən dietologiya və terapiyada uğurla istifadə etmək olar. IV. KOKAİNİN HEYVANLARA TƏSİRİ Məlumdur ki, müxtəlif növlərə aid heyvanlar — hətta eyni növlərin ayrı-ayrı fərdləri də — orqanizmin yad maddələrə həssaslığını təyin edən kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirlər. Buna görə də biz gözləmirik ki, kokainin heyvanlara təsiri onun məlumatlara görə insanlara göstərdiyi təsirə bənzəsin. Biz tədqiqatlarımızın nəticələrini yalnız vahid yanaşmanın kokainin həm insana, həm də heyvanlara təsirini öyrənməyə imkan verdiyi dərəcədə məhdudlaşdıracağıq. Kokainin heyvanlara təsiri ilə bağlı ən hərtərəfli təcrübələr fon Anrep[36] tərəfindən aparılmışdır. Ondan əvvəl bu cür təcrübələr Şroff-böyük[37], Moreno-i-Mais[38], Tarxanov[39], Nikolski[40], Danini[41], A. Bennett[42] və Ott[43] tərəfindən aparılmışdı. Bu tədqiqatçıların əksəriyyəti alkoloidi ya oral yolla, ya da dərialtı inyeksiyalar vasitəsilə yeridirdilər. Ümumi şəkildə bu cür təcrübələrin nəticəsini aşağıdakı kimi təsəvvür etmək olar: kokainin kiçik dozalarda tətbiqi sinir sisteminə oyadıcı təsir göstərir, //18// böyük dozalarda isə iflicə səbəb olur. Soyuqqanlı heyvanlarda iflicedici effekt daha qabarıq idi. Oyadıcı simptomlar istiqanlı heyvanlarda daha çox nəzərə çarpırdı. Şroffun sözlərinə görə, kokain qurbağalarda ixtiyari əzələlərin iflici ilə müşayiət olunan yuxulu vəziyyət yaradır. Prinsipcə Morenio-i-Mais, Danini, Nikolski və Ott da oxşar kəşf ediblər. Morenio-i-Mais güman edir ki, orta dozalarda qəbul nəticəsində yaranan ümumi iflicdən əvvəl tetanus baş verir. Eyni şəraitdə Nikolski əzələ sisteminin oyanma mərhələsini təsvir edir. Digər tərəfdən, Danini spazmların meydana gəlməsini müşahidə etməmişdir. Von Anrep də qurbağalarda kokainin qısa həyəcanlanma dövründən sonra iflicedici təsiri barədə məlumat verir. Əvvəlcə həssas sinirlərin ucları, sonra isə həssas sinirlərin özləri zədələnir. Tənəffüs əvvəlcə tezləşir, sonra isə dayanır. Ürəyin işi tədricən ləngiyir ki, bu da nəhayət diastolik çatışmazlığa gətirib çıxarır. 2 milliqramlıq dozaların qəbulu zəhərlənmə simptomlarına səbəb olur. Şroffun dovşanlarla apardığı təcrübələr barədə məlumatlara görə (ki, təfərrüatlarda ziddiyyətlərlə doludur), kokain dovşanlarda çoxsaylı spazmlar, tənəffüsün və nəbzin sürətlənməsi, bəbəklərin genişlənməsi, konvulsiyalar və ölümə səbəb olur. //19// Zəhərlənmənin dərəcəsi əsasən tətbiq üsulundan asılıdır. Danininin sözlərinə görə, kokain zəhərlənməsi istiqanlı heyvanlarda əvvəlcə davamlı tullanma və qaçma ilə təzahür edən oyanma doğurur, sonra əzələ funksiyalarının iflici və nəhayət, spazmatik (klonik) qıcolmalar baş verir. Müəyyən dozada koka qəbul etmiş itlərdə Tarxanov selikli ifrazatın güclənməsini və qanda şəkərin meydana çıxmasını müşahidə etmişdir. Von Anrepin təcrübələrində kokainin isti qanlı heyvanlara, hətta böyük dozalarda təsiri əvvəlcə psixi həyəcan və iradəli hərəkətləri idarə edən beyin mərkəzlərinin oyanmasında özünü göstərirdi. İtin hər kiloqramına 0,01 qram hesabı ilə doza qəbul edildikdən sonra heyvanlarda sevincli həyəcan və hərəkətə qarşı qarşısıalınmaz meyl əlamətləri müşahidə olunurdu. Bu hərəkətlərin xarakterinə əsasən, fon Anrep belə nəticəyə gəlir ki, stimulyasiya bütün sinir mərkəzlərinə toxunmuşdur. Heyvanın başının rəqqasəbənzər hərəkətlərini o, yarımdairəvi kanallarda yaranan qıcıqlanmanın nəticəsi kimi izah edir. Kokain intoksikasiyasının təzahürlərinə tənəffüsün və nəbzin sürətlənməsi – azan sinirlərinin iflici nəticəsində, bəbəklərin genişlənməsi, bağırsaqların fəallaşması, qan təzyiqinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsi və ifrazatın azalması aiddir. Köndələn-zolaqlı əzələlərin maddəsi kifayət qədər böyük dozalar qəbul edildikdən sonra belə toxunulmamış qalır, buna görə də qıcolmalar, iflic //20// simptomları meydana çıxmır və tənəffüs mərkəzlərinin iflici nəticəsində ölüm baş vermir. Fon Anrep itlər üçün öldürücü dozanı göstərmir. Dovşanlar üçün bu, 0,1 qram, pişiklər üçün isə hər kiloqrama 0,02 qram təşkil edir[44]. Onurğa beyni uzunsov beyindən ayrıldıqda kokain nə qıcolmalar, nə də qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb olur (Danini); onurğa beyninin dorsal hissəsi ayrıldıqda kokain ön deyil, arxa ətraflarda spazmlar törədir (fon Anrep). Buna görə də Danini və fon Anrep hesab edirlər ki, kokain əsasən uzunsov beyinin həyati əhəmiyyətli sahəsinə təsir göstərir. Deyilənlərə onu da əlavə etmək lazımdır ki, yalnız Şroff böyük kokaini narkotik adlandırır və onu tiryək və kənaf (Cannabis sativa) qrupuna aid edir, halbuki demək olar ki, bütün tədqiqatçılar onu kofein qrupuna aid edirlər. V. KOKAİNİN SAĞLAM İNSANA TƏSİRİ Mən təcrübələr aparmış və kokainin sağlam insan orqanizminə təsirini (özüm üzərində və başqaları üzərində) öyrənmişəm. Prinsipcə, təcrübələrimin nəticələri Mantegazzanın koka yarpaqlarının təsiri haqqında verdiyi təsvirlə uzlaşır[45]. İlk dəfə 0,05 qram cocainum muriaticum-u suda birfaizli məhlul şəklində o zaman qəbul etdim ki, //21// yorğunluq üzündən özümü pis hiss edirdim. Məhlul kifayət qədər özlü idi, süd rənginə çalan çaları və qəribə ətri vardı. Əvvəlcə bir qədər acı dadı vardı ki, bu da sonradan bir sıra çox xoş dad duyğuları doğurdu. Quru kokain duzu eyni, hərçənd daha qatılaşdırılmış ətrə və dada malikdir. Kokain qəbulundan bir neçə dəqiqə sonra gözlənilmədən yüngüllük və xoş həyəcan hissi peyda olur. Müəyyən dərəcədə insan dodaqların və damağın keyləşdiyini hiss edir, bundan sonra həmin sahələrdə istilik hissi yaranır. Əgər bundan sonra soyuq su içilərsə, dodaqlarda istilik, boğazda isə soyuqluq hissi yaranır. Digər hallarda boğazda və ağızda xoş sərinlik hissi üstünlük təşkil edir. İlk təcrübədə mən qısamüddətli toksik təsir hiss etdim ki, bu da sonrakı təcrübələrdə təkrarlanmadı. Tənəffüs ləngiyir və dərinləşirdi. Yorğunluq və yuxululuq hissi meydana çıxdı. Mən tez-tez əsnəyirdim. Məni küt biganəlik bürüdü. Bir neçə dəqiqə sonra təkrar-təkrar sərin qaytarma ilə yaranan kokain eyforiyası başladı. Kokain qəbulundan dərhal sonra mən nəbzın cüzi zəifləməsini, sonra isə sürətlənməsini müşahidə etdim. Kokainin təsiri altında bu cür simptomlar başqa adamlarda da, əsasən mənim yaşımda olan şəxslərdə müşahidə olunurdu. Ən səciyyəvi simptom çoxsaylı sərin-//22// kəkrənmə oldu. Müşahidə etdiyim iki nəfər mədələrinin hərəkətlərini hiss edə bildiklərini, üstəlik, bu barədə dəfələrlə məlumat verdiklərini bildirdilər; kokainin təsirinin başlanğıc mərhələsində təcrübə iştirakçıları tez-tez başlarında istilik hiss etdiklərini təsdiqləyirdilər. Sonrakı təcrübələr zamanı mən özümdə də buna bənzər hissin yarandığına diqqət yetirdim, baxmayaraq ki, bəzi hallarda bu hiss meydana gəlmirdi. Başgicəllənmə yalnız iki halda kokaindən qaynaqlanmışdı. Ümumiyyətlə, kokainin toksik təsiri xinin və ya salisil turşusu natriumunun qəbulundakından daha qısamüddətli və daha az ifadə olunmuş xarakter daşıyırdı. Kokainin təkrar qəbulu zamanı bu təsir daha az ifadə olunmuşdu. Manteqatsa kokanın törətdiyi bir sıra nadir simptomları qeyd edir ki, bunlara aşağıdakı hallar daxildir: dərinin müvəqqəti qızarması, sidiyin miqdarının artması, konyunktivanın və burun selikli qişalarının quruması. Ağız və boğaz selikli qişasının quruluğu adətən bir neçə saat ərzində davam edir. Bəzi tədqiqatçılar (Marvo, Kollan)[46] yüngül işlədici təsiri qeyd edirlər. Sidiyin və nəcisin koka iyi verdiyi iddia olunur. Müxtəlif tədqiqatçılar kokanın təsiri altında nəbz tezliyinin dəyişməsini fərqli təsvir edirlər. Manteqatsanın sözlərinə görə, koka tez bir zamanda nəbzin əhəmiyyətli dərəcədə tezləşməsinə səbəb olur ki, bu da dozanın artması ilə güclənir. Kollay[47] da kokanın qəbulundan sonra nəbzin tezləşdiyini qeyd etmişdir. Bununla yanaşı, Rossye[48], Desmarl[49] və Marvo müvəqqəti tezləşmədən sonra baş verən nəbz yavaşlamasını qeyd edirdilər. Kokanın qəbulundan sonra Kristison nəbzin tezləşməsindən irəli gələn fiziki gərginlik hiss etmişdir. Reyse[50] kokanın nəbz tezliyinə təsirini şübhə altına alır. Hesab edirəm ki, bu fikir ayrılıqlarını heç olmasa ona görə izah etmək çətin deyil ki, müxtəlif preparatlar (yarpaqların isti dəmləməsi, kokaın soyuq məhlulu və s.)[51] tətbiq edilmişdir və fərdlərin reaksiyaları da müxtəlifdir. Manteqatsa qeyd etmişdir ki, sonuncu amil kokanın qəbulunda son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Deyilənə görə, elə adamlar var ki, kokanı heç qəbul etmir. Digər tərəfdən, mənə və başqalarına təsir edən 5 milliqram dozanın onlara təsir etmədiyi az olmayan fərdlərə rast gəlmişəm. 0,05-dən 0,1 qrama qədər cocaimtm muriatkum dozalarının qəbulu xoş bir oyanma və sağlam insanın normal eyforiyasından heç bir fərqi olmayan uzunmüddətli eyforiya doğurur. Bu zaman alkoqol qəbulunu müşayiət edən oyanma hissi tamamilə olmur. Bundan başqa, alkoqol içkiləri qəbul etdikdən sonra yaranan dərhal hərəkət etmək istəyi xarakterik deyil. Fərd özündə artmış özünə nəzarət, iş qabiliyyətinin yüksəlməsi və enerji artımı hiss edir. Digər tərəfdən, iş prosesində fərdə alkoqolun, çayın və ya qəhvənin artırdığı həmin əqli qabiliyyətlər çatışmır. Fərd özünü normal hiss edir və tezliklə elə bir qənaətə gəlir ki, onun narkotikin təsiri altında olduğuna inanmaqda çətinlik çəkir[52]. Beləliklə, belə təəssürat yaranır ki, bu qəbildən olan kokain dozalarının qəbulundan irəli gələn əhval-ruhiyyə birbaşa stimulyasiyadan deyil, daha çox depressiya doğuran həmin fiziki amillərin aradan qalxmasından qaynaqlanır. Bu halda, ehtimal etmək olar ki, yaxşı sağlamlıqdan irəli gələn eyforiya orqanizmin daxili üzvlərinin vəziyyətindən asılı olmayaraq yaxşı qidalanan baş beyin qabığının normal halından başqa bir şey deyildir. Bu mərhələdə kokainin törətdiyi vəziyyət yalnız kokanın sözdə heyrətamiz stimullaşdırıcı təsirinin simptomları sayəsində müəyyən edilir. Fərd uzun müddət gərgin əqli və ya fiziki işi yorulmadan yerinə yetirməyə qadir olur; eyni zamanda onda yemək və yuxu ehtiyacı tamamilə yox olur ki, bu ehtiyac başqa şəraitdə günün müəyyən saatlarında israrla özünü büsbütün hiss etdirir. Kokainin təsiri altında olan fərd zərurət yarandıqda iyrənmədən və yeməyin ona lazım olmadığını aydın hiss edərək bol-bol yemək yeyə bilir. Kokanın təsiri qüvvədən düşdükdə, fərd xoşagəlməz nəticələr hiss etmədən asanlıqla yuxusuz qala bilir. Kokanın təsirinin ilk saatları ərzində fərd yuxuya gedə bilmir, lakin yuxusuzluq onda narahatlıq doğurmur //25// Mən bir neçə dəfə öz üzərimdə kokainin aclıq hissini, yuxu ehtiyacını, yorğunluğu aradan qaldırmaq və əqli qabiliyyəti artırmaq qabiliyyətini yoxladım. Lakin fiziki əməklə məşğul olmaq imkanım yox idi. Çox məşğul bir həmkarım mənə kokainin həddindən artıq yorğunluğu və tamamilə haqlı aclıq hissini necə aradan qaldırdığına dair heyrətamiz bir nümunə müşahidə etmək imkanı verdi. Səhərdən heç nə yeməmiş və bütün günü gərgin işləmişdi. Axşam saat 6-da o, 0,05 qram sostsit muriaticum qəbul etdi. Bir neçə dəqiqə sonra o bildirdi ki, özünü doyumlu yemək yemiş kimi hiss edir və uzun bir gəzinti etmək üçün kifayət qədər gücə malikdir. Bir sıra yoxlanılmış məlumatlar, o cümlədən də sonuncusu, kokainin stimullaşdırıcı təsirinə dair heç bir şübhə yeri qoymur. Bir təcrübə olaraq ser Robert Kristi-soi[53] 78 yaşında yemək qəbul etmədən on beş millik gəzinti edərək özünü tam tükənmə həddinə çatdırdı. Bir neçə gün sonra o, bunu oxşar nəticə ilə təkrarladı. Üçüncü təcrübəni keçirərkən o, 2 draxma koka yarpağı çeynədi və əvvəlki gəzintilər üçün xarakterik olan tükənməni hiss etmədən gəzintini başa vurdu. Evə gəldikdə, 9 saat ərzində heç nə yemədiyinə və içmədiyinə baxmayaraq, nə aclıq, nə də susuzluq hiss etdi. Növbəti səhər o, heç bir yorğunluq hiss etmədən oyandı. Başqa bir halda o, 3000 fut (= 900 m) hündürlüyü olan dağa qalxdı. Zirvəyə tam tükənmə vəziyyətində çatdı. Kokanın təsiri altında o, gənclik enerjisi ilə dağdan eniş etdi və bu zaman yorğunluq hiss etmədi. Klemens[54] və C. Kollan[55] ser Robert Kristisonun hiss etdiyi kimi eyni hissləri yaşamışlar. Kollan qarda bir neçə saat gəzintidən sonra eyni şeyi hiss etmişdir. Mason[56] kokanı "uzun gəzinti üçün əlamətdar bir şey" adlandırır. Bu yaxınlarda Aşenbrandt[57] bildirmişdir ki, kokain sayəsində Bavariya əsgərləri çətinliklərin və tükəndirici xəstəliklərin yaratdığı yorğunluğa baxmayaraq, manevrlərdə və yürüşlərdə iştirak etmişlər. Morsno-i-Mais[58] kokadan istifadə sayəsində bir neçə gecə oyaq vəziyyətdə qalmışdır. Manteqatssa 40 saat yeməksiz keçinmişdir. Beləliklə, koka yarpaqlarının avropalılara Cənubi Amerikanın hindularına göstərdiyi təsirin eynisini göstərdiyini güman etmək üçün bütün əsaslarımız var. Müəyyən dozada kokainin təsiri tədricən keçir, buna görə də adi şəraitdə onun müddətini müəyyən etmək çətindir. Əgər fərd kokainin təsiri altında olarkən gərgin iş görürsə, 3—5 saatdan sonra yaxşı özünü hiss etmə halında enmə baş verir və o zaman yorğunluğu aradan qaldırmaq üçün ona bir doza daha kokain qəbul etmək lazım gəlir. Kokain ağır fiziki iş zamanı daha uzunmüddətli təsir göstərir. Yekdil rəy mövcuddur ki, kokain qəbulunun yaratdığı eyforiyadan sonra yorğunluq hissi və depressiya vəziyyəti baş vermir. Mən hesab edirəm ki, orta dozalar (0,05—0,1 qram) qəbul edildikdən sonra kokainin təsiri, heç olmasa qismən, 24 saatdan çox davam edir. Öz üzərimdə müşahidə etmişəm ki, kokain qəbulundan sonrakı gündə belə vəziyyətim adi haldan daha yaxşı olub. Mən bütün bu amillərin məcmusu ilə kokainin təsirinə aid edilən güc və dözümlülük qazancının mümkünlüyünü izah etməyə meylliyəm. Aşağıdakı məlumatların işığında belə güman etmək olar ki, kokanın uzunmüddətli, lakin mülayim istifadəsi insan orqanizminə zərər vurmur. Fon Anrep 30 gün ərzində heyvanlara mülayim dozalarda kokain verdi və onların həyati funksiyalarına zərərli təsir aşkar etmədi. Öz təcrübəmə və bu cür hadisələri qiymətləndirməyə qadir olan digər müşahidəçilərin təcrübəsinə əsaslanaraq əmin oldum ki, kokanın ilk dozası və təkrar dozaları bu stimulyatora qarşı qarşısıalınmaz bir meyl doğurmur; əksinə, insan bu maddəyə qarşı əsassız bir ikrah hissi keçirir. Bu hal qismən onunla izah olunur ki, müsbət tövsiyələrə baxmayaraq, koka Avropada stimulyator kimi kök sala bilmədi. Manteqazza öz üzərində kokainin böyük dozalarının təsirini öyrənmişdi. O, təsvir edilə bilməyən xoşbəxtlik hissini yaşamağa müvəffəq olmuşdu ki, buna hərəkət etmək istəyinin tamamilə olmaması yoldaşlıq edirdi. Buna baxmayaraq, bu vəziyyət bəzən hərəkətə qarşı güclü meyl tərəfindən pozulurdu. Burada fon Anrepin heyvanlar üzərində apardığı təcrübələrin nəticələri ilə aşkar bir oxşarlıq izlənilir. Dozanın sonrakı artırılması zamanı o [Manteqazza] sopore beato vəziyyətində qalırdı: nəbz tezliyi son dərəcə artmışdı, bədən temperaturu bir qədər yüksəlmişdi. Onda nitq qüsurları meydana çıxdı, əl yazısı oxunmaz oldu. Nəticədə onda gözəl, rəngarəng hallüsinasiyalar yarandı ki, bunlar qısamüddətli qorxu doğurdu, lakin sonradan dəyişməz olaraq sevinc gətirdi. Kokain intoksikasiyası depressiya və yan təsirlər doğurmadı. Nisbətən böyük dozalarda koka qəbul etdikdən sonra Moreno-i-Mais də qarşısıalınmaz hərəkət istəyi hiss etdi. Hətta 18 draxma koka yarpağı qəbul etdikdən sonra Manteqazza şüurun bulanması əlamətləri görmədi. 1,5 qram kokain[59] qəbul edərək özünü zəhərləməyə cəhd edən əczaçı xəstələndi: onda qastroenterit simptomları meydana çıxdı, lakin şüur bulanmadı. VI. KOKAİNİN TERAPEVTİK TƏTBİQİ Vətənində möcüzəli xassələri sayəsində şöhrət qazanmış bitki, qaçılmaz olaraq, insan orqanizminin müxtəlif pozuntularının və xəstəliklərinin müalicəsi üçün bir vasitəyə çevrilməli idi. Bu sərvətin mövcudluğunu yerli əhalidən ilk öyrənən avropalılar koka istifadəsi ilə bağlı tövsiyələrində ehtiyatsızlıq göstərirdilər. Böyük tibbi təcrübəsinə əsaslanaraq, Manteqatssa sonralar kokanın terapevtik xassələrinin siyahısını tərtib etdi və bu xassələr tədricən digər həkimlər tərəfindən də qəbul olunmağa başladı. Növbəti bölmədə mən kokaya dair tövsiyələri müqayisə etməyə çalışacağam və stimulyatorun psixoloji təsiri ilə bağlı tövsiyələri ayrıca qeyd edəcəyəm. Ümumiyyətlə desək, ilk tövsiyələr ikincilərdən daha əhəmiyyətlidir. Hazırda ümid etmək olar ki, koka preparatları Şimali Amerikada geniş tətbiq və tanınma tapacaq, halbuki Avropada az sayda həkim onların adlarını bilir. Mənim fikrimcə, kokanın Avropada haqsız yerə qazandığı populyarsızlıq, kokanın Avropada yayılmasından qısa müddət sonra ortaya çıxan mənfi nəticələr barədə məlumatlarla izah olunur. Kokanın populyarsızlığı həm də preparatların şübhəli keyfiyyəti, onların nisbətən nadirliyi və bunun nəticəsi olaraq yüksək qiyməti ilə izah edilir. Kokanın tətbiqini şübhəsiz surətdə lehinə sübut edən məlumatlar mövcuddur. Eyni zamanda, bəzi məlumatlar ən azı qərəzsiz tədqiqat tələb edir. Sübut edilmişdir ki, Merk kokainı və onun duzları koka yarpaqlarının təsirinə xas olan bütün və ya ən azı əsas simptomları yarada bilən preparatlardır. a) Koka stimulyator kimi. Şübhəsiz ki, koka hindlilərin əsrlər boyu istifadə etdiyi kimi tətbiq olunacaqdır. O, orqanizmin fiziki qabiliyyətlərini qısa müddət ərzində artırmaq və adətən əhəmiyyətli səylər zamanı zəruri olan istirahət və qidalanmanı təmin etmək mümkün olmadıqda onları saxlamaq məqsədi //30// qoyulduğu hallarda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə vəziyyətlər müharibə, alpinist yürüşləri və digər ekspedisiyalar zamanı yaranır. Belə hallarda spirtli içkilərin şübhəsiz fayda gətirdiyi qəbul edilir. Koka spirtdən daha güclü və daha az zərərli stimulyatordur və hazırda onun geniş tətbiqinə yalnız yüksək qiymət mane olur. Kokanın Cənubi Amerikanın yerli sakinlərinə təsirinin nəticələrini nəzərə alaraq, məşhur həkim Pedro Krespo (Lima, 1793) Avropa hərbi-dəniz qüvvələrində kokanın tətbiqi ilə bağlı tövsiyələr vermişdir. Neydorfer (1870), Klemens (1867) və baş cərrah E.Çarlz[60] Avropa ordularında kokadan istifadə etməyi tövsiyə etmişlər. Aşenbrandtın əldə etdiyi eksperimental məlumatlar, şübhəsiz ki, ordu rəhbərliyinin diqqətini kokaya cəlb etməlidir. Kokainin stimulyator kimi istifadəsi zamanı onu kiçik effektiv dozalarda (0,05—0,1 qram) vermək və təsirinin davamlılığını təmin etmək üçün qəbulu kifayət qədər tez-tez təkrarlamaq məqsədəuyğundur. Kokain, görünür, orqanizmdə qalmır. Yuxarıda göstərildiyi kimi, kokanın təsiri dayandıqdan sonra depressiv vəziyyət yaranmır. Hazırda kokanın insanın əqli qabiliyyətini hansı dərəcədə artıra bilməsini dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil. Mənim fikrimcə, kokanın uzunmüddətli tətbiqi davamlı yaxşılaşmaya səbəb ola bilər, əgər kokanın tətbiqindən əvvəl mövcud olan psixi boğulma yalnız fiziki səbəblərdən və ya orqanizmin tükənməsindən irəli gəlirsə. Təbii ki, kokanın bir dozasının ani təsirini morfin inyeksiyasının təsiri ilə müqayisə etmək olmaz. Digər tərəfdən, bu zaman morfinin daimi tətbiqi zamanı yaranan orqanizmə zərər vurma təhlükəsi mövcud deyil. Bir çox həkim hesab edir ki, kokain psixiatrların istifadə etdiyi dərman vasitələrinin spektrindəki boşluğu doldurmalıdır. Məlumdur ki, psixiatrlar sinir mərkəzlərinin oyanıqlığını azaltmaq üçün bir sıra dərman vasitələrinə malikdirlər, lakin onlardan heç biri həmin mərkəzlərin oyanıqlıq səviyyəsini yüksəltməyə qadir deyildir. Buna görə də kokanın tətbiqi müxtəlif psixi xəstəliklərdə: histeriyada, hipoxondriyada, melanxoliyada, stuporda və buna bənzər pozuntularda tövsiyə olunurdu. Bu sahədə müəyyən uğurlar qazanıldığı barədə məlumatlar mövcuddur. Belə ki, yezuit Antonio Xulian (Lima, 1787) təhsilli bir missioner barədə məlumat verir ki, o, ağır hipoxondriyadan xilas olmuşdur. Manteqatssa kokanı indi nevrastenik adlandırılan funksional pozuntuların demək olar ki, universal müalicə vasitəsi kimi tərifləyir. Flessburq[61] «sinir tükənməsi» zamanı kokanın tətbiqinin gözəl nəticələri barədə məlumat verir. Koldvellin[62] fikrincə, koka histeriyanın müalicəsində ən yaxşı tonik vasitədir. E. Morselli və H. Bukkola[63] melankolik xəstələrin müalicəsində kokainin sistemli (bir neçə ay ərzində) tətbiqi ilə bağlı təcrübələr aparmışlar. Trommsdorfun göstərişlərinə uyğun olaraq, onlar kokain preparatını bir dəfəyə 0,0025—0,1 qram dozada dərialtı inyeksiyalar şəklində tətbiq etmişlər. Bir neçə ay sonra onlar xəstələrinin vəziyyətində müəyyən yaxşılaşma olduğunu təsdiqləmişlər. Xəstələr yemək qəbul etməyə başlamış, əhval-ruhiyyələri yaxşılaşmış, qidanın mənimsənilməsi davamlı xarakter almışdır[64]. Ümumilikdə, kokainin əsəb və psixi pozuntuların müalicəsində tətbiqinin effektivliyi daha da tədqiq edilməlidir ki, bu da, görünür, daha əlverişli nəticələrə gətirib çıxaracaqdır. Mantegazzanın fikrincə, əsəb sisteminin orqanik dəyişiklikləri və iltihabları zamanı kokaindən istifadə məqsədəuyğun deyil, bəzən hətta təhlükəlidir. b) Kokainin həzm pozğunluqlarının müalicəsində tətbiqi. Burada söhbət kokainin ən qədim, kifayət qədər yoxlanılmış və bizim üçün ən aydın olan tətbiqindən gedir. Qədim və müasir mütəxəssislərin (Xulian, Martius, Unanue, Manteqatssa, Binqel[65], Skrivenər[66], Frankel və başqaları) yekdil rəyinə görə, kokainin müxtəlif üsullarla tətbiqi dispeptik simptomları və onlarla bağlı pozğunluqları və narahatlıqları aradan qaldırır; kokainin uzunmüddətli tətbiqi sağlamlığa gətirib çıxarır. Mən özüm bu cür bir sıra müşahidələr aparmışam. Mən Manteqatssa[67] və Frankel[68] kimi öz təcrübəmdə əmin oldum ki, kiçik dozalarda kokain (0,025—0,05 qram) qəbul edildikdən sonra bol yeməkdən sonra yaranan xoşagəlməz simptomlar — mədədə diskomfort, ağırlıq və dolğunluq hissi, işləmək istəyinin olmaması — kəyirlə birlikdə yox olur. Mən zaman-zaman bu məsələ ilə bağlı həmkarlarıma kömək etmişəm. Mən iki dəfə müşahidə etmişəm ki, qastronomik ifratdan yaranan yeməyə qarşı ikrah hissi kokainin təsiri altında tezliklə normal yemək istəyinə və fiziki məmnunluq hissinə yol verir. Bundan başqa, mən mədə pozğunluqlarından xilas olmağı öyrənmişəm, bunun üçün natrium salisilata bir az kokain əlavə edirəm. Həmkarım doktor Cozef Pollak mənə kokainin diqqətəlayiq bir xassəsi barədə məlumat verdi ki, bu da kokainin yalnız mədədə xoşagəlməz hissləri aradan qaldırmaq üçün deyil, həm də ciddi reflektor reaksiyalar üçün tətbiq edilməsinin mümkünlüyünü göstərir. Beləliklə, bizim kokainin həmin orqanın selikli qişasına və əzələ sisteminə güclü təsir göstərdiyini iddia etmək üçün bütün əsaslarımız var. İyirmi iki yaşlı möhkəm bir kişi ki, həkim onu yaxşı tanıyırdı, ciddi pəhriz saxlayır və yeməyi müəyyən olunmuş vaxtda qəbul edirdi, çünki əks halda //34// onda aşağıda təsvir olunan tutmalar baş verirdi. O, ən çox səfərlər zamanı və ya emosional gərginlik zamanı tutmalara məruz qalırdı. Tutmalar müəyyən ardıcıllıqla inkişaf edirdi: onlar axşam qarın üstü nahiyəsində xoşagəlməz bir hisslə başlayırdı, bundan sonra hiperemiya, gözlərdə yaş, gicgahlarda pulsasiya və alın nahiyəsində güclü ağrı meydana çıxırdı ki, bunlar da güclü depressiya və apatiya ilə müşayiət olunurdu. O, gecələr yata bilmirdi; səhərə yaxın ağrılı spazmlar, bir neçə saat dalbadal davam edən qusma baş verirdi. Günorta radələrində müəyyən yüngülləşmə baş verirdi. Bir neçə qaşıq şorba „sanki mədə nəhayət ki, uzun müddət içində qalmış gülləni xaric edir" kimi bir hiss yaradırdı. Sonra axşama qədər davam edən qaxımtıl gəyirmə meydana çıxırdı, ta ki xəstənin vəziyyəti normallaşana qədər. Xəstə gündüz işləmək qabiliyyətinə malik deyildi və buna görə də yataq rejimi saxlayırdı. Axşam saat 8-də iyunun 10-da tutmanın adi simptomları meydana çıxdı. Saat 10-da, güclü baş ağrısı baş verdikdən sonra xəstəyə 0,075 qram cocainum muriaticum verildi. Tezliklə o, özünə "çox əhəmiyyətsiz" görünən isti gəyirmə hiss etdi. Saat 10:30-da xəstəyə ikinci doza (0,075 qram) kokain verildi; gəyirmə gücləndi; xəstə bir qədər yüngülləşmə hiss etdi və uzun bir məktub yaza bildi. O, mədəsində intensiv hərəkət hiss etdiyini söylədi. Saat 12-də, yüngül baş ağrısını saymasaq, onun əhvali-ruhiyyəsi normal, hətta şən idi və o, bir saatlıq gəzinti etdi. O, səhər saat 3-ə qədər yuxuya gedə bilmədi, lakin bu onu kədərləndirmədi. Növbəti səhər o, sağlam, işə hazır, yaxşı iştaha ilə oyandı. Manteqazza da hesab edir ki, koka mədəyə ikili təsir göstərir: hərəkəti stimullaşdırır və bu orqanın həssaslığını azaldır. Sonuncu hal yalnız kokain qəbulundan sonra mədədə müəyyən hisslərin yaranması ilə deyil, həm də kokainin digər selikli qişalara analoji təsir göstərməsi ilə ehtimal olunur. Manteqazzanın sözlərinə görə, o, qastrit və enteritin müalicəsində heyrətamiz nəticələr əldə etmiş, ağrılı və qıcolmalı halların yox olmasını isə kokanın anestezik xüsusiyyətinə aid etmişdir. Mən Manteqazzanın bu hissədə əldə etdiyi nəticələri təsdiqləyə bilmirəm. Yalnız bir halda — mədə katarında — koka qəbulundan sonra mədənin təzyiqə həssaslığının yox olduğunu qeyd etdim. Digər hallarda mən özüm müşahidə etdim və başqa həkimlərdən öyrəndim ki, artmış peristaltika müşahidə olunur. Beləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, kokainin tətbiqi atonik, həzm zəifliyi və sözdə sinir mədə pozğunluqlarında şübhəsiz göstərilir. Belə hallarda //36// yalnız simptomların aradan qaldırılmasına deyil, həm də uzunmüddətli yaxşılaşmaya nail olmaq mümkündür. c) Kokainin kaxeksiyada tətbiqi. Kokanın uzunmüddətli tətbiqi toxumaların degenerasiyası ilə əlaqədar xəstəliklərdə israrla tövsiyə olunur (və iddia edilir ki, uğurla sınaqdan keçirilmişdir). Belə xəstəliklər sırasına aşkar anemiya, ağciyər vərəmi daxildir; bu xəstəliklərdən sonra kokanın uzunmüddətli tətbiqi tövsiyə olunur. Belə ki, məsələn, Makbin[69] yatalaq xəstəliyinin kokainlə müalicəsində davamlı yaxşılaşma qeyd etmişdir. Deyilənə görə, ağciyər vərəminin müalicəsində koka qızdırma və tər ifrazına yumşaldıcı təsir göstərir. Pekhem[70] bildirir ki, ağciyər vərəminin müalicəsində yeddi ay ərzində kokanın maye ekstraktının tətbiqindən sonra xəstənin vəziyyətində nəzərəçarpan yaxşılaşma baş vermişdir. Xoul[71] orqanizmin tükənməsinə səbəb olan xroniki iştahasızlıq halı ilə bağlı digər, kifayət qədər ciddi bir halı təsvir edir. Bu halda da kokanın tətbiqi xəstənin sağlamlığını bərpa etməyə imkan vermişdir. Ümumiyyətlə, R. Bartolou[72] ağciyər vərəminin və digər "vərəm proseslərinin" müalicəsində kokanın tətbiqinin məqsədəuyğunluğunu qeyd etmişdir. Manteqassa və digər mütəxəssislər kokaya görkəmli terapevtik xüsusiyyət — kaxeksiyada (tükənmədə) orqanizmin toxumalarının degenerasiyasını məhdudlaşdırmaq və onun güclərini artırmaq xüsusiyyətini aid edirlər. Qeyd olunan xəstəliklərin müalicəsindəki uğurları qismən kokainin həzmə şübhəsiz müsbət təsiri ilə izah etmək olar, lakin bununla yanaşı, nəzərə almaq lazımdır ki, kokain haqqında məqalələrin bir çox müəllifləri onu «yığım mənbəyi» kimi nəzərdən keçirirlər, yəni onlar hesab edirlər ki, orqanizm son dərəcə kiçik dozada kokain qəbul etdikdən sonra kokainə reaksiya nəticəsində iş üçün yararlı həyat enerjisini kokainsiz vəziyyətdən daha çox yığa bilir[73]. Əgər iş həcmini sabit kəmiyyət kimi qəbul etsək, onda kokain qəbul etmiş orqanizm aşağı metabolizmlə öhdəsindən gələ bilir ki, bu da öz növbəsində daha az həcmdə qida mənimsənilməsini nəzərdə tutur. Bu, açıq-aydın, kokainin hindlilərə təsirini izah edir ki, fon Voytun[74] fikrincə, bu təsir izahsız qalmışdı. Kokainin təsiri hətta enerjinin saxlanması qanununa da zidd deyil. Çünki enerjini qidadan və ya toxuma komponentlərindən alan əmək, mənimsənilmiş qidadan istifadə zamanı və ya enerjinin işə çevrilməsi prosesində müəyyən itkiyə səbəb olur; bu cür itkiləri, ehtimal ki, müvafiq tədbirlər görülməklə azaltmaq olar. Lakin indiyədək belə bir prosesin baş verdiyi sübuta yetirilməmişdir. Kokainin istifadəsi zamanı və kokainsiz ifraz olunan sidiyin həcmini müəyyən etmək məqsədilə aparılan müqayisəli təcrübələr inandırıcı nəticələr verməmişdir. Əslində, bu təcrübələr heç də həmişə nəticələrin etibarlılığını təmin edə biləcək şəraitdə aparılmamışdır. Üstəlik, təcrübələr, görünür, belə bir fərziyyə əsasında aparılmışdır ki, //38// məlum olduğu kimi, müəyyən güc sərfi ilə bağlı olan sidik ifrazı ümumi metabolizmin göstəricisi kimi xidmət edir. Gəzintilər zamanı kokain qəbul edən Kristison sidikdə bərk komponentlərin miqdarının bir qədər azaldığını müşahidə etmiş, Lippman, Demarl, Marvo və bu yaxınlarda Mason[75] isə öz təcrübələrinə əsaslanaraq belə nəticəyə gəlmişlər ki, kokain qəbulu ifraz olunan sidiyin miqdarını azaldır. Digər tərəfdən, Hazo[76] müəyyən etmişdir ki, kokainin təsiri altında sidik ifrazı 11—24% artır. Onun fikrincə, orqanizmdə yığılmış elementlərin daha yaxşı mənimsənilməsi kokainin təsiri altında orqanizmin iş qabiliyyətinin və qidasız keçinmə qabiliyyətinin yüksəlməsini izah edir. Qeyd etmək lazımdır ki, orqanizmdən karbon qazının xaric edilməsi ilə bağlı eksperimental tədqiqatlar aparılmamışdır. Voyt sübut etdi ki, həmçinin "yığım mənbəyi" sayılan qəhvə orqanizmdə zülalların parçalanmasına təsir göstərmir. Etiraf etmək lazımdır ki, kokanın "yığım mənbəyi" kimi təyini heyvanların qidadan məhrum edildiyi bəzi təcrübələrdən sonra təkzib edilmişdir. Aclıq zamanı, heyvanlara vaxtaşırı kokain verildikdə, onların bədən çəkisinin azaldığı və heyvanların aclığa dözə bildiyi dövrün qısaldığı müşahidə edilmişdir. Belə təcrübələr K. Bernar[77], Moren-i-Mais, Demarl, Hazo və fon Anrep tərəfindən aparılmışdır. Bu təcrübələrin nəticələrinə əsaslanaraq müəyyən edilmişdir ki, kokain verilən heyvanlar kokain almayan heyvanlardan fərqli olaraq uzun sürən aclığa dözməmişlər. Lakin bu nəticəyə La-Pasdakı aclıq faktı — tarixin özünün apardığı təcrübə ziddir. Unanuenin sözlərinə görə, şəhər sakinlərindən yalnız koka qəbul edənlər aclıqdan ölümdən xilas olmuşlar. Bununla əlaqədar olaraq onu da qeyd etmək olar ki, insanın sinir sistemi toxumaların qidalanmasına şübhəsiz, hərçənd tam aydın olmayan təsir göstərir. Nəhayət, psixoloji amillər sağlam insanda da çəki azalmasına səbəb ola bilər. Kokainin terapevtik xassələrini, mülahizələrimizdə əsas götürdüyümüz bu xüsusiyyətləri tələsik inkar etmək lazım deyil. Kokainin törətdiyi sinir mərkəzlərinin oyanması, ağciyər vərəmi ilə tükənmiş orqanizmin qidalanmasına müsbət təsir göstərə bilər, hətta bu təsir maddələr mübadiləsinin ləngiməsinə səbəb olmadıqda belə. Deyilənlərə onu da əlavə etmək lazımdır ki, kokanın sifilisin müalicəsində tətbiqi çox yüksək qiymətləndirilmişdir. R. Teylor[78] bildirir ki, kokadan istifadə edildikdə xəstənin civəyə dözümlülüyü artır və civə kaxeksiyasının inkişafı dayanırdı. C. Kollan[79] kokanı civə stomatitinə (stomatitis mercurialis) qarşı ən yaxşı dərman kimi tövsiyə edir. Onun sözlərinə görə, Paqvalin həmişə kokanın civə preparatları ilə birlikdə tətbiqini təyin edir. //40// d) Kokainin morfinizm və alkoqolizmin müalicəsində tətbiqi. Amerikada bu yaxınlarda mühüm bir kəşf edilmişdir: kokain preparatları köklü narkomanların morfinə olan həvəsini boğmağa və xəstənin morfin vərdişindən ayrılması prosesində meydana çıxan ciddi kollaps simptomlarını müəyyən dərəcədə azaltmağa qadirdir. Mənim məlumatıma görə (əsasən «Detroyt terapevtik qəzeti»ndən götürülmüşdür), U. Bentli[80] 1878-ci ilin mayında bildirmişdir ki, morfinist qadının müalicəsi zamanı adi alkaloidi kokainlə əvəz etmişdir. İki il sonra Palmer «Luisvill tibbi xəbərləri»ndə məqalə dərc etdirmişdir ki, bu da morfinizmin bu müalicə üsuluna ümumi maraq doğurmuşdur. Sonrakı iki il ərzində «Terapevtik qəzet» müntəzəm olaraq «Kokainin eritroksilininin opium vərdişinin müalicəsində tətbiqi» başlığı altında məqalələr dərc etdirmişdir. Hazırda uğurlu sağalma halları barədə xəbərlər getdikcə daha nadir hallarda görünməyə başlayır. Bilmirəm, bu niyə baş vermişdir. Bəlkə də bu cür xəbərlərin nadirliyi bu müalicədən imtina edilməsi ilə bağlıdır. Amerika qəzetlərinin son nömrələrində dərman satıcılarının dərc etdirdikləri reklam elanlarına əsasən, bu ehtimal mənə ən əsaslı görünür. Morfizmə qarşı mübarizədə kokainin tətbiqi ilə bağlı təqribən 16 müvəffəqiyyətli sağalma halı barədə məlumat mövcuddur və yalnız bir halda kokainin istifadəsi morfinizmin simptomlarının aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmamışdır. Diqqətəlayiqdir ki, sonuncu halda həkim təəccüblə sual verir ki, nə üçün morfinizmin müalicəsində kokainin tətbiqi ilə bağlı bu qədər müsbət tövsiyə mövcuddur[81]. Morfinizmdən müvəffəqiyyətli sağalma haqqında bütün məlumatlar eyni dərəcədə inandırıcı deyildir. Bəzi hallarda köklü narkomanların müalicəsi üçün böyük dozalarda opium və ya morfin tətbiq edilmişdir. Residivlər barədə nisbətən az məlumat vardır, çünki əksər hallarda nəticələr haqqında məlumatlar müalicə başa çatdıqdan qısa müddət sonra daxil olmuşdur. Xüsusi dəyər kəsb edən o məlumatlardır ki, onlarda xəstələrin sağaldıqdan bir neçə həftə sonra kokainsiz keçinə bilməsi və morfinə həvəs duymaması qeyd olunur[82]. Bir neçə dəfə xüsusi diqqət ona yönəldilmişdir ki, morfin kaxeksiyasının yerinə heyrətamiz sağlamlıq gəlirdi, belə ki, sağaldıqdan sonra xəstələri tanımaq çətin idi[83]. Narkotikdən tədricən uzaqlaşdırma proseduruna gəldikdə, aydınlıq gətirmək lazımdır: narkotikin adi dozasının tədricən azaldılması kokain dozasının tədricən artırılması ilə müşayiət olunurdu. Eyni zamanda narkotikin qəfil dayandırılması metodu da sınaqdan keçirilmişdir[84]. Sonuncu halda Palmer gün ərzində xəstəyə morfinə həvəs duyduğu hər dəfə müəyyən dozada narkotik verilməsini tövsiyə edir[85]. Kokain dozasının tədricən azaldılması xəstə kokainsiz keçinə bilənə qədər davam edir. Çəkinmə dövrünün ən başlanğıcında tutmalar zəif olurdu ya da bir neçə gün ərzində zəifləyirdi. Demək olar ki, hər bir halda müalicəni xəstənin özü həyata keçirirdi, halbuki Avropada kokainin köməyi olmadan morfinizmin müalicəsi metodu xəstənin stasionar şəraitdə müşahidə altında saxlanılmasını tələb edir. Bir dəfə mənə morfinin qəfil kəsilməsini və köməkçi vasitə kimi kokainin istifadəsini nəzərdə tutan müalicə kursu keçən bir xəstəni müşahidə etmək imkanı yarandı; əvvəlki müalicə mərhələsində abstinensiya nəticəsində xəstə şiddətli əzab çəkirdi. Bu dəfə onun vəziyyəti dözülən idi, — xüsusən də kokainin təsiri davam etdiyi müddətdə depressiya və ya ürəkbulanma əlamətləri meydana çıxmırdı; indi narkotikdən çəkinmənin yeganə daimi simptomları üşütmə və ishal idi. Xəstə yatağa bağlı deyildi və normal hərəkət edə bilirdi. Müalicənin ilk günlərində xəstə gündəlik 3 desiqram Cocainum muriaticum qəbul edirdi və 10 gün sonra kokainsiz tamamilə keçinə bilirdi. Beləliklə, morfinizmin kokainlə müalicəsi bir növ narkomaniyanın digəri ilə əvəzlənməsinə gətirib çıxarmır — o, morfinisti koquero (kokain həvəskarı) çevirmir. Üstəlik, mən hesab etmirəm ki, kokainin ümumi möhkəmləndirici təsiri morfinlə zəifləmiş orqanizmə yalnız cüzi simptomlar bahasına morfindən imtinaya dözmək imkanı verir. Mən belə hesab edirəm ki, kokain morfinə birbaşa əks təsir göstərir. Fikrimi dəstəkləmək üçün doktor Cozef Pollakın baxılan məsələyə birbaşa aidiyyəti olan aşağıdakı müşahidələrini gətirəcəyəm: Otuz üç yaşlı qadın uzun illər ərzində güclü menstrual miqrendən əziyyət çəkir və ona yalnız morfin inyeksiyaları rahatlıq gətirir. Miqren olmadıqda bu xanım heç vaxt morfin qəbul etməsə və onu istifadə etmək istəyi duymasa da, buna baxmayaraq, tutmalar zamanı özünü morfinist kimi aparır. İnyeksiyadan bir neçə saat sonra o, güclü depressiya, əsəbilik və qusma tutmaları keçirir ki, bunları da növbəti morfin inyeksiyası ilə dayandırmaq mümkündür. Sonra yenidən asılılıq simptomları yaranır və bütün bunlardan irəli gələn nəticələrlə birlikdə miqren tutması başlayır: xəstə üç gün çarpayıya məhkum olur və ən acınacaqlı vəziyyətdə qalır. Miqrenlə mübarizə üçün kokain sınaqdan keçirilmiş, lakin müalicə müsbət nəticə verməmişdir. Yenidən morfin inyeksiyalarına müraciət etmək məcburiyyətində qalınmışdır. Lakin morfinə qarşı həssaslığın artması ilə 1 desiqram kokain qəbulu tez bir zamanda rahatlıq gətirirdi, nəticədə xəstə tutmadan daha tez sağalırdı və bununla da xeyli az morfin istifadə edirdi. Amerikada koka xroniki alkoqolizmin müalicəsində morfinizmin müalicəsində tətbiqi ilə demək olar ki, eyni vaxtda sınaqdan keçirilmişdir. Nəşrlərin əksəriyyətində kokanın bu tətbiq üsulları barədə eyni zamanda məlumat verilirdi //44//[86]. Alkoqolizmin müalicəsində şübhəsiz uğur halları qeyd edilmişdir ki, bu zaman içkiyə qarşı dözülməz həvəs ya aradan qaldırılır, ya da daha az əzabverici idi; eyni zamanda alkoqoliklərin dispeptik əziyyətləri azalırdı. Ümumiyyətlə desək, spirtli içkilərə həvəsin kokainlə boğulması morfinə həvəsin boğulmasından daha çətin oldu. Bentli bir alkoqolikin kokainistə çevrilməsi halı barədə məlumat verir. Yalnız belə bir fərziyyə qalır ki, kokain alkoqolizmin müalicəsində effektivliyi təsdiqlənərsə, «yığım mənbəyi» kimi böyük iqtisadi əhəmiyyət kəsb edəcəkdir. d) Kokain və astma. Çudi və Markhem[87] bildirirlər ki, And dağlarında alpinizm məşğuliyyəti zamanı koka yarpaqlarını çeynəmək onlara sözdə dağ xəstəliyinin xarakterik simptomlarını aradan qaldırmağa imkan vermişdir. Bu simptomlar kompleksinə daxildir özünə nəfəs darlığını, ürək döyüntüsünü, başgicəllənməsini və digər simptomları daxil edir. Poyzatın[88] sözlərinə görə, hər bir halda kokainin tətbiqi xəstələrdə astma tutmalarını dayandırmağa imkan verirdi. Mən kokainin bu xassəsini ona görə qeyd etdim ki, onun fizioloji izahı var. Fon Anrepin heyvanlar üzərində apardığı təcrübələr vagus sinirinin bəzi şaxələrinin ilkin iflicinə gətirib çıxardı; yüksəklik astmasını və xroniki bronxit üçün səciyyəvi olan tutmaları ağciyər şaxələrində yaranan reflektor oyanmanın nəticəsi kimi qəbul etmək olar. Kokainin vagus sinirinin digər nevrozlarının müalicəsində tətbiqi imkanını nəzərə almaq lazımdır. e) Kokainin afrodizyak vasitə kimi təsiri. Cənubi Amerikanın yerli sakinləri sevgi ilahəsini əlində kokain yarpaqları ilə təsvir edirdilər və kokainin cinsiyyət orqanlarına oyadıcı təsir göstərdiyinə şübhə etmirdilər. Manteqazza təsdiq edir ki, kokain istifadəçilərində cinsi potensiya qocalıq dövrünə qədər yüksək səviyyədə qalırdı. Üstəlik, o, kokain istifadəsindən sonra potensiyanın bərpa olunduğu və funksional zəifliyin yox olduğu hallar barədə məlumat verir, baxmayaraq ki, Manteqazzanın özü kokainin hər bir fərdə belə təsir göstərə biləcəyinə inanmır. Marvo qətiyyətlə kokainin oyadıcı təsir göstərdiyi nöqteyi-nəzərini müdafiə edir; digər mütəxəssislər kokainin müvəqqəti funksional zəiflik və tükənmə üçün dərman kimi istifadəsini israrla tövsiyə edirlər. Bentli belə hallardan birini bildirir ki, bu zaman kokain istifadəsi xəstənin sağalmasına gətirib çıxarmışdır[89]. Kokain verdiyim üç nəfərdən üçü güclü cinsi oyanma barədə məlumat verdilər və bunu tərəddüd etmədən kokainin təsirinə aid etdilər. Uzun sürən xəstəlikdən sonra kokain ona iş qabiliyyətini qaytarmış gənc yazıçı arzuolunmaz yan təsirlərə görə narkotikdən istifadəni dayandırdı. e) Kokainin yerli tətbiqi. Kokainin və onun duzlarının doymuş məhlulda tətbiqi dəriyə və selikli qişaya toxunduqda aşkar anestezik təsir göstərir. //46// Bu xassə kokainin qısamüddətli yerli anesteziya vasitəsi kimi tətbiqi imkanından xəbər verir. Kollanın[90] sözlərinə görə, Ş. Fovel kokainin udlaq xəstəliklərinin müalicəsində tətbiqini israrla tövsiyə edərək onu «səs telləri üçün əla tonik vasitə» («le tenseur par excellence des chordes vocales») kimi xarakterizə edir. Doğrudan da, kokainin anesteziya xassəsi onun ən müxtəlif sahələrdə tətbiqinə imkan verir. ƏLAVƏ. 1885-ci ildə "Koka haqqında" məqaləsinə edilmiş əlavə (1885f) 1. Kokainin sağlam adamlara təsiri. Bu məqalə burada təkrar çap şəklində verildikdən sonra mən kokainin bir sıra insanlara təsirini müşahidə etmək imkanı əldə etdim. Müşahidələrin nəticələrinə əsaslanaraq, əvvəlkindən daha cəsarətlə bəyan etməliyəm ki, fərdlərin kokainə reaksiyaları müxtəlifdir. Müəyyən etdim ki, bəzi fərdlər koka ilə yaranan evforiyanın eynilə mənim yaşadığım əlamətlərini göstərirdilər, digərləri isə 0,05-dən 0,1 qrama qədər dozalarda heç bir təsir hiss etmirdilər. Eyni zamanda, bəzi fərdlər koka yüngül intoksikasiya simptomları, sözçoxluğu və davranışda yüngüllüklə reaksiya verirdilər. Digər tərəfdən, iş qabiliyyətinin artması koka təsirinin daimi əlaməti kimi xidmət edirdi. Bu sahədəki təcrübəmə əsaslanaraq, məqsədi insanların orqanizmində kokanın tərkibinin bəzi göstəricilərinin müqayisəsi əsasında kokanın təsirini aşkar etməkdən ibarət olan bir eksperiment apardım. 31 yanvar 1885-ci ildə «Wiener mediciniche Wochenschrift» həftəlik jurnalında bu eks-//54//perimentin müsbət nəticələri haqqında məlumat verildi. Söhbət dinamoqramla ölçülən qol əzələlərinin gücünün dəyişməsindən və professor Eksner tərəfindən ixtira edilmiş cihaz — neyroamebimetrlə qeydə alınan psixi reaksiyanın sürətindən gedirdi. 0,1 qram sosagpit muriaticum qəbul etdikdən sonra öz üzərimdə eksperimentlər apararaq müəyyən etdim ki, bir əllə yaradılan təzyiq 2—4 kq, iki əllə yaradılan təzyiq isə 4—6 kq artırdı. Bu baxımdan qeyd etmək maraqlıdır ki, kokanın təsiri eksperiment zamanı subyektin vəziyyətindən asılıdır və hərəkət gücünün aşağı (yüksək deyil) ilkin göstəricilərində parlaq şəkildə ifadə olunur. Koka ilə yaranan hərəkət gücünün artması gözlənilmədən 15 dəqiqə sonra təzahür edir və tədricən azalaraq 4—5 saat ərzində davam edir. Buradan belə nəticə çıxarmaq olar ki, bu vəziyyət koka ilə yaranan evforiyaya uyğun gəlir və işin yerinə yetirilməsinə artmış hazırlıq, özünü yaxşı hiss etmənin yaxşılaşması ilə şərtlənir, lakin narkotikin hərəkət orqanlarına birbaşa təsiri ilə deyil. Bundan başqa, psixi reaksiyanın sürətində fərqlər qeyd edildi. Koka qəbul etdikdən sonra mənim psixi reaksiyamın sürəti sağlamlığımın əla vəziyyətdə olduğu hallardakı kimi idi, halbuki əvvəllər daha az qənaətbəxş sağlamlıq vəziyyətində psixi reaksiya qeyri-bərabər və daha uzunmüddətli xarakter daşıyırdı. Dinamometr kokainin əzələ gücünü artırma qabiliyyətini yoxlamağa imkan verir ki, bu da koka bitkisinin hindlilərə təsiri barədə məlumatların inandırıcı təsdiqi sayıla bilər. 2. Kokainin morfinizmə təsiri. Morfin nəticəsində yaranan kollaps hallarında kokainin tətbiqinin məqsədəuyğunluğu Rixter (Pankov) tərəfindən təsdiqlənmişdir; o, yuxarıdakı mətndə irəli sürülən nöqteyi-nəzərə meyl edir, yəni kokainin və morfinin təsirləri arasında antaqonist əlaqə mövcuddur. 3. Kokainin daxilə tətbiqi. Hazırda bir çox mütəxəssislər kokainin daxilə tətbiqindən əsassız qorxu keçirdikləri üçün dərialtı inyeksiyaların, məsələn, mənim ağırlaşmış işiasın müalicəsində uğurla tətbiq etdiyim inyeksiyaların zərərsizliyini vurğulamaq yerinə düşərdi. İnsanlar üçün, görünür, toksik doza kifayət qədər yüksək ola bilər, lakin ölümcül deyil. 4. Kokainin yerli təsiri. Kokainin yerli anesteziya vasitəsi kimi tətbiqi üçün göstəriş, Köllerin kokaini göz buynuz qişasının anesteziyası üçün tətbiq etməsi, həmçinin Köniqşteyn, Yelinek və bir çox başqa mütəxəssislərin işləri sayəsində geniş rəğbət qazanmışdır. Beləliklə, kokainin daimi əhəmiyyəti tibb mütəxəssislərimiz arasında rəğbət qazanmışdır. Ümid etmək qalır ki, kokainin daxilə tətbiqi də heç də az ümidverici olmayan nəticələrə gətirib çıxaracaqdır. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, hazırda kokainin süni surətdə şişirdilmiş qiyməti onun gələcək tətbiqinə mane olur 1885-Cİ İL MƏQALƏSİNİN AYRI ÇAPINDAN QEYDLƏR 1885-ci il məqaləsinin ayrıca çapı (burada yoxdur) yuxarıda göstərilən əlavələrlə birlikdə 24 səhifədən ibarətdir. Bu çap ilə «Zentralblat»da dərc olunmuş məqalə arasındakı əsas fərqlər aşağıdakılardan ibarətdir.. 1. Məqalənin 294-cü səhifəsində (s. 5) «Zentral-blatt»da Freyd C17H24N04 formulunu göstərir. 1885-ci il məqalə çapından çıxarışda C17H24N04 formulu verilmişdir. İkinci formulda açıq şəkildə çap səhvi var. Müasir dərsliklər isə kokainin formulunu C17H24N04 kimi verir. 2. «Zentralblat»da məqalənin 299-cu səhifəsində Perlesin ayrıça çapında aşağıdakı düzəlişi ehtiva edən bir qeyd (s. 24, b. 45) verilmişdir: «Merk» əvəzinə «Merck» çap edilmiş və 1885-ci il məqaləsinin ayrıça çapında «Dasselbe ist in Wien in der Taubner'schen Apotheke am Hof...» və «Die Leitung jener Apotheke...» cümlələrindən başlayaraq cümlələr buraxılmışdır. 3. «Zentralblat»da məqalənin 304-cü səhifəsində, aşağıdan yeddinci sətirdə (s. 14, sətir 6) «Merk’sche» sözü «Merck’sche» kimi düzəldilmişdir. //58// 4. «Centralblatt»da çap olunmuş məqalənin 306-cı səhifəsində (s. 15) Flessburq adından əvvəl «naeh» sözü buraxılmışdır; bu söz 1885-ci il məqalənin ayrıca çapında da yoxdur. Tərcüməçi onu tərcüməyə daxil etmişdir. Eritroksilon koka kolu Cənubi Amerikada, xüsusən Peru və Boliviyada geniş şəkildə becərilir. İspan fatehləri bu kolun mövcudluğundan xəbərdar idilər və ona rəğbətlə yanaşırdılar. Kol dini ayinlərlə sıx bağlı idi. Koka yarpaqları tanrılara qurban verilir, dini ayinlər zamanı çeynənilir və ölünün ağzına qoyulurdu ki, o, axirətdə rəğbətlə qarşılansın. Lima şəhər şurası koka yarpaqlarının istifadəsini bütpərəstlik və günah kimi qadağan etmişdi. Lakin ispanlar hindlilərin koka olmadan mədənlərdə ağır işləri yerinə yetirə bilmədiklərini gördükdə qadağanı ləğv etdilər. İspanlar öz işçilərinə gündə 3—4 dəfə koka yarpaqları verməyə başladılar. Bu adət bu günə qədər də qalmaqdadır. Səyahətləri zamanı hindlilər yanlarına koka yarpaqları olan bir torba və ağac külü ilə dolu bir buynuz götürürlər. Koka yarpaqlarından ağızlarında bir kürəcik düzəldirlər, onu əvvəlcə küla batırdıqları tikanla deşirlər, sonra isə kürəciyi bol tüpürcəklə isladaraq hərtərəfli çeynəyirlər. Gündə 3—4 unsiya (80—100 qram) yarpaq qəbulu mülayim doza hesab edilir. Hindlilər uşaqlıqdan koka yarpaqlarını çeynəməyə öyrəşirlər. Bu vərdiş onlarda bütün həyat boyu qalır. Uzun səyahətə çıxmazdan, arvadını evə götürməzdən və ya ağır fiziki işə başlamazdan əvvəl hindlilər adi koka yarpağı dozasını artırırlar. Koka yarpaqlarını çeynəyən hindlilərin qida ehtiyacı duymadan inanılmaz dərəcədə ağır işlər görmə qabiliyyəti barədə çoxsaylı sübutlar mövcuddur. Kokadan sui-istifadə kaxeksiyaya səbəb olur ki, bu da mədə pozğunluğu, arıqlama və gücün tənəzzülü şəklində özünü göstərir. Bu vəziyyət alkoqolizm və morfinizmlə böyük oxşarlıq daşıyır. Belə kaxeksiya yalnız kokadan sui-istifadə nəticəsində yaranır, lakin işin həcmi ilə qəbul edilən kokanın miqdarı arasındakı nisbətin pozulması ilə deyil. Kokain, yarpaqlarında olan kokain yarpaqlarında olan kokain aktiv maddədir. Bu kristallik maddə acımtıl dada malikdir, selikli qişanın anesteziyasına səbəb olur, suda çətin, spirtdə və zəif turşularda, xüsusən xlorid turşusunda və ya duz turşusunda asanlıqla həll olur. Təcrübələr nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, kokanın kiçik dozaları sinir sisteminə oyadıcı, böyük dozaları isə iflicedici təsir göstərir, xüsusən də kiçik heyvanlara. Kokainin bir dəfə tətbiqindən sonra qurbağanın //61// orqanizminə iflicedici təsir göstərir, əvvəlcə həssas sinirlərin uclarına, sonra isə həssas sinirlərin özlərinə təsir edir; bu zaman tənəffüs əvvəlcə tezləşir, sonra isə dayanır. Ürəyin işi tədricən ləngiyir, diastola dayanana qədər. 2 milliqram kokain qəbulu intoksikasiya əlamətlərinin meydana çıxmasına səbəb olur. İstiqanlı heyvanlarda kokain psixika və baş beyin mərkəzlərini oyadır. Çəkisinin hər kiloqramına 0,01 qram kokain qəbulundan sonra itlərdə maniakal təlaş əlamətləri görünür, onlar başları ilə rəqqasvari hərəkətlər edirlər. Kokain vagus sinirlərinin iflici nəticəsində tənəffüsün və nəbzin sürətlənməsinə, bəbəklərin genişlənməsinə, peristaltikanın güclənməsinə, qan təzyiqinin yüksəlməsinə və ifrazatın azalmasına səbəb olur. Kokainin insana təsiri kokain yarpaqlarının təsirindən çox da fərqlənmir. Yorğunluq və narahatlıq hiss edən müəllif bir faizli məhlulda durulaşdırılmış 0,05 qram kokain qəbul etdi. Əvvəlcə məhlul bir qədər acı, sonra isə kifayət qədər xoş göründü. Bir neçə dəqiqə sonra o, rahatlıq və xoş həyəcan hiss etdi. Dilində və dodaqlarında örtük, sonra isə qeyri-adi istilik hissi peyda oldu. Tənəffüs daha yavaş və dərin oldu. O, yorğunluq və yuxululuq hiss etdi, əsnəməyə başladı, fikirləri qarışdı. Əvvəlcə nəbz yavaşladı, sonra isə sürətləndi. Baş nahiyəsində güclü istilik hissi yarandı. //62// Digər təcrübəçilər dərinin qısamüddətli qızarmasını, sidiyə getmənin artmasını, konyunktivanın və burun, ağız və boğaz selikli qişasının quruluğunu qeyd etmişlər. Xlorid turşusu kokainin 0,05-dən 0,1 qrama qədər dozalarda psixi təsiri xoş həyəcan və uzunmüddətli eyforiyadan ibarətdir. Fərd öz gücünə inam hissi qazanır, enerjili, fəal olur; eyni zamanda alkoqol, tein və kofeinin yaratdığı psixi həyəcan əlamətləri tamamilə yoxdur. Fərd adətən özünü güclü və işə qadir hiss edir. İndi kokanın diqqətəlayiq xüsusiyyətlərini qeyd etmək lazımdır. Kokainin təsiri altında fərd yorğunluq hiss etmədən uzunmüddətli, fasiləsiz və gərgin əqli və ya fiziki işi yerinə yetirməyə qadirdir. O, adətən təcili ehtiyac duyduğu yeməyə və yuxuya tamamilə laqeyd yanaşır. Fərd yuxusuz keçinməyə qadirdir, hərçənd istəsə yata da bilər. Kokainizmdə fərd yeyib-içə bilir, lakin buna baxmayaraq, yeməksiz və içkisiz keçinməyin mümkün olduğu barədə inam mövcuddur. Kokainizmin başlanğıc mərhələsində adətən yuxusuzluq meydana çıxır, lakin o, narahatlıq və ağrılı hisslər doğurmur. Adi kokain dozasının təsiri tədricən keçir, buna görə də onun nisbi müddətini müəyyən etmək çətindir. Əgər kokainin təsiri altında 4—5 saat ərzində ağır iş görülürsə, yorğunluğun qarşısını almaq üçün dozanı təkrar etmək lazımdır. Kokainin təsiri iş çox ağır olmadıqda daha uzun müddət davam edir. Koka ilə yaranan eyforiyadan sonra yorğunluq baş vermir. 0,05 qram dozanın təsiri 24 saat ərzində hiss olunur. Kokain terapiyada stimulyator kimi tətbiq olunur, o zaman ki, yeməksiz və istirahətsiz yüksək fiziki iş qabiliyyətini saxlamaq lazımdır; məsələn, müharibə vaxtı, uzun yürüşlərdə və dağ qalxmalarında, əvəzolunmaz alkoqoldan fərqli olaraq, koka daha effektiv stimullaşdırıcı təsir göstərir və uzun müddət istifadə edildikdə zərər vermir. Kokanın tətbiqinə qarşı yeganə etiraz onun yüksək qiymətidir. Kokain həzm pozğunluqları zamanı tətbiq olunmaq üçün tövsiyə edilir. Bu köhnə, sınaqdan keçmiş vasitə həzmin yaxşılaşdırılması üçün tez-tez tövsiyə olunur. Dispepsiyanın müxtəlif formalarında, xüsusən də orqanizmin tükənməsi nəticəsində yaranan hallarda, kokanın müxtəlif preparatları tövsiyə edilir. Sonra kiçik dozalarda (0,025—0,05 qram) kokain qəbulundan sonra mədədə təzyiq və dolğunluq, yorğunluq və iş qabiliyyətinin olmaması əlamətləri yox olur. Kokainin kaxeksiya və sifilisə tətbiqi müsbət nəticələr verdi. Morfinizm və alkoqolizmdə kokain morfinin təsirini neytrallaşdırır. Kokain astmatik tutmalarda da rahatlıq gətirir. //64// Bundan başqa, kokainin xlorid duzunun anestezik təsiri bu yaxınlarda ABŞ və Avropa oftalmoloqları tərəfindən kəşf edilmiş və təsdiqlənmişdir. Vyana professoru Flayşl təsdiqləyir ki, morfinizmin müalicəsində kokainin xlorid kaliumunun dərialtı inyeksiyaları (sulu məhlulda 0,05—0,15 qram kokain) əvəzsiz kömək göstərir. Morfin dozalarının tədricən azaldılması kokain dozalarının tədricən artırılmasını tələb edir. Morfin qəbulunun qəflətən dayandırılması zamanı kokainin dərialtı inyeksiyasından (0,1 qram) istifadə etmək lazımdır. Alkoqol və morfinistlər üçün müalicəxanalardan tamamilə imtina etmək mümkündür. Gündə 3 dəfə 0,1 qram kokain inyeksiyasının tətbiqi 10 gün ərzində radikal müalicəni həyata keçirməyə imkan verir. Aydındır ki, morfinlə kokain arasında bilavasitə antaqonizm mövcuddur. Qida və ya alkoqollu içkilərin sui-istifadəsindən sonra 0,025—0,05 qram kokain qəbulu mədənin normal fəaliyyətini tez bərpa etməyə imkan verir. [1] Makham O. R.: Peru qabıqları, London, 1880. [2] Bibranın (Bibra) qiymətləndirməsinə görə: Narkotik stimulyatorlar, 1885. [3] Bu təsviri mən professor Foqldan (Vyana) götürmüşəm; o, koka haqqında qeydlərini və kitablarını mənim ixtiyarıma mərhəmətlə vermişdi. [4] Weddell: Boliviyanın şimalına səyahət, 1853. [5] Skrivener: «Koka yarpağı və onun qidalanma və tibbdə istifadəsi haqqında», Medical Times and Gazette, 1871. [6] Qarsilaso de la Veqa: İnklərin real xronikaları, 1609-1617. [7] Kristison: «Observation on the effects of cuca, or coca, the leaves of Erythroxylon coca: British Medical Journal», 1876. Bibra, lok.cit. [8] Manteqazza: Sidle virtu igieniche e medicinali della coca, Milan, 1859. [10] Bibranın əsərində göstərilən Ulloa fillərinə görə. [11] Sistematik maddi tibb, Braziliya, 1843. [12] Peruda koka haqqında esse, dissertasiya, Paris, 1862. [13] Bax: Fronmüller: «Koka və pişik», Prager Vierteljahresschrift für praktische Heilkunde, V cild, 79, 1863. [14] Kusko şəhərindən Belemə səyahət, 1846. [15] Cənubi Amerikanın mərkəzi hissələrinə ekspedisiya, 1851. [16] Spiksin və Martiusun Braziliyaya səyahəti. 1831. [18] 1838 və 1842-ci illərdə Perudan səyahət qeydləri. [20] Dünya ətrafında səyahət, 1835. [21] Peruda və Hindistanda səyahətlər, 1862. [22] Çili, Peru və Amazon çayı üzrə səyahət, 1827-1832. [23] Perunun məşhur koka adlanan bitkisinin görünüşü, becərilməsi, ticarəti və fəzilətləri haqqında dissertasiya, Cənubi Amerikada iyirmi illik yaşayışın tarixi və təsviri hekayəsi, 1825. [25] Fronmuller, göstərilən əsər. [26] «Koka yarpağı», Lancet, 1876. [27] Hayın kokain haqqında dissertasiyası, Lima, 1787. [28] Kokain haqqında memorandum, Lima, 1793. [29] «Sulle virtu igieniche e medicinali della coca. Memoria onorata del Premio dell’Acqua nel concorso di 1858, estratto dagli Annali Universal] di Medicina 1589». — Məqalənin qısa variantı «Oesterreichische Zeitschrift fur praktische Heilkunde», 1858-də verilmişdir. [30] Annalen d. Chemie u. Pharmac. 114, və Vierte-Ijahresschrift f prakt. Pharmacie, 9. [31] Annal der Chemie und Pharmacie, 133. [32] Mütəxəssislər arasında kokainin suda həllolma qabiliyyəti məsələsinə vahid yanaşma yoxdur. Bu, açıq-aydın, kokainin satışa daxil olması və müxtəlif "kokain" preparatlarının tətbiqi ilə bağlıdır. [33] Husemann və Hilger: «Bitki maddələri və s.», 1884. Girtler: «Koka, koka ekstraktı və kokain haqqında», Wiener med. Wochenschrift, 1862. [34] Elmi nəşrləri müqayisə edərkən mən “Tibbi Xidmət Rəisinin İdarəsinin Əşya Kataloqu”nun IV cildində (1883) dərc olunmuş “Koka eritroksilonu” məqaləsinə əsaslandım ki, bu da bu sahədəki ədəbiyyat üzrə tam kataloq sayıla bilər. İctimai kitabxanalarımızın natamam komplektləşdirilməsi səbəbindən mən yalnız istinad və götürülmüş məlumat kimi qeyd etdiyim nəşrlərin bir hissəsi ilə tanış ola bildim. Buna baxmayaraq, ümid edirəm ki, bu məqalədə qarşıya qoyulmuş məqsədə — koka haqqında mövcud olan bütün məlumatları toplamağa nail olmaq üçün kifayət qədər oxuya bilmişəm. [35] Lossenin sözlərinə görə, koka yarpaqlarında kokainin miqdarı 0,2 %-dən 0,02 %-ə qədərdir. 0,05 qram cocainum muriaticum insan üçün minimal təsiredici doza təşkil edir. Lippmanın (Etude sur la coca du Perou, Strasbourg, Thesis 1868) sözlərinə görə, qurudulmuş koka yarpağı 1 desiqram çəkir. [36] «Kokainin fizioloji təsirləri haqqında», Pflügers Archiv, XXI, 1880, [37] «Kokain haqqında ilkin məlumat», Wochenblatt der Gesellschaft der Aerzte in Wien, 1862. [38] Perunun Erythroxylon coca bitkisi üzərində kimyəvi və fizioloji tədqiqatlar, 1868. [39] «Kokain və diabet, 1872» (rus dilində). [40] «Kokainin heyvan orqanizminə təsirinin öyrənilməsinə töhfə» (rus dilində). [41] «Kokainin fizioloji təsirləri və terapevtik istifadəsi haqqında, 1872» (rus dilində). [42] «An experimental inquiry into the physiological action of Theine, etc.». Edinburgh Medical and Surgical Journal 1874. [43] «Coca və onun alkaloidi kokain», New York Medical Record, 1876. [44] Dərialtı inyeksiyalar şəklində tətbiq. [45] Aşenbrandt kimi (Deutsche med. Wochenschrift, dekabr 1883), mən də Darştatdda Merk tərəfindən təsvir edilmiş kokainin xlorid turşusu preparatını tətbiq etdim. Bu preparatı Vyanada Haubner aptekindən almaq olar, qiyməti isə Merk aptekindəkindən bir qədər bahadır. Buna baxmayaraq, bu qiyməti çox yüksək hesab etmək lazımdır. Aptekin müdiri mənə nəzakətlə bildirdi ki, firma yeni təchizat mənbələri tapmaqla preparatın qiymətini aşağı salmağa çalışır. [46] Finska lakaresallsk, handl. XX, 1878. [47] «De la coca et de ses veritables proprietes the rapeutiques», UUnion medicate, 1877. [48] «Sur Taction physioloque des feuilles de coca», Echo medical Suisse, 1861. [49] Peruda kokain haqqında esse, dissertasiya, Paris, 1862. [50] «Kokaindən istifadə haqqında qeyd», Bulletin thérapeutique, 1866. [51] Dərialtı inyeksiyaların tətbiqinin nəticələri Morselli və Bukkolanın işində təsvir edilmişdir (aşağıya bax). [52] Ualder kokainin ona təsirini təsvir edir ki, bu da demək olar ki, tamamilə mənim müşahidələrimə uyğun gəlir (Detroit Therapeutic Gazette, noyabr 1882). [53] «Kokainin, yaxud kokanın təsiri haqqında müşahidələr», British Medical Journal, 1870. [54] Kokain yarpaqlarının terapevtik istifadəsi ilə bağlı təcrübələr», Deutsche Klinik, 1867. [55] Collan J.: Finska läkaresällsk, handl. XX, 1878 — Şmidtin illiklərindən, 87, 1880. [56] «Erythroxylon coca; onun fizioloji təsirləri və s.», Boston Medical and Surgical Journal, 1882. [57] «Kokainin insan orqanizminə fizioloji təsirləri və onların əhəmiyyəti. Müşahidələr 1883-cü ildə Bavariya ordusunun üçüncü korpusunun payız manevrləri zamanı aparılmışdır». Deutsche med. Wochenschrift, 12 dekabr 1883. [59] Ploss: Cərrahiyyə jurnalı, 1863. [60] Philadelphia Medical and Surgical Reporter, 1883. [61] Detroit Terapevtik Qəzeti, fevral 1883. [62] «Sonrakı dövrlərdə istifadə etdiyimiz bəzi dərman vasitələrinə dair icmal», Detroit Therapeutic Gazette, dekabr 1880. [63] «Riccerhe spcrimentali sull’azione fisiologica eterapeutica della Cocaina», Rendicontidel R. 1st Lombard), XIV, 1882. [64] Onların kokainin fizioloji təsirinə dair qiymətləndirmələri Mantegassanın qiymətləndirmələri ilə uzlaşır. Onların müşahidələrinə görə, kokain inyeksiyalarının tətbiqi bilavasitə bəbəklərin genişlənməsinə, bədən temperaturunun 1,2 dərəcə yüksəlməsinə, nəbz və tənəffüsün sürətlənməsinə səbəb olmuşdur. Bununla yanaşı, qeyd edilməmişdir nə də bir xəstəlik tutması. [65] Farmakoloji-terapevtik məlumat kitabı, Erlangen, 1862. [66] Sitat gətirilən yerdə "qarın zəifliyi zamanı diqqətəlayiq tonik vasitə". [67] Manteqazza xəstəlik tarixçələrinin tam hərtərəfli tibbi təsvirini verdi və məncə, bu təsvir tamamilə etimada layiqdir. [68] «Koka barədə məlumat», Dr. Yozef Frankl, Marienbad kurort həkimi, K. Həkimlər Cəmiyyətinin Jurnalı, 1860. [69] «Erythroxylon coca tifus və tif qızdırmalarının, həmçinin digər qızdırmalı «diseases», British Medical Journal, 1887-ci il üçün 1-ci cild. [70] Detroit Terapevtik Qazeti, iyul 1880. [71] «Coca Erythroxylon tükənmə zamanı», Detroit Therapeutic Gazette, oktyabr 1880. [72] Detroit Terapevtik Qəzeti, sentyabr 1880, Louisville Tibb Xəbərlərinə əsaslanır. [73] Marvo: Les aliments d’epargne, Paris, 1874. [74] «Ümumi maddələr mübadiləsinin fiziologiyası», 1881. Hermannın dərsliyi, VI, I. [75] «Erythoxylon coca, onun fizioloji təsiri və xüsusilə böyrəklər tərəfindən sidik cövhərinin ifrazına təsiri», Boston Medical and Surgical Journal, 1882. [76] Elmlər Akademiyalarının məruzələri, II, 1870. [78] «Pathology and treatment in venereal diseases», Detroit Therapeutic Gazette, fevral 1884. [80] «Erythroxylon coca tiryək və alkoqol vərdişlərində», Detroit Therapeutic Gazette, sentyabr 1880. [81] Detroit Therapeutic Gazette, noyabr 1880. [82] Brenton J.: Therapeutic Gazette (bundan sonra T G., 1881 — Gray G. HL: «The medical brief»dən, T G., iyun 1881. — Leforger H.: dekabr 1872. [83] Huse E. C: T G„ sent. 1880. — Henderson: T G., fevral 1881. [84] Taqqart, R.: T. G., may 1881. — Ştirnmel A. F.: 7-ci c., iyul 1881. [85] T. G. İyun 1880. Preparat əsasən "Park, Devis və K°" firması tərəfindən hazırlanmış maye ekstrakt şəklində tətbiq olunurdu. [86] Bentley V. HL: T G., sentyabr 80. – Volum. yanvar 81. – Warner H.: mart 81. – Stirnmel: aprel və iyul 81. [87] Peruda və Hindistanda səyahətlər, 1862. [88] «The Erythroxylon coca in asthma», Philadelphia Medical and Surgical Reporter, 1881. [90] «De la coca et de ses veritables proprietes the rapeutiques», L’Union medicate, 1877. ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

1. Psixi aparat | PSİXOANALİZİN QISA XÜLASƏSİ ✕ Kokainin təsirinin tədqiqi (1885) Kokainin xassələrini öyrənmək prosesində mən obyektiv yanaşmaya sadiq qalmağa və eyni zamanda bu alkaloidin yüksək əhval-ruhiyyə yaratmaq, fiziki və əqli qabiliyyətləri və dözümlülüyü artırmaq kimi diqqətəlayiq qabiliyyətini yoxlamağa və kəmiyyətcə ölçməyə çalışırdım. Bunu ona görə edirdim ki, müxtəlif fərdlərdə kokainin təsirinin müxtəlif subyektiv simptomlarının meydana çıxdığını müşahidə etmişdim. Bəzi fərdlər öz təcrübələrimdə qeyd etdiyimdən daha parlaq ifadə olunmuş eyforiyanın meydana çıxdığını bildirirdilər, digərləri isə kokain qəbulundan sonra çaşqınlıq, narahatlıq hissi və şübhəsiz intoksikasiyanın meydana çıxdığını bildirirdilər. Biblioqrafik indeks: 1885a Kokainin təsirinin öyrənilməsinə töhfə Wiener Medizinische Wochenschrift, 35-ci il, № 5, şənbə günü, 31 yanvar 1885-ci il, Vyana, L. V. Zaydel və oğlu, 1885, səh. 129-133. Donets Y. oxumaq və ya müraciət etmək (əgər link işləmirsə) Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır Doktor Haytlerin «Terapevtik jurnal»ının [1] iyul nömrəsində mən bir məqalə dərc etdim ki, həkimlərin diqqətini koka və onun alkaloidi — kokainə cəlb edim. Məqalənin əsasını nəşrlərə dair icmal və bu çoxdan unudulmuş dərman vasitəsi ilə apardığım təcrübələrim təşkil edirdi. Məqalənin dərci gözlənilmədən tez tam uğurla nəticələndi. Mənim təklifimlə doktor Köniqşteyn kokainin təsirini göz patologiyalarında ağrını yüngülləşdirmək və sekresiyanı məhdudlaşdırmaq məqsədilə yoxladı. Eyni zamanda, tamamilə asılı olmayaraq, doktor Karl Kollerin ağlına kokainin köməyi ilə konyunktivanın və buynuz qişanın tam ağrısızlaşdırılması barədə uğurlu bir fikir gəldi — kokainin selikli qişada keyləşmə yaratma qabiliyyəti çoxdan məlumdur [2]. Üstəlik, doktor Koller heyvanlar üzərində təcrübələr və insanlar üzərində əməliyyatlar apararaq bu yerli anestezik vasitənin praktiki dəyərini sübut etdi. Kollerin bu il Heydelberqdə keçirilən oftalmoloqlar simpoziumundakı məruzəsi sayəsində kokain indi yerli anestezik vasitə kimi geniş tanınma qazanmışdır. Kokainin xassələrini öyrənmək prosesində mən obyektiv yanaşmaya sadiq qalmağa və eyni zamanda bu alkaloidin yüksək əhval-ruhiyyə yaratmaq, fiziki və əqli qabiliyyətləri və dözümlülüyü artırmaq kimi diqqətəlayiq qabiliyyətini yoxlamağa və kəmiyyətcə ölçməyə çalışırdım. Bunu ona görə edirdim ki, müxtəlif fərdlərdə kokainin təsirinin müxtəlif subyektiv simptomlarının meydana çıxdığını müşahidə etmişdim. Bəzi fərdlər öz təcrübələrimdə qeyd etdiyimdən daha parlaq ifadə olunmuş eyforiyanın meydana çıxdığını bildirirdilər, digərləri isə kokain qəbulundan sonra çaşqınlıq, narahatlıq hissi və şübhəsiz intoksikasiya hallarının baş verdiyini bildirirdilər. Sonuncu qrupa, görünür, Şroff-ata aiddir. Şroff ilk dəfə (1862) kokainin təsirini yoxlamışdı və onun kokainə reaksiyanın olmaması ilə xarakterizə olunan subyektiv meyli qismən onun kokainin xassələri haqqında tədqiqatlarının dayandırılmasına səbəb olmuşdu. Bundan başqa, mən ümid edirdim ki, obyektiv ölçmə metodu kokainin təsirinin qanunauyğunluqlarını aşkar etməyə imkan verəcəkdir. Kokainin müxtəlif göstəricilərə təsirini müəyyən etmək üçün bəzi əzələ qruplarının hərəkət qüvvəsini və psixi reaksiya vaxtını tədqiq etmək qərarına gəldim. Birinci test üçün sıxıldıqda onunla birləşdirilmiş əqrəbi bölmələri olan şkala üzrə hərəkət etdirən metal yaylı dinamometrdən istifadə etdim. Maksimal təzyiq zamanı əqrəb bloklanmış vəziyyətdə qalır. İxtiyarımda iki alət var idi. Bir alət diqqətəlayiq nəticələr verdi, çünki daha ağır idi və hər iki əllə işə salınırdı, lakin çox səy göstərməyin zəruriliyindən ibarət olan bir çatışmazlığa malik idi ki, bu da ani yorğunluq yaradırdı. İkinci alət, yüngül dinamometr, doktor V. Berk tərəfindən bir əlin təzyiqini ölçmək üçün konstruksiya edilmişdi. Tezliklə dinamometrin göstəricilərinə etibar etməyə başladım, çünki müəyyən etdim ki, səyləri müşayiət edən ixtiyari hərəkətlər nəticələrə, xüsusən maksimal nəticələrə təsir göstərmir, səyin tətbiqi üsulu isə yalnız kiçik və ya cüzi dəyişikliklərə səbəb olur. Psixi reaksiyanın sürətini müəyyən etmək üçün Eksnerin neyroamebimetrindən istifadə etdim. Bu cihaz saniyədə 100 rəqs edən metal zolaqdan ibarətdir. Təcrübə edilən şəxs fiksə edilmiş yayın azad edilməsi ilə yaranan ton siqnalını eşidən kimi rəqsləri dayandırmalıdır. Siqnalın qavranılması ilə yayın dayandırılması arasındakı vaxt intervalı reaksiya sürətinin göstəricisidir. Rəqslərin sayı saniyənin yüzdə bir hissələrində qələmlə qeydə alınır. Bu kiçik cihazın tətbiqi üsullarının və ondan istifadə zamanı ehtiyat tədbirlərinin ətraflı təsvirini Eksnerin «Experimented Untersuchung der einfachsten psychischen Prozesse» məqaləsində tapmaq olar [3]. Doktor Hersiq bu çətin təcrübələrin keçirilməsində mənimlə əməkdaşlıq etməyə nəzakətlə razılıq verdi. Mən bu təcrübələri dəfələrlə öz üzərimdə aparmışam. Cəmi iki sıra təcrübə keçirilmişdir. Anlayıram ki, bu cür özünü müşahidələr onlarda iştirak edən şəxs üçün bir şey üçün iki növ obyektivlik tələb etməsi kimi bir çatışmazlığa malikdir. Mən bunu yalnız məndən asılı olmayan səbəblərə görə deyil, həm də sərəncamımda kokainə normal reaksiya göstərməyən təcrübə subyektləri olduğu üçün etməli oldum. Buna baxmayaraq, əldə edilən nəticələr digər şəxslərin, əsasən də əməkdaşlarımın sınaqları zamanı təsdiqlənmişdir. Dinamometrlə aparılan sınaq zamanı müəyyən edilmişdir ki, kokainin xlorid kaliumunun 0,05 qram dozası qolun əzələ gücünün nəzərəçarpan dərəcədə artmasına səbəb olur. Mənim təcrübəmdə kokainin maksimal təsiri 10–15 dəqiqədən sonra başlayır və bir neçə saat ərzində bir qədər zəifləmiş şəkildə davam edirdi. İndi mən bir neçə təcrübə üzərində ətraflı dayanacağam: I. 9 noyabr 1884-cü ildə aparılmış eksperiment. İki əl üçün dinamometr; təzyiqin böyüklüyü funtlarla qeyd olunur. Yorğunluğun təsirini öyrənmək üçün hər sınaq sürətli ardıcıllıqla üçqat hərəkətdən ibarət idi. Göründüyü kimi, kokain hərəkət qüvvəsinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb oldu — söhbət hansı kəmiyyətlərdən getdiyindən asılı olmayaraq, maksimal, yoxsa orta. Bu vəziyyət təxminən 5 saat davam etdi. Təcrübənin keçirildiyi gün mənim ümumi vəziyyətim olduqca qənaətbəxşsiz idi, özümdə zəiflik hiss etdim. İkinci təcrübə hərəkət qüvvəsinin yüksək başlanğıc kəmiyyətlərində kokainin təsirini nümayiş etdirməyə imkan verir: II. 10 noyabr 1884-cü ildə aparılmış eksperiment. Həmin ölçü cihazı. Bu təcrübələri bir neçə həftə ərzində apardıqdan sonra mən iki məqamı qeyd etdim: birincisi, gün ərzində hərəki enerjinin kəmiyyət dəyişmələri müəyyən bir qanunauyğunluğa tabedir; ikincisi, müxtəlif günlərdə bu kəmiyyət tamamilə fərqli qiymətlərə çatır. Bu nəticələr, yəqin ki, qeyd edilməyə layiqdir, baxmayaraq ki, onlar kokainin təsiri ilə bağlı deyildir. Aşağıda hərəkət enerjisinin günlük dəyişkənliyinə dair məlumatlar verilir. Təcrübələr 27 və 28 noyabr 1884-cü ildə aparılmışdır. Təzyiqin miqdarı kiloqramla göstərilmişdir. Berk dinamoometrindən istifadə edilmişdir. Göstəricilər sağ əllə edilmiş üç basqının maksimal nəticəsinə əsasən verilir: Bu və digər müşahidələrdən aydın olur ki, hərəkət qüvvəsinin kəmiyyəti səhər minimal olur, sonra sürətlə artır, günortadan əvvəl zirvəyə çatır, günün ikinci yarısı boyunca saxlanılır, axşam yavaş-yavaş və tədricən azalır, lakin səhər göstəricilərinə qədər düşmür. Gərgin iş, görünür, ciddi tükənməyə səbəb olmazsa, faydalı iş əmsalını yüksəldir. Yemək qəbulu və ya ondan çəkinmə nəzərəçarpan təsir göstərmir. Hərəkət qüvvəsinin kəmiyyətinin gündəlik dəyişmələri, görünür, gündəlik temperatur əyrisi ilə üst-üstə düşür. Bu tədqiqatların sonunda doktor M. Bax mənim sərəncamıma gündüz ərzində hərəkət qüvvəsinin kəmiyyətindəki dəyişiklikləri təhlil etdiyi ilkin hesabatı təqdim etdi [4]. Baxın nəticələri məndən yalnız günün ikinci yarısına münasibətdə fərqlənir. O müəyyən etdi ki, günortadan sonra hərəkət qüvvəsinin kəmiyyətində maksimal dəyərdən axşam saatlarında minimal dəyərə qədər azalma baş verir, sonrakı azalma isə gecə baş verir. Nəticələrimizdəki cüzi fərqə nəyin səbəb olduğu aydınlaşdırılmamış qalır — həyat tərzimizdəki fərqlər, yoxsa Baxın daha kiçik ölçü vahidləri ilə (U4 kq) dərəcələnmiş cihaz tətbiq etməsi. Bundan başqa, Bax Povarninin [5] dissertasiyasına istinad edir ki, orada artıq hərəkət qüvvəsinin kəmiyyətinin səhər saatlarında minimal olduğu kimi mühüm bir hal qeyd edilmişdi. Mən artıq ikinci mühüm halı qeyd etmişəm, yəni: müxtəlif günlərdə hərəkət qüvvəsinin böyüklüyü müxtəlif qiymətlərə çatır, nəticədə bu böyüklüyün gündəlik tərəddüdü yuxarı və ya aşağı ola bilər. Buna görə də mən bir neçə günü göstərmişəm ki, həmin günlərdə qüvvənin minimal böyüklüyü 28 kq-dan başlamış və 35 kq-dan yuxarı qiymətə çata bilməmişəm. Mənim halımda gündəlik minimal və maksimal qiymətlər arasındakı maksimal fərq 6 kq təşkil edirdi. Digər tərəfdən, başqa günlərdə maksimal fərq cəmi 4 kq idi. Mən belə nəticəyə gəldim ki, qeyd olunan hərəkət qüvvəsindəki dəyişikliklər günün vaxtından asılı deyil və ümumi sağlamlıq vəziyyətini əks etdirir. Axır nəticədə bu vəziyyətin subyektiv komponentləri — fiziki özünü yaxşı hiss etmə (Gemeingefuhl) və əhval-ruhiyyə — hərəkət fəallığı ilə əhəmiyyətli dərəcədə bağlıdır. Mən hesab etmirəm ki, kokainin təsiri (bəlkə də hərəkət sinirlərinə və ya əzələlərə) bilavasitə xarakter daşıyır. Kokainin dolayı təsiri özünü yaxşı hiss etmənin yaxşılaşması hesabına əldə olunur. Bu nöqteyi-nəzərin lehinə iki hal danışır: əzələ enerjisinin artması kokain qəbulundan sonra, kokain eyforiyasının bütün əlamətləri meydana çıxdıqda, lakin kokain dozasının qan tərəfindən tam mənimsənilməsi hələ baş vermədikdə xüsusilə nəzərəçarpan olur; kokain qəbulundan əvvəl vəziyyət qənaətbəxş olmadıqda hərəkət qüvvəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlir! Bu halda kokainin təsiri altında əldə edilən nəticələr normal şəraitdə əldə edilən maksimal göstəriciləri üstələyir. Fərdin vəziyyətini təyin etmək üçün etalon fiziki kəmiyyətləri qiymətləndirərkən, temperatur kəmiyyətləri kimi cüzi fərdi dəyişkənliklərlə səciyyələnən kəmiyyətlərə üstünlük veriləcəkdir. Qabarıq əzələlər qrupunun hərəkətverici qüvvəsinin fərdin orqanizminin vəziyyətinin təyinində oynadığı rolu inkar etmək lazım deyil. Bənzər, hərçənd daha az aydın olan nəticə kokainin reaksiya sürətinə təsiri ilə bağlı təcrübələr əsasında çıxarılmışdı. Mən tez-tez müşahidə edirdim ki, kokainin təsiri altında reaksiyam kokain qəbul etməzdən əvvəlkindən daha sürətli və bərabər olurdu. Bu halda reaksiya sürətinin dəyişməsi kokain eyforiyasının xüsusiyyətlərindən birini təşkil edir ki, mən bunu əzələ gücünün artması hesabına izah edirəm. I. 26 noyabr 1884-cü ilə qədər aparılmış eksperiment. II. 4 dekabr 1884-cü ildə aparılmış eksperiment. Yaxşı özünü hiss etmə. Kokain qəbul edilməmişdir. [1] «On Coca», Centralbl f. d. ges. Therapie, II cild, VII, iyul (avqust əvvəl səhvən göstərilmişdir), 1884. [2] Kokainin tətbiqi üçün göstərdiyim imkanlardan biri, yeddincisi, yerli tətbiqlə bağlıdır. Belə tətbiqin təsviri aşağıdakı sözlərlə tamamlanır: "Kokainin anestezik xassəsi, şübhəsiz ki, onun ən geniş tətbiqinə kömək etməlidir". [3] Pflügerin Arxivi, VII. Qeyd olunan məqaləyə əlavə. [4] «Gün ərzində insan əzələ gücünün dəyişmələri», Berlin Klinik Həftəliyi, № 28, 1884. [5] Yuxunun insan əzələ gücünə təsiri, Peterburq, 1883. ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

1. Psixi aparat | PSİXOANALİZİN QISA XÜLASƏSİ ✕ Kokainin ümumi təsiri haqqında (1885) (1885) (1885) (1885) Kokainin təsiri nə qədər heyrətamiz olsa da, onun düzgün qiymətləndirilməməsinə kokainin yaratdığı vəziyyəti yaxşı əhval-ruhiyyə üçün xarakterik olan normal eyforiyadan fərqləndirməyə imkan verən simptomların olmaması kömək edir. Əgər fərdin mövcud vəziyyəti ilə kokain qəbulundan əvvəlki vəziyyəti arasındakı fərqi unutsaq, o zaman fərdin kənar bir maddənin təsiri altında olduğuna inanmaq çətindir, lakin 4–5 saat ərzində fərdin vəziyyəti əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. Çünki fərd kokainin təsiri davam etdiyi müddətdə əqli və fiziki işi daha böyük səbrlə yerinə yetirməyə qadirdir, lakin bununla yanaşı, başqa şəraitdə kəskin hiss olunan istirahət, qida və yuxu ehtiyacı sanki aradan qalxır. Həqiqətən də, kokain qəbulundan sonrakı ilk bir neçə saat ərzində yatmaq tamamilə qeyri-mümkündür. Qeyd olunan müddətdən sonra bu alkoloidin təsiri tədricən yox olur, lakin onun ardınca depressiya baş vermir. Bibliografik indeks: 1885b Kokainin ümumi təsiri haqqında Terapiya jurnalı, elektro- və hidroterapiyanın daxil edilməsi ilə. №7, aprel, Vyana, 1885. S. 49-51 Donets Y. oxumaq və ya müraciət etmək (əgər link işləmirsə) Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır Keçən yay mən kokainin fizioloji təsirini və terapevtik tətbiqini öyrənməklə məşğul olurdum. Sizə müraciət etmək qərarına gəldim, çünki bu mövzunun bəzi xüsusiyyətləri, bəlkə də, psixiatriya cəmiyyəti üçün maraq doğurur. Mən kokainin Koller tərəfindən oftalmologiyaya böyük uğurla tətbiq edilən və praktik tibbin digər sahələrində gözəl nəticələr verən xarici tətbiqinə toxunmayacağam. Bu halda bizi kokainin yalnız daxili tətbiq zamanı təsiri maraqlandırır. Cənubi Amerika ölkələri fəth edildikdən sonra ispan konkistadorları öyrəndilər ki, yerli sakinlər koka yarpaqlarını stimullaşdırıcı vasitə kimi istifadə edirlər, üstəlik, tamamilə etibarlı mənbələrdən gələn məlumatlara görə, koka qəbulu heyrətamiz dərəcədə iş qabiliyyətinin yüksəlməsinə səbəb olur. Buna görə də "Novara" freqatında ekspedisiyanın kiçik bir koka yarpağı partiyası gətirməsindən sonra Avropada yaranan ümidləri başa düşmək çətin deyil. Velerin şagirdi, Göttingenli Noymann koka yarpaqlarından yeni alkaloid — kokain ayırdı. O vaxtdan bəri hindlilər arasında koka istifadəsinin doğurduğu nəticələrə bənzər nəticələr əldə etmək üçün bu maddə və koka yarpaqları ilə çoxsaylı təcrübələr aparıldı, lakin bütün bu təcrübələr mütəxəssislər üçün yalnız məyusluq vəd edirdi və onlar koka istehsal edən ölkələrdən gələn məlumatların etibarlılığını şübhə altına almağa meylli idilər. Bu cür təcrübələrin uğursuzluğunun mümkün səbəbləri üzərində ətraflı dayanmayacağam. Buna baxmayaraq, 60–70 il əvvəl edilmiş bəzi bəyanatlar kokain istifadəsinin iş qabiliyyətinin yüksəlməsinə gətirib çıxardığını təsdiqləyir. Doktor fon Aşenbrandt bildirmişdi ki, böyük fiziki yüklərdən və istidən tükənmiş Bavariya əsgərləri kiçik dozalarda cocainum muriaticum qəbul etdikdən sonra tez bir zamanda güclərini bərpa edirdilər. Bəlkə də mənim üçün yeganə bəraət bu ola bilər ki, mən bu məlumata inandım, çünki bu məlumat məni koka maddəsinin özümə və başqalarına təsirini öyrənməyə başlamağa sövq etdi. Kokainin daxilə qəbul edildikdə təsirini aşağıdakı kimi təsvir etmək olar: kokainin aşkar təsirini o zaman çətin ki müəyyən etmək mümkün olsun ki, fərd minimal effektiv dozanı (0,05–0,1 q) qəbul edir, onun sağlamlığı əla vəziyyətdədir və bundan sonra o, tükəndirici fəaliyyətə başlamır. İş başqa cür olur, əgər fərd həmin dozanı yorğunluq və ya aclıq nəticəsində ümumi özünü pis hiss etmə halında qəbul edirsə. Kokain qəbulundan qısa müddət sonra (10–20 dəqiqə ərzində) maksimal əqli və fiziki iş qabiliyyəti bərpa olunur; fərdə ümumi yaxşı özünü hiss etmə qayıdır ki, bu da intoksikasiya hissinin olmaması səbəbindən alkoqolun yaratdığı eyforiyadan fərqlənir. Kokanın təsiri nə qədər heyrətamiz olsa da, onun düzgün qiymətləndirilməməsinə kokanın yaratdığı vəziyyəti yaxşı özünü hiss etməyə xas olan normal eyforiyadan fərqləndirməyə imkan verən simptomların olmaması kömək edir. Əgər fərdin mövcud vəziyyəti ilə kokain qəbulundan əvvəlki vəziyyəti arasındakı fərqi unutsaq, o zaman fərdin kənar bir maddənin təsiri altında olduğuna inanmaq çətin olar, lakin 4–5 saat ərzində fərdin vəziyyəti əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalır. Çünki fərd kokain təsir etdiyi müddətdə əqli və fiziki işi daha böyük səbrlə yerinə yetirməyə qadir olur, lakin bununla yanaşı, başqa şəraitdə kəskin hiss olunan istirahət, qida və yuxu ehtiyacı sanki aradan qalxır. Həqiqətən də, kokain qəbulundan sonrakı ilk bir neçə saat ərzində yatmaq tamamilə qeyri-mümkündür. Qeyd olunan müddətdən sonra alkoloidin bu təsiri tədricən yox olur, lakin onun ardınca depressiya gəlmir. “Koka haqqında” məqaləmdə (Heytler tərəfindən 1884-cü ilin iyulunda “Centralblatt für die gesamte Therapie”-də və M. Perles tərəfindən 1885-ci ildə monoqrafiya şəklində nəşr edilmişdir) kokanın təbii yorğunluq və aclıq hissini aradan qaldırma qabiliyyətinə dair bir neçə nümunə gətirmişdim. Bu baxımdan müşahidələrimin əksəriyyəti mənim xahişimlə kokain qəbul edən həmkarlarımın iştirakı ilə aparılmış təcrübələrin nəticələrinə əsaslanırdı. Bundan sonra mən çoxsaylı analoji təcrübələr apardım. Belə ki, bir neçə həftə ərzində özünü qələmə sarılmağa məcbur edə bilməyən bir yazıçı 0,1 qram cocainum muriaticum qəbul etdikdən sonra iş qabiliyyətini bərpa etdi və fasiləsiz olaraq 14 saat işlədi. Eyni zamanda mən kokainin effektivliyinin fərdin əhval-ruhiyyəsindən xeyli dərəcədə asılı olduğunu, bəlkə də digər alkaloidlərin tətbiqi halından daha çox asılı olduğunu müşahidə etməyə bilməzdim. Koka qəbulundan sonra subyektiv simptomlar müxtəlif insanlarda fərqli şəkildə təzahür edir. Yalnız az sayda fərddə, mənim kimi, intoksikasiya əlamətləri olmadan həqiqətən yaxşı özünü hissetmə halı yaranır. Kokainin eyni dozalarını tətbiq etdikdən sonra bəzi fərdlərdə yüngül intoksikasiya əlamətlərinin, qarşısıalınmaz hərəkət istəyinin və sözçoxluğunun meydana çıxdığını qeyd etdim. Buna baxmayaraq, digər hallarda subyektiv simptomlar tamamilə yox idi. Digər tərəfdən, müəyyən edilmişdir ki, iş qabiliyyətinin yüksəlməsi kokanın təsirinin daha davamlı əlamətini təşkil edir. Mən bu müddəanı obyektiv şəkildə sübut etməyə çalışdım, məsələn, asanlıqla müəyyən edilə bilən və fiziki və əqli işi yerinə yetirmə qabiliyyəti ilə əlaqəli olan bəzi göstəricilərin dəyişməsini öyrənməklə. Bu məqsədlə mən müəyyən bir hərəkətin yerinə yetirilməsinə sərf olunan gücün miqdarını dinamometrlə təyin etmək qərarına gəldim. Psixi reaksiyanın sürətini Eksnerin neyroamebimetri ilə təyin edirdim. Məlumdur ki, dinamometr metal yaydan ibarətdir və bu yay sıxıldıqda əqrəbi bölmələri olan qövs boyunca hərəkət etdirir. Beləliklə, yayı müəyyən həddə qədər sıxmaq üçün lazım olan gücün miqdarını funtla və ya kiloqramla təyin etmək mümkündür. Bu ölçü cihazı yalnız düzgün kalibrləndiyi hallarda istifadə üçün yararlıdır, onu hərəkətə gətirmək üçün həddindən artıq səy göstərmək lazım deyil və göstəriciləri almaq üçün yalnız gündəlik həyatda ətraflarımızdan istifadə prosesində dəfələrlə yerinə yetirdiyimiz hərəkətləri, yəni sinir sistemimizin təbii olaraq, bizim tərəfimizdən şüurlu səy göstərmədən yerinə yetirməyə hazır olduğu hərəkəti yerinə yetirmək lazımdır. Apardığım test dinamometrin bir və ya hər iki əllə sıxılmasından ibarət idi və əllər uzanmış vəziyyətdə idi. Tezliklə əmin oldum ki, bu cihazın köməyi ilə asanlıqla sabit dəyişən göstəricilər əldə etmək mümkündür. Təcrübələrimin nəticəsi çox diqqətəlayiq idi: 0,4 qram cocainum muriaticum dozasının qəbulu bir əlin gücünü 2–3 kq, hər iki əlin gücünü isə 3–4 kq artırırdı. Bu effekt yalnız bir neçə dəqiqədən sonra nəzərəçarpan oldu, az-çox kokainin yaratdığı eyforiyanın meydana gəlməsi ilə vaxt baxımından üst-üstə düşdü və sonra həmin müddət ərzində tədricən zəiflədi. Dinamometrin göstəricilərini qeydə alaraq, M. Bax tərəfindən kəşf edilmiş hadisəni təsdiqlədim, yəni gün ərzində əzələ gücünün miqdarında, həmçinin bədən temperaturunda dalğalanmaların baş verdiyini. Səhər, oyandıqdan sonra fiziki iş qabiliyyəti minimaldır; iş qabiliyyəti sürətlə yüksəlir, günün ikinci yarısında maksimal həddə çatır və axşama doğru tədricən aşağı düşür. Mənim iş qabiliyyətimin maksimal və minimal hədləri arasındakı fərq 4 kq-a çatırdı. Mən əzələ gücünün dəyişməsinin günün vaxtından asılı olmayan ikinci göstəricisini də qeyd etdim. Müəyyən etdim ki, bəzi günlərdə fərd əzələ gücünün daha kiçik minimal kəmiyyətindən başlayır və maksimal kəmiyyətin daha kiçik qiymətinə çatır, belə ki gün ərzində daha aşağı kəmiyyətlərin rəqsi baş verir. Hər bir halda əzələ gücünün azalması ilə ümumi özünü yaxşı hiss etmənin aşağı düşməsi arasında əlaqənin mövcudluğu şübhə doğurmurdu. Bu müşahidələrə əsaslanaraq belə nəticəyə gəldim ki, kokain öz təsirinə yalnız hərəkət orqanlarına yerli təsir sayəsində deyil, həm də iş görməyə ümumi hazırlığın yüksəlməsi sayəsində nail olur. Bundan başqa, nəzərə almaq lazımdır ki, təcrübənin keçirildiyi anda fərdin fiziki iş qabiliyyəti və ümumi özünü yaxşı hiss etməsi yüksək səviyyədə olduğu hallarda. Psixi reaksiyanın sürətinin təyini dinomometrlə aparılan testlərlə eyni nəticəni verdi. Təbii ki, psixi reaksiyanın sürəti dedikdə biz sensor orqan tərəfindən siqnalın qəbul edilməsi ilə bu siqnala təyin edilmiş hərəkət reaksiyasının yerinə yetirilməsi arasındakı vaxt dövrünü başa düşürük. Bu vaxtı Eksnerin ixtira etdiyi kiçik aparatda, hislə örtülmüş lövhə üzərində qələmlə qeydə alınan rəqslərin sayına görə saniyənin yüzdə birləri ilə ölçmək olar. Sərbəst hərəkət edən yayın buraxılması nəticəsində yaranan səs reaksiya doğuran psixi impuls rolunu oynayır. Mənim halımda kokain qəbulundan sonra reaksiyanın keçmə dövrü qısa və sabit idi, halbuki kokain qəbulundan əvvəl o daha uzun və qeyri-sabit idi. Digər tərəfdən, psixi reaksiyalarla əlaqədar olaraq təcrübələr zamanı özümü əla hiss etdiyim və kokain qəbul etmədiyim hallarda da müsbət nəticələr aldım. Ona görə də bu hallarda da kokainin təsiri ilə onun doğurduğu eyforiya arasında əlaqənin mövcudluğu şübhə doğurmur. İndi psixiatrik cəhətdən birbaşa maraq doğuran iki məqamı nəzərdən keçirək. Təcrübəli psixiatrların sərəncamında sinirlərin həddindən artıq qıcıqlanmasını azaltmaq üçün kifayət qədər metod var; lakin bizim sərəncamımızda sıxılmış sinir sistemini stimullaşdırmaq üçün müqayisəli dərəcədə az metod mövcuddur. Bu halda bizə, açıq-aydın, üzvi zədələnmə olmadan sinir zəifliyi və depressiya nəticəsində yaranan xəstəliklərlə əlaqədar kokaindən oyadıcı vasitə kimi istifadə imkanını nəzərdən keçirmək lazımdır. Həqiqətən də, kokain məşhurlaşdıqdan sonra mütəxəssislər onu histeriya, hipoxondriya və digər oxşar xəstəliklərin müalicəsi üçün tətbiq etməyə başladılar. Bu cür xəstəliklərin kokainlə uğurlu müalicəsi barədə məlumatlar az deyil. Morselli və Bukkola kokaini melankoliyalıların müalicəsində geniş və sistemli şəkildə tətbiq etmişlər. Onların sözlərinə görə, onlar cüzi yaxşılaşma əldə edə bilmişlər. Ümumilikdə etiraf etmək lazımdır ki, kokainin psixiatrik təcrübədə tətbiqinin məqsədəuyğun olmamasına dair şübhələr indiyədək sübutsuz qalır. Buna baxmayaraq, kokainin tətbiqi imkanları onu münasib qiymətə əldə etmək mümkün olduqda gələcək tədqiqatların aparılmasını yenə də doğruldur. Kokainin psixiatriyada tətbiqinin başqa bir imkanı haqqında daha böyük əminliklə danışmaq olar. Kokainin müalicə zamanı morfindən çəkinmə ilə bağlı kritik simptomları zəiflətmək, morfinə həvəsi azaltmaq qabiliyyəti ilk dəfə Amerikada kəşf edilmişdir. Son illərdə "Detroyt Terapevtik Qəzeti" morfindən və opidən ayrılma üsullarına həsr olunmuş bütöv bir sıra məqalələr dərc etmişdir. Xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, morfinə aludəçiliyin təkrarlanması zamanı xəstələrə narkotikin effektiv dozasını qəbul etmək qadağan edildikdə, onlar həkimin daimi nəzarətinə ehtiyac duymurdular. Vyanada mən kokainin köməyi ilə morfindən ayrılma prosesini (narkotikin qəfil qəbulundan imtina zamanı) müşahidə etmək imkanına malik idim. Əvvəlki müalicə zamanı kifayət qədər ciddi kollaps simptomları nümayiş etdirən xəstə kokainin köməyi ilə ayaqda qalmağı və iş qabiliyyətini saxlamağı bacardı. Ona narkotikdən çəkinməyi yalnız titrəmə, diareya və epizodik olaraq yaranan morfinə ehtiyac xatırladırdı. Gündəlik doza təxminən 0,4 q kokain təşkil edirdi və 20 gün sonra xəstə morfindən çəkinmənin kritik dövrünü dəf etdi. Kokaya aludəçilik baş vermədi; əksinə, xəstə kokainə qarşı artan ikrahın şübhəsiz əlamətlərini nümayiş etdirirdi. Kokainin xassələri haqqında topladığım bütün məlumatları nəzərə alaraq, morfinistlərin müalicəsində dozaların yığılması nəzərə alınmadan bir doza üçün 0,3–0,5 q kokainin dərialtı inyeksiyalarının tətbiqini tövsiyə etmək hüququna malikəm. Bir sıra hallarda mən kokainin kifayət qədər böyük dozada morfin qəbulundan sonra formalaşmış simptomları tez aradan qaldırmaq qabiliyyətinə əmin oldum, sanki kokain morfinə münasibətdə spesifik antidot xassələrinə malikdir. Bu yaxınlarda Rixter (Pankov) morfinistlərin müalicəsində kokainin tətbiqinin məqsədəuyğunluğu haqqında mənim nəticələrimi təsdiqlədi. Mənə yaxşı məlumdur ki, bəzi hallarda morfinizmin kokainin tətbiqi ilə müalicəsi müsbət nəticə verməmişdir, buna görə də bu alkaloidə fərdi reaksiyalarda fərqlərin mövcud ola biləcəyini qəbul etməyə hazıram. Və sonda qeyd etmək lazımdır ki, amerikalı həkimlər kokainin tətbiqinin alkoqolizmdən sağalmağa səbəb olduğu və ya müalicə prosesinə müsbət təsir göstərdiyi hallar haqqında məlumat vermişlər. ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

1. Psixi aparat | PSİXOANALİZİN QISA XÜLASƏSİ ✕ Kokain preparatı haqqında ekspert rəyi (1885) Ümumilikdə qənaətbəxş tədqiqat nəticələri və preparatın (Avropadakından) aşağı qiyməti — koka yarpaqlarının böyük ehtiyatları hesabına, ki onların emalı mənşə ölkəsində həyata keçirilir, həmçinin hazır alkaloidin daşınması xərclərinin yarpaqların daşınması xərcləri ilə müqayisədə daha aşağı olması — «Park, Devis və K°» firmasının kokain preparatını parlaq gələcəyin gözlədiyini göstərir. Biblioqrafik indeks: 1885e Parke kokaininə dair rəy. Müxtəlif kokain preparatları və onların təsiri haqqında Wiener tibb mətbuatı, 26-cı cild (1885), süt. 1036. Donets Y. Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

1. Psixi aparat | PSİXOANALİZİN QISA XÜLASƏSİ ✕ Kokainizm və kokain qorxusu haqqında qeydlər (1887) Kokain morfinizmin müalicəsi üçün cəlbediciliyini başqa səbəblərə görə itirdi. Xəstələr özləri kokain əldə etməyə və morfinə alışdıqları kimi ona alışmağa başladılar. Kokain onlar üçün morfinin əvəzedicisinə çevrildi və elə bir əvəzediciyə çevrildi ki, o, məmnunluq gətirmir, çünki morfinistlərin əksəriyyəti dərialtı inyeksiyaların böyük dozasına tez alışırdılar. Biblioqrafik indeks: 1887d Kokainizm və kokain qorxusu haqqında qeydlər (1887) Vyana Tibb Həftəliyi, c. 28 (1887), süt. 929-932. Donetsk Yu. oxumaq və ya müraciət etmək (əgər link işləmirsə) Mənbə ilə tutuşdurma aparılmışdır Karl Kollerin kokainin ağrıkəsici vasitə kimi xəstələrin müalicəsində istifadəsi ilə əldə etdiyi gözəl nəticələr və tibbin uğurları bir müddət hamının diqqətini yeni dərmanın daxili və əsəb pozğunluqlarının müalicəsində tətbiqi perspektivindən yayındırdı. Lakin sonralar həkimlər 1884-cü ilin iyul nömrəsində «Centralblatt fur Therapie»-də dərc olunmuş «Koka haqqında» məqaləm sayəsində bu imkana diqqət yetirdilər. Söhbət kokainin morfinizmin müalicəsində və müalicə prosesində morfindən çəkinmə zamanı yaranan narahatlıq əlamətlərinin aradan qaldırılmasında istifadəsindən gedir. Amerika nəşrlərinə («Detroyt terapevtik qəzeti») əsaslanaraq mən mütəxəssislərin diqqətini kokainin bu xassəsinə cəlb etdim və eyni zamanda Avropa qitəsində kokainin köməyi ilə morfinizmin ilk müalicəsinin gözəl nəticələri barədə məlumat verdim. (Burada, yəqin ki, qeyd etmək yerinə düşər ki, mən öz üzərimdə apardığım təcrübələri deyil, məsləhətimlə başqa bir mütəxəssisin apardığı təcrübələri nəzərdə tuturam.) Bənzər müşahidələrin nəticələri professor X. Oberşteynsranı Kopenhagendə keçirilən tibbi simpoziumda kokainin morfinizm müalicəsində tətbiqinin effektivliyi barədə məruzə oxumağa sövq etdi. Lakin onun məruzəsi böyük təəssürat yaratmadı. «E.Mark və K°» firmasının prospektləri və Ballenin «Deutsche Medizinalzeitung»da (№ 3, 1885) yerləşdirdiyi gülünc məqaləsi kokainin tətbiqinin yeni imkanlarına təkcə həkimlərin deyil, təəssüf ki, morfinistlərin də diqqətini cəlb etdi. Erlenmeyer («Centralblatt», 1885), bir neçə sıra təcrübənin təsirli nəticələrinə əsaslanaraq, morfindən asılılıqdan ayrılma prosesində kokainin tətbiqinin effektivliyinə qarşı inandırıcı etirazlar irəli sürmüş və kokaini damarların innervasiyasına təsiri səbəbindən çox təhlükəli narkotik kimi xarakterizə etmişdir. Lakin Erlenmeyerin nəticələri ciddi eksperimental səhvə əsaslanırdı ki, bunu dərhal Obersteiner, Schmidt, Rank və digər mütəxəssislər müşahidə etdilər. Erlenmeyer narkotiki mənim tövsiyələrimə uyğun olaraq effektiv dozalarda (bir neçə desiqram) per os istifadə etmək əvəzinə, minimal dozaların dərialtı inyeksiyalarını tətbiq etmiş və nəticədə qeyri-effektiv dozaların uzunmüddətli istifadəsi nəticəsində qısamüddətli toksik təsirlə üzləşmişdir. Onun nəzəriyyəsinin əsassız olduğunu sübut edən mütəxəssislərin fikrincə, mənim təsdiqlərim təkzib olunmamış qalmışdır. Buna baxmayaraq, kokain morfinizmin müalicəsində başqa səbəblərə görə cəlbediciliyini itirdi. Xəstələr özləri kokain əldə etməyə və morfinə alışdıqları kimi ona alışmağa başladılar. Kokain onlar üçün morfinin əvəzedicisi oldu və elə bir əvəzedici oldu ki, o, məmnunluq gətirmir, çünki morfinistlərin əksəriyyəti tez bir zamanda böyük dozada dərialtı inyeksiyalara (gündə 1 qram) alışırdılar. Məlum oldu ki, bu cür tətbiqdə kokain sağlamlıq üçün morfindən daha təhlükəlidir. Tədricən inkişaf edən əqli zəifləmə əvəzinə biz fiziki və mənəvi vəziyyətin sürətli pisləşməsini, ağ qızdırmaya bənzəyən halüsinasiyalı həyəcanlanma hallarının yaranmasını, xroniki təqib maniyasının meydana çıxmasını müşahidə etdik ki, bunlar da mənim təcrübəmə görə, sanki dərinin altında xırda heyvanlar sürünürmüş kimi halüsinasiyalı hisslərlə müşayiət olunur və morfinə olan asılılıq əvəzinə kokainə olan asılılığın formalaşması baş verir. Şeytanı şeytan vasitəsilə qovmaq cəhdlərinin acı nəticələri bunlar idi. Əvvəllər morfinə üstünlük verən bir çox morfinist indi kokainə aludə olmuşdu. «Kokainizm» haqqında ilk nəşri sayəsində yeni alkaloidə qarşı təbliğatı daha uğurla aparan Erlenmeyer onu bəşər nəslinin üçüncü, ilk ikisindən (alkoqol və morfin) daha dəhşətli bəlası adlandırdı. Kokainin toksik xassələri haqqında ilk məlumatlar təxminən oftalmoloqlardan və larinqoloqlardan gələn xəbərlərlə eyni vaxtda alındığından, kokain getdikcə daha çox təhlükəli narkotik şöhrəti qazanmağa başladı; belə ki, onun uzun müddət istifadəsi "vərdiş" və ya "morfinizmə bənzər vəziyyət" yaradır. Bu xəbərdarlığa mən kokain haqqında son məqalədə rast gəldim (O. Çiari tərəfindən bu ilin "Wochenschrift" jurnalının səkkizinci nömrəsində dərc edilmişdir). Kokain asılılığı və kokain qorxusu haqqında qeydlər, V. A. Hammondun məruzəsi ilə əlaqədar. Mənim fikrimcə, iş çox uzağa gedib. Erlenmeyerin kokaini bəşər nəslinin üçüncü qamçısı adlandırdığı kimi, ağlıma gələn bir qeydi söyləməkdən və bu qamçıdan dəhşətlə bəhs etməkdən özümü saxlaya bilmirəm. Kokainə aludəçilik və bu aludəçiliyin törətdiyi sağlamlıq pozğunluğu haqqında bütün məlumatlar morfinistlərə, yəni şeytanın əlində olan, iradəsi və müqaviməti o qədər zəif olan şəxslərə borcludur ki, onlar özlərinə verilən hər hansı stimulyatordan sui-istifadə etməyə — və faktiki olaraq sui-istifadə edirlər. Kokainin özünün heç bir iddiası yoxdur, o, qurban tələb etmir. Mən morfinist olmayan şəxslərin kokaini sistematik və uzunmüddətli qəbul etməsi ilə bağlı çoxsaylı müşahidələrin nəticələrinə malikəm. Üstəlik, mən özüm bir neçə ay kokain qəbul etmişəm və morfinizmə bənzər vəziyyətin yaranmasını və ya bu narkotikə meylin əmələ gəlməsini müşahidə etməmişəm. Əksinə, kokainə qarşı ikrah hissi məndə istədiyimdən daha tez-tez yaranırdı ki, bu da onun istifadə müddətinin qısaldılması üçün kifayət qədər əsas olmuşdur. Kokainin bəzi sinir pozğunluqlarının müalicəsi üçün faydalılığı və sonradan kokainə vərdişin yaranmaması haqqında mənim nəticələrim U. Hammondun bu yaxınlarda dərc etdiyi nəticələrlə o qədər üst-üstə düşür ki, mən «Centralblatt für Therapie»də «Koka haqqında» məqaləmdə və daha sonrakı qeyddə («Beitrag zur Kenntnis der Cocawirkung», Wr. med. Wochenschrift, № 5, 1885) artıq gətirdiyim mülahizələrimi təkrarlamaq əvəzinə, onun qeydlərinin tərcüməsini verməyi qərara aldım. Əvvəlcə yalnız oftalmoloqlar və larinqoloqlar tərəfindən qeyd edilmiş kəskin kokain zəhərlənməsi haqqında bir neçə qeydlə kifayətlənəcəyəm. Müəyyən dərəcədə bu vəziyyət hər hansı cərrahi əməliyyatdan sonra, xüsusən bədənin həssas hissələrində yaranan postoperativ kollaps nəticəsində meydana gəlir və çox vaxt minimal dozalarda tətbiq olunan alkaloidin təsiri ilə bağlı ola bilməz. Eyni zamanda, əldə edilmiş məlumatlar, şübhəsiz ki, kokain zəhərlənməsinə işarə edir, çünki onun şəraiti eksperimental şəraitdə kokainin həddindən artıq dozası zamanı yaranan simptomlarla oxşarlıq təşkil edir: stupor, başgicəllənmə, nəbzın sürətlənməsi, tənəffüsün qeyri-bərabərliyi, iştahasızlıq, yuxusuzluq, sayıqlama vəziyyəti və fiziki zəiflik. Şübhəsiz ki, kokainin törətdiyi bu vəziyyət bəzən narkotikin beyin selikli qişaları tərəfindən sorulması nəticəsində yaranır, lakin daha çox narkotikin dərialtı inyeksiyalarının təsiri ilə şərtlənir. Son 2 ildə kokainin tez-tez tətbiq olunmasına baxmayaraq, bu vəziyyət nadir hallarda yaranır və heç vaxt insan həyatını təhlükə altına qoymamışdır. Buna görə də əksər həkimlərin belə bir qənaətə gəlmək üçün kifayət qədər əsasları var ki, toksikozun cüzi riski arzu olunan nəticəyə nail olmaq üçün kokainin tətbiqi imkanını istisna etmir. Qeyd etmək vacibdir ki, kokainin kiçik dozalarda qəbulu da zəif zəhərlənmə törədir. Bəzi fərdlərin kokainə həssaslığı, bəzən narkotikin böyük dozalarına qarşı həssassızlıqla birləşərək, tamamilə yerində olaraq idiosinkraziya adlandırılmışdır. Mənim fikrimcə, kokainin bu etibarsızlığı, yəni toksik təsirin başlama vaxtını müəyyən etmək mümkünsüzlüyü, onun digər xüsusiyyəti ilə, yəni kokainə ümumi reaksiyanın nə vaxt və hansı fərdlərdə baş verdiyini müəyyən etmək mümkünsüzlüyü ilə sıx bağlıdır. (Burada, əlbəttə ki, kokainin ağrıkəsici təsirini nəzərə almıram.) Bu xüsusiyyəti anlamağa aşağıdakı imkan verir: kokain damarların innervasiyasına şübhəsiz təsir göstərir. Yerli tətbiq zamanı, kokainin təsirini tanımaq çətin olmadıqda, məsələn gözlərdə, o, damarların daralmasına, yəni toxumanın işemiyasına səbəb olur. B. Frenkelin fikrincə (bu məsələ ilə bağlı 4 noyabr 1885-ci ildə Berlin Tibb Cəmiyyətində müzakirə keçirilmişdir), kürar zəhəri yeridilmiş qurbağaların dilində kokain damarların genişlənməsinə səbəb olur, damarların daralması isə yalnız 1:20 nisbətində məhlul tətbiq edildikdən sonra başlayır. Erlenmeyerin sözlərinə görə, kokain 0,005 qram dozada təsir göstərməyə başlayır. İndi mən 1886-cı il noyabrın 2-də Nyu-Yorkda Nevropatoloqlar Cəmiyyətinin iclasında U. Hammond tərəfindən kokain haqqında edilmiş məruzə üzərində qısaca dayanacağam. Hammondun sözlərinə görə, o, 1 pint (0,47 l) şərabda 2 qran (0,13 q) kalium xlorid duzu olan preparat tətbiq etmişdi. Bu preparatın köməyi ilə o, özü üzərində və başqaları üzərində çoxsaylı təcrübələr aparmışdı. Koka preparatı sözdə onurğa beyni qıcıqlanması hallarında gözəl nəticələr vermişdi. Onun sözlərinə görə, bu nəticələri təkcə şərabın təsirinə aid etmək olmaz. Bundan başqa, o, həm də bu preparatı tonik və stimullaşdırıcı vasitə kimi istifadə edirdi. Onun özü iş günündən sonra bir stəkan şərab içmək adəti var idi və hər dəfə canlanma hissi keçirir, sonradan heç bir depressiya yaşamırdı. Sonra Hammond bildirir ki, o, preparatı mədənin həssaslığı artmış bir neçə dispepsiya halında tətbiq etmiş və nəzərəçarpan sakitləşdirici təsir müşahidə etməmişdir. O, xəstələrə preparatı hər 15–20 dəqiqədən bir 2–3 çay qaşığı verirdi ki, bu da cəmi altı doza təşkil edirdi. Preparatın ilk qaşıqlarının qəbulu qusmağa səbəb olurdu. Sonrakı qaşıqlar mədədə daha uzun müddət saxlanılırdı, nəhayət qusma dayanana qədər. Müəyyən edilmişdir ki, mədənin həssaslığı artdıqda, görünür, onurğa beyninin qıcıqlanması (nevrasteniya) ilə bağlı olan bu halda, yüngülləşmə bir neçə saatdan sonra baş verirdi. Littenin sözlərinə görə (bax: müzakirə), kokain, şübhəsiz ki, tonik təsir göstərir, qan təzyiqini yüksəldir. Müxtəlif tədqiqatçıların irəli sürdüyü bir sıra cəsarətli və ziddiyyətli qiymətləndirmələri qeyd edə bilərdim ki, bunlarda bir mühüm məqam seçilir: kokain qan damarlarına onun konsentrasiyasından, tətbiq üsulundan və subyektin onun müxtəlif tətbiq üsullarına həssaslığından asılı olaraq spesifik təsir göstərir. Buna onu əlavə etmək istərdim ki, kokainin törətdiyi kəskin zəhərlənmənin bütün xüsusiyyətləri damarların daralmasına və ya iflicinə işarə edir. Buna görə də kokainin təsirinin müxtəlifliyini təyin edən dəyişkən amili damarların innervasiyasının dominant vəziyyətlərində və labilliyində axtarmaq lazımdır. Şübhəsiz ki, damar hərəkəti sinirlərinin oyanma qabiliyyəti müxtəlif fərdlərdə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir və hətta eyni fərddə də müxtəlif şəkildə təzahür edir. Sinir vəziyyətinin əsas simptomlarından biri, ehtimal ki, baş beyin damarlarının innervasiyasının labilliyindən ibarətdir. Sağlam fərdin və müəyyən həssaslığa malik nevrotikin kürəyinə qalvanik cərəyanın təsirinin müxtəlif nəticələr verdiyini xatırlatmaq kifayətdir. Eyni şəkildə kokain də, ümumi effekti baş beyin qan dövranına təsir hesabına əldə edilən, damarların sabit tonusu zamanı bəzi hallarda effekt vermir, digərlərində isə sürətli reaksiya nəticəsində toksik effekt törədir. Aralıq mövqeyi kokainin müsbət tonik və ya hiperemik təsir göstərdiyi hallar tutur. Mənim fikrimcə, kokainin təsirinin qeyri-sabitliyinin səbəbi oyanma səviyyəsinin fərdi fərqlərində və kokainin təsir etdiyi damar hərəkəti sinirlərinin vəziyyətinin dəyişkənliyindədir. Fərdi meyillilik amilinə az diqqət yetirildiyinə, həmçinin oyanma dərəcəsini əvvəlcədən müəyyən etməyin, bir qayda olaraq, mümkün olmadığına görə, daxili və sinir pozuntularının müalicəsində kokainin dərialtı inyeksiyalarının tətbiqindən mümkün qədər imtina etməyi məqsədəuyğun hesab edirəm. Üç qadın melanxoliyası və nitq gecikməsi halında o, kokain inyeksiyaları vasitəsilə xəstələrə normal nitqi əhəmiyyətli dərəcədə bərpa etməyə kömək edə bildi. Sonra doktor Hammond kokainin təsirinin fizioloji aspektinə qısaca toxunaraq qeyd etdi ki, Cənubi Amerikada yaşayanlar arasında kokainin tətbiqi barədə məqalələrin ilk müəllifləri onun zərərini xeyli şişirtmişlər. Onların məlumatları mənbə göstərilmədən dəfələrlə təkrar çap olunmuş və bununla da kokainin tətbiqinə qarşı qərəzli münasibətin formalaşmasına kömək etmişdir. Bu yaxınlarda jurnallarda dərc olunan və ciddi narahatlıq doğuran nəşrlərin doğruluğunu yoxlamaq üçün Hammond özünə dəfələrlə kokainin dərialtı inyeksiyalarını etmiş və onların yumşaq toksik təsirinin ətraflı təsvirini vermişdir. Sözdə kokain vərdişinə gəldikdə isə, onun sözlərinə görə, o, üç ay ərzində Bazedov xəstəliyindən əziyyət çəkən qadına 1-dən 5 qranadək dozalarda kokain preparatı vermiş, lakin qadın narkotikdən istifadəni asanlıqla dayandırmışdır. Bundan başqa, narkotikin köməyi ilə o, bir morfinistin müalicəsini aparmış və bir neçə ay ərzində gündəlik 5 qran inyeksiyalar tətbiq etmişdir. Bütün bu xəstələrdə, necə ki Hammondda, kokain ürək fəaliyyətinin, qan təzyiqinin və temperaturun əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsinə, tərləməyə və yuxusuzluğa səbəb olmuşdur. ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Kokain

Referatlar (1884) | REFERATLAR ← Kitablar✕ Referatlar (1884) Küssner, B. Beitrag zur Impftuberkulose WMW 34/1884 Nr.1 S.17–18 1. Peyvənd vərəminə dair töhfə. B. Küssner tərəfindən (Deutsche Mediz. Wochenschrift 1883, Nr. 36). Müəllif Panicki ilə birlikdə, vərəmli bəlğəmin birbaşa ağciyərlərə yeridildikdə, qeyri-vərəmli bəlğəmdən fərqli təsirlər göstərib-göstərmədiyi sualını eksperimental yolla həll etməyə çalışmışdır. Təcrübələr dovşanlar və itlər üzərində belə aparılmışdır ki, traxeya antiseptik ehtiyat tədbirləri ilə kiçik bir kəsiklə açılmış, iti bıçaqla deşilmiş və sonra şpris vasitəsilə xırda doğranmış və su ilə durulaşdırılmış bəlğəm daxil edilmişdir. Əzələ və dəri yarası tikilmiş və istisnasız olaraq yaxşı sağalmış, bəzən əməliyyat sahəsinin dərinliyində kazeoz abseslər əmələ gəlmişdir. Heyvanlar əməliyyatdan sonra 3–10 həftə sağ saxlanılmış, bəziləri təzə pnevmoniya və plevritdən ölmüşdür. Bu təcrübələrin nəticəsi olaraq göstərilir ki, vərəmli bəlğəm istisnasız olaraq vərəm törətmiş, qeyri-vərəmli bəlğəm isə heç vaxt törətməmişdir. Heç bir heyvanda uzun sürən xəstəlik müşahidə edilməmiş, qidalanma vəziyyəti əla qalmış, heyvanların həyatı boyu göstərdiyi yeganə anormallıq bir qədər öskürək olmuşdur. Patoloji dəyişikliklər həmişə ağciyərlə məhdudlaşmış, ümumi miliar vərəm heç vaxt törədilməmişdir. Ağciyərlərdəki xəstəlik həmişə proqressiv gedən kimi görünürdü və heyvan nə qədər uzun yaşamışdısa, bir o qədər yaxşı ifadə olunmuşdu. Kifayət qədər bərk, şəffaf infiltratlar müşahidə edilmiş, onların mərkəzində opak, sarımtıl vərəm düyüncükləri görünmüş, sonralar bu infiltratlar kövrək, sarımtıl qeyri-şəffaf, çox vaxt açıq-aşkar kazeoz hal almışdır. Bir halda içərisi kazeoz maddə ilə dolu noxud böyüklüyündə bir neçə kaverna tapılmışdır. Qeyri-vərəmli bəlğəmlə müalicə olunan heyvanlarda ağciyərlər əksərən intakt olmuş, bəzi hallarda pnevmoniya nəticəsində hepatizasiyaya uğramış və ya plevritik efüziya ilə sıxılmışdır; belə hallarda irinlə dolu iri, qeyri-müntəzəm genişlənmiş kavernalar da mövcud idi. Yalnız tərkibində Kox basilləri olan bəlğəmlər, miqdarından asılı olmayaraq, vərəmli infiltratlar törətmək qabiliyyətinə malik idi: Təzə şəffaf infiltrasiyalar və səpələnmiş düyüncüklər də bol basillər ehtiva edirdi, kazeoz sahələr isə basilsiz idi. Vərəmli bəlğəmlə müalicə olunan itlərin, demək olar ki, tamamilə vərəmə bənzəyən xəstəlik məhsullarında da basillər yox idi. Kaverna məzmununda, eləcə də qeyri-vərəmli heyvanların toxumasında heç bir basil aşkar edilməmişdir. Əgər vərəmli bəlğəmlər traxeyaya yeridilməzdən əvvəl antiparazitar maddələrlə işlənmə edilirdisə, qarışığın tərkibində bu maddələrin az miqdarı olduqda təsirdə nəzərəçarpan bir zəifləmə görünmürdü. Daha yüksək miqdarda (1,5–2%) olduqda isə vərəm inkişafının daha zəif olduğu görünürdü. Sonuncu təcrübələr hələ tamamlanmamışdır. Knipping. Kaïrin WMW 34/1884 Nr.1 S.18 2. Kairin. Knipping tərəfindən (Berl. klin. Wochenschrift 1883, Nr. 37). 20 yaşlı bir qadında zahılıq dövrünün 15-ci günü parametritik ekssudat əmələ gəlmiş, buna tezliklə sol, 24-cü günü isə sağ ayağın flebiti qoşulmuşdur. Əzabverici yoğun bağırsaq katarı və bir ağciyər zirvəsində yüngül sıxlaşma ilə müşayiət olunan diffuz bronxit xəstəlik mənzərəsini mürəkkəbləşdirmişdir. Qızdırma səhərlər 40°, axşamlar 41°-yə çatmış, sürətli tükənmə və əhəmiyyətli ürək zəifliyi vəziyyəti çox təhlükəli göstərmişdir. 34-cü gündə Kairin tətbiq edilmişdir. Jelatin kapsulda 0,5 Kairin və hər sonrakı saat 0,25 temperaturun 2° düşməsinə səbəb olmuş, lakin preparatın dayandırılmasından sonra temperatur əvvəlki yüksək səviyyəyə, eyni təhlükəli simptomlarla bərabər qayıtmışdır. Bunun üzərinə yenidən Kairin verilmiş, temperatur 38°-yə enənə qədər saatda 0,5, sonra 39°-yə qalxana qədər saatda 0,25 verilmiş, bundan sonra yenə daha güclü doza tətbiq edilmişdir. Bu üsulla bir həftə ərzində davam edilmiş və temperaturu orta hesabla 38°-də saxlamaq mümkün olmuşdur. Ümumi vəziyyət yaxşılaşmış, lokal əlamətlər geriləmiş, sağalma dövrü problemsiz keçmişdir. Xəstə 55 qram Kairini heç bir xoşagəlməz yan təsir olmadan qəbul etmişdir. Bu halda Kairin birbaşa həyat qurtarıcı təsir göstərmişdir. Flint, Austin. Über frühzeitige Punktion bei Ascites WMW 34/1884 Nr.1 S.18–19 3. Assitdə erkən punksiya haqqında. Austin Flint tərəfindən (British medical Association-ın 1883-cü il illik toplantısında oxunmuş məruzə). 1863-cü ildən bəri F. müxtəlif mənşəli assitlərdə ilk şikayətlər başlayan kimi punksiya etmək və assit təkrarlanan kimi əməliyyatı təkrarlamaq üsulunu tətbiq edir. Punksiyaya qarşı irəli sürülən etirazlar, məlum olduğu kimi, onun kollaps və ya peritonit təhlükəsi gətirməsi, yalnız müvəqqəti rahatlıq verməsi və efüzyonun hər təkrarının orqanizmin zülal ehtiyatlarını əhəmiyyətli dərəcədə tükətməsidir. Buna qarşı məruzəçi bildirir ki, o, punksiya nəticəsində heç vaxt kollaps və Morbus Brightii ilə mürəkkəbləşmiş yalnız 1 halda peritonit görmüşdür. O, əməliyyatı sadə bir aspirator, bir gətirici və bir çıxarıcı boru ilə əlaqəli olan və içərisində iki klapan olan bir kauçuk balon vasitəsilə həyata keçirir. Nəzəri mülahizələrə əsaslanan daha əhəmiyyətli iki etiraza qarşı F. təcrübəyə istinad edir ki, bu da təkrar punksiyaların belə yaxşı keçirildiyini və hətta ümumi vəziyyətin yaxşılaşması ilə cavablandığını, konservativ terapiyanın isə assitə qarşı əksərən aciz qaldığını göstərir. O, həmçinin nəzərə almağı təklif edir ki, qaraciyər sirrozunda assit əksərən paralel gedən zəiflədici təsirlərin və ağırlaşmaların nəticəsidir, bu zərərli təsirlərdən (məsələn, alkoqol qəbulundan) qaçındıqda və qüvvətləndirici müalicə ilə mülayim sirroza uzun müddət dözmək olar və bu xəstəlikdə assit çox vaxt ilk punksiyadan sonra təkrarlanmır. Məruzəyə bir sıra xəstəlik tarixçələri əlavə edilmişdir ki, bunlarda qaraciyər sirrozu zamanı birdəfəlik punksiyadan sonra assit aylarla təkrarlanmamış və ya təkrar punksiyalardan sonra Taylor, F. Gumma der Dura mater und Syringomyelie WMW 34/1884 Nr.1 S.19–20 4. Dura mater-in gumması və sirinqomiyeliya. F. Taylor tərəfindən, London Patoloji Cəmiyyətində oxunmuşdur, oktyabr 1883. Sifilisə tutulmuş bir qadın 3 il sol tərəfli hemiplegiyadan və ölümündən 1 il əvvəl kontraktura ilə müşayiət olunan hər iki alt ətrafın iflicindən əziyyət çəkmişdir. Yarılma nəticəsində aşkar edilmişdir: dura mater bütövlükdə qalınlaşmış, 9-cu döş fəqərəsi səviyyəsində onurğa beynində yumşalma və ikincili degenerasiya törətmiş bir gumma ilə zədələnmişdir. Bundan əlavə, onurğa beyninin bütün hündürlüyü boyu – adət olduğu kimi – en kəsiyinin arxa hissəsində yerləşən və mərkəzi kanalla heç bir əlaqəsi olmayan bir boşluq tapılmışdır. Taylor bu tapıntını, Leyden tərəfindən müdafiə olunan mülahizəyə uyğun olaraq, anadangəlmə bir formasiya kimi qiymətləndirməyə meyllidir. Fothergill, J. Milner. Therapie der Indigestion in Folge von Gefässüberfüllung d WMW 34/1884 Nr.6 S.170 5. Mədə damarlarının hiperemiyası nəticəsində yaranan həzmsizliyin terapiyası. J. Milner Fothergill tərəfindən (Medical Record, 22 sentyabr 1883). Həzmsizlik mədənin kəskin və ya xroniki konjestiyası nəticəsində yarana bilər. Qusma, susuzluq, dilin qızarması və qıcıqlanıcılığı birinci halın əsas əlamətləridir, bu hal həm də qıcıqlandırıcı zəhərlər tərəfindən törədilə bilər. Qusmanın reflektor, xüsusilə abdominal qıcıqlarla şərtləndiyini istisna etmək vacibdir; bu halda nə temperatur yüksəlməsi, nə də dildə dəyişiklik mövcuddur. Kəskin konjestiv həzmsizlik ilk növbədə tam dozada morfinin dərialtı inyeksiyasını, ən yaxşısı yuxu gətirəcək qədər böyük dozada, morfin təsiri müddətində qidalandırıcı imalə, otağın qaraldılması, susuzluğa qarşı buz parçaları tələb edir. Mədənin qıcıqlanıcılığı azalan kimi, kiçik bir tiryək həbi qəbul etdirməyə cəhd edilir; əgər bu saxlanılarsa, vəziyyət adətən aradan qalxmış olur; lakin qusularsa, eyni cəhd təzədən morfin inyeksiyasının təsiri altında təkrarlanır. Sonralar süd və ya qələvi içkilər dondurulub kiçik parçalar halında uddurulur. Turşular tamamilə istisna edilməlidir. Qidalanmada sonrakı mərhələdə əsas rolu süd oynadığından, onun mədədə həddindən artıq bərk laxtalar halında kəsilməsinin qarşısını almaq zəruridir, buna görə də əhəng suyu əlavəsi tövsiyə olunur. Alkoqol kəskin mədə qıcıqlanmasını iki tamamilə fərqli şəraitdə törədir. Birincisi, bol qəbuldan sonra qusma və susuzluq baş verdikdə; bu halda süd, sodlu su və yenə həb formasında tiryək verilməlidir; ikincisi, kəskin xəstəliklərdə gözlənilən tükənməyə qarşı alkoqol verildikdə, ta ki alkoqolun lokal təsirinin əlamətləri olaraq qıcıqlanıcılıq, qusma və timpanit meydana çıxsın. Bu şəraitdə alkoqolun daxilə qəbulunu dayandırıb onu rektum vasitəsilə yeritmək lazımdır. Xroniki konjestiv həzmsizlik qapı venasında qan dövranını pozan bütün xəstəliklərdə meydana çıxır. Onun ən görkəmli simptomu mədədə dolğunluq hissidir, onun törətdiyi mədə ifrazatı dəyişikliyi ən asan həzm olunan qidaların seçilməsini tələb edir. Bu vəziyyətin müalicəsi arterial qan dövranını qüvvətləndirməklə həyata keçirilir, xüsusilə F. vurğulayır ki, digitalisin faydalı olduğu bütün hallarda striknin əlavəsi təsiri əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Schmeichler, L. Die Augenstörungen bei Tabes dorsalis WMW 34/1884 Nr.6 S.170–171 6. Tabes dorsalis-də göz pozğunluqları. L. Schmeichler tərəfindən (Archiv für Augenheilk. XII). Baxılan mövzu haqqında məlum olan hər şeyi icmallı şəkildə bir araya gətirən və öz müşahidələri ilə zənginləşdirən bu traktatdan nəticə olaraq aşağıdakılar vurğulanmalıdır: Bir tabetikin göz pozğunluqlarından kənarda qalması nadir hallarda olur, bunlar ya optik sinirə, ya da göz almasının xarici və daxili əzələlərinin innervasiyasına aiddir. Optik sinirin zədələnməsi, Ş.-ə görə, tabetiklərin yüksək bir faizində xəstəliyin erkən simptomu kimi meydana çıxır, o, əvvəlcə sürətli, sonra yavaş görmə itiliyinin azalmasına, görmə sahəsinin konsentrik daralmasına və rəng həssaslığının aşağı düşməsinə səbəb olur. Tam amavroz nadir hallarda müşahidə edilir, hər iki göz həmişə tutulur, lakin əksərən qeyri-bərabər dərəcədə. Oftalmoskopik tapıntı görmə siniri diskinin ağ rəngə çalmasıdır ki, bu da görmə qabiliyyətinin cüzi zəifləməsində belə çox aydın nəzərə çarpır, tez-tez venaların özünəməxsus genişlənmələri ilə müşayiət olunur. Bastian, R. Ein ungewöhnlicher Fall von herdweiser Sklerose WMW 34/1884 Nr.6 S.171 7. Ocaqlı sklerozun qeyri-adi bir halı. Ch. Bastian tərəfindən, London Klinik Cəmiyyətində oxunmuşdur, oktyabr 1883. Yarılma zamanı yarımkürələrin ağ maddəsində, hər iki talamusda, piramidalarda, ponsda, onurğa beyninin boz maddəsində və N. acustici köklərində çoxsaylı sklerotik ocaqlar göstərən bu hal, ilk xəstəlik əlamətlərinin 50 yaşından sonra meydana çıxması və xəstənin 62 yaşına çatması, habelə xəstəliyin bütün müddəti ərzində nistaqmus, qıcolmalar və tremorun olmaması ilə diqqət çəkir. Karlıq, skandir olunmuş nitq, əzələ atrofiyası ilə müşayiət olunan geniş yayılmış ifliclər, ağrılar, cüzi dəri qıcıqlarından sonra taches cérébrales və ürtikerin asanlıqla meydana çıxması xəstəlik mənzərəsinin ən görkəmli cizgiləri idi. Gläser. Zwei Fälle von Gastritis phlegmonosa WMW 34/1884 Nr.6 S.171–172 8. İki flegmonoz qastrit halı. Gläser tərəfindən (Berl. klin. Wochenschr. 51, 1883). Birinci halda mədə divarının bu nadir xəstəliyi mədə karsinoması ilə yanaşı tapılmışdır, halbuki karsinoma irinlə hopmuş hissələrdən kəskin şəkildə ayrılmış və heç bir yerdə parçalanma halında deyildi. İkinci halda isə üzəri epitellə örtülmüş xoranın yanında olub, irinli infiltrasiya ondan kənara çıxmamışdır. Xəstəlik bu halda titrətmə ilə, epiqastral nahiyədə təzyiqə həssaslıq və artmış rezistentlik ilə başlamış və dərhal ümumi peritonitə səbəb olmuşdur. Qusma, diqqətəlayiq şəkildə, hər iki halda olmamışdır. Waugh, E. Ein lehrreicher Fall von vermeintlichem Darmverschliessung WMW 34/1884 Nr.6 S.172 10. E. Waugh tərəfindən təqdim edilmiş, güman edilən bağırsaq keçməməzliyinə dair ibrətamiz bir hal (British med. Journal, 17 Noyabr 1883). Əlli yaşlı sağlam bir kişi qəflətən qarında şişkinlik və ağrılarla xəstələndi; 24 saat ərzində defekasiya olmamışdı, böyük dozada işlədici dərmanlar heç bir təsir göstərməmişdi. Tiryək və imalələrin tətbiqi yaxşılaşma gətirdi, lakin xəstəliyin altıncı günü sol bel nahiyəsində qızartı və şişkinlik əmələ gəldi ki, bu da öz-özünə açılaraq nəcis qoxulu maddələrin boşalmasına səbəb oldu. Absesin təmizlənməsi zamanı dərinlikdə bir hərəkət diqqəti cəlb etdi və həkim 5 ədəd askarid çıxara bildi; onların çıxarılmasından sonra açılmış yoğun bağırsaq parçası fəsad vermədən sağaldı. Dalton und Ferrier. Ein Fall von Lähmung des M. serratus anticus ohne Mitbetheil WMW 34/1884 Nr.11 S.316 11. Dalton və Ferrier tərəfindən təqdim edilmiş, M. rhomboidei-lərin cəlb olunması olmadan M. serratus anticus iflici halı (Lancet, 3 Noyabr 1883). Qırx iki yaşlı bir hamal, sağ çiyni üzərinə yıxıldıqdan üç həftə sonra həmin nahiyədə şiddətli ağrılar hiss etdi; müayinə M. serratus anticus-un təcrid olunmuş iflicini aşkar etdi, bu əzələ həm də degenerasiya reaksiyası göstərirdi, halbuki digər çiyin əzələlərində yüngül qidalanma pozğunluğu onların artmış qalvanik və faradik oyanıqlığı ilə özünü büruzə verirdi. Kürək sümüyünün aşağı bucağı zədələnmiş tərəfdə daha yuxarıda və onurğa sütununa yaxın dururdu, halbuki serratus iflicinin digər hallarında kürək sümüyü bucağının əks mövqeyi müşahidə edilir. Ferrier izah edir ki, bu son hallarda adətən gözdən qaçırılan M. rhomboidei-lərin cəlb olunması məsələsi mövcuddur. Drummond, D. Ueber perforierende Tumoren der dura mater WMW 34/1884 Nr.11 S.316 12. D. Drummond tərəfindən təqdim edilmiş, Dura mater-in perforasiya edən şişləri haqqında (British medical association 1883 qarşısında oxunmuşdur). Drummond, kəllə sümüklərini qismən sadəcə perforasiya edən, qismən infiltrasiya edərək dağılmasına səbəb olan və baş dərisi altında yumşaq, bir qədər fluktuasiya edən, yerdəyişməyən kütlələr kimi hiss olunan dörd sarkomatoz Dura mater şişi halını təsvir edir. İki halda yarılma ilə aşkarlanmış geniş qabıq hissələrinin kompressiyasına baxmayaraq, əsl ocaq simptomları əksərən yox idi və intellekt az zədələnmişdi; ağrılar və tez-tez qusma həmişə, başgicəllənmə bir dəfə çox qabarıq şəkildə mövcud idi. Drummond-un xüsusilə diqqət çəkdiyi ikitərəfli optik nevrit simptomu dörd haldan üçündə mövcud idi. Aufrecht. Zur Therapie der akuten Nephritis WMW 34/1884 Nr.11 S.316 13. Aufrecht tərəfindən təqdim edilmiş, Kəskin nefritin terapiyasına dair (Berliner klin. Wochenschrift № 51, 1883). Skarlatina, hamiləlik, soyuqdəymə və s. nəticəsində yaranan kəskin nefritə çox əlverişli proqnoz verən Aufrecht, bütün diuretik və diaforetik vasitələrdən qaçınmağı məsləhət görür və terapiyanın əsas ağırlığını xəstələrin mümkün qədər uzun müddət yataq istirahətində qalmasına və xəstə epiteli hüceyrələrini öz funksiyalarından, yəni azot ifrazından mümkün qədər azad etmək üçün bitki mənşəli qida verilməsinə yönəldir. Süd yalnız ikinci həftənin sonunda tövsiyə edilir, yumurta və ət əvvəlcə xəstələrin pəhrizindən xaric edilir, yalnız kəskin mərhələ keçdikdən sonra pəhrizə tədricən azotla daha zəngin qidalar daxil edilir. Vogel, Alb., Bern. Zur Prognose der Vagusresektion WMW 34/1884 Nr.11 S.316–317 14. Bernli Alb. Vogel tərəfindən təqdim edilmiş, Vagus rezeksiyasının proqnozuna dair (Korrespondenzblatt für Schweizer Aerzte, 1883, № 19). Vagus rezeksiyasına dair çox da zəngin olmayan ədəbiyyata burada Kocher klinikasından boyun daxili orqanlarının karsinoması səbəbilə əməliyyat aparılmış üç hal əlavə edilir. Birinci halda sol vagusun şiş kütləsi tərəfindən infiltrasiya edildiyi görüldü; əməliyyatdan əvvəl bu sinirə aid edilə biləcək innervasiya pozğunluğu yox idi. Əməliyyatdan sonra üçüncü gün şiddətli öskürək qıcıqlanması, doqquzuncu gün isə yaranın çapıqlaşmasından sonra yaxşılaşmayan total soltərəfli rekurens iflici meydana çıxdı. İltihabın kəsik yerindən Laryngeus superior-a doğru yayılması gec meydana çıxan öskürək qıcıqlanmasını izah edir; rekurens iflicinin izahı üçün belə bir ehtimal irəli sürülür ki, bu sinirin funksiyası qorunub saxlanılmış anastomotik Dubois, Bern. Ueber einen Fall multipler Neuritis WMW 34/1884 Nr.11 S.317–318 15. Bernli Dubois tərəfindən təqdim edilmiş, Çoxsaylı nevrit halı haqqında (Korrespondenzblatt für Schweizer Aerzte 1883, № 18). Dubois, əvvəllər sağlam olan iyirmi yeddi yaşlı bir kişinin xəstəliyi barədə məlumat verir; bu xəstədə sübut edilə bilən bir səbəb olmadan sağ Ulnaris sahəsində paresteziyalar və az sonra iflic və anesteziya meydana gəlmiş, bu sinir bütün uzunluğu boyunca dirsəkdən yuxarıya qədər təzyiqə qarşı ağrılı və bir yerdə qalınlaşmış hiss olunurdu. Üç həftə ərzində xəstəlik sağ qolun digər sinirlərinin sahəsini də tutdu; Radialis və Medianus sahəsində cüzi həssaslıq kütləşməsi ilə yanaşı, demək olar ki, bütün qol əzələlərində əhəmiyyətli dərəcədə parez, Biceps, Pectoralis major və Deltoideus-da sadə elektrik oyanıqlığının azalması ilə müşayiət olunan atrofiya müşahidə edildi; qol sinirləri və braxial kələf ayrı-ayrı yerlərdə təzyiqə həssas idi; bir gün ərzində hətta sol qolda yayılan ağrılar belə mövcud oldu. Sağ Ulnaris sahəsində ağrılar davamlı olaraq ən şiddətli, atrofiya isə ən qabarıq şəkildə ifadə olunmuşdu; Abductor digiti minimi-də degenerasiya reaksiyası sübut edilə bildi. Qalvanik müalicə və Mitella taxılması ilə bir neçə ay ərzində sağalma baş verdi, bu sağalma ən əvvəl tutulmuş Ulnaris üçün ən uzun müddətə gecikdi. Dubois, burada Leyden tərəfindən irəli sürülmüş, Pierson-un bu yaxınlarda (Volkmann-ın mühazirələri № 229) miazmatik bir xəstəlik elan etdiyi və Hindistanda endemik olan Beri-beri xəstəliyi ilə bir araya gətirdiyi çoxsaylı nevrit halının mövcud olub-olmadığını, yoxsa bunun nevritik prosesin həqiqətən yuxarı və aşağı doğru yer dəyişdirməsi, yəni Neuritis migrans olub-olmadığını açıq buraxır. West, Samuel. Verlegung einer Koronararterie WMW 34/1884 Nr.11 S.318 16. Samuel West tərəfindən təqdim edilmiş, Bir koronar arteriyanın tutulması (London Pathological Society qarşısında oxunmuşdur). Ürək çatışmazlığı əlamətləri ilə ölmüş bir kişidə ürək əzələsinin piy degenerasiyası, aorta qapaqlarının və aorta borusunun ateromatoz xəstəliyi və bir koronar arteriya ağzının əhəngləşmiş lövhə ilə tutulması aşkar edildi. Bu tapıntı West-i, Hyrtl-in hər iki koronar arteriyanın bir-biri ilə anastomozlaşmadığı iddiasını, ürəyin diqqətlə yuyulmasından sonra jelatin kütləsi inyeksiya etməklə yoxlamağa sövq etdi və o, əldə etdiyi nəticələrə əsaslanaraq, ürək əzələsinin hər iki arteriyasının bol anastomozların mövcudluğunu müdafiə edir. Padley, G. Behandlung der perniziösen Anämie WMW 34/1884 Nr.11 S.318 17. G. Padley tərəfindən təqdim edilmiş, Pernisioz anemiyanın müalicəsi (Lancet, 10 Noyabr 1883). P., tipik bir pernisioz anemiya halını Fowler məhlulu ilə müalicə edərək sağalma ilə nəticələndirmiş və bu ağır xəstəliyin məlum olan altı sağalmasından beşinin ilk dəfə Byrom Bramwell tərəfindən tövsiyə edilmiş bu medikasiyaya aid edilməli olduğunu vurğulamışdır. Riegel. Ueber die die Veränderungen des Herzens und des Gefässsystems bei akuter WMW 34/1884 Nr.17 S.516 18. Kəskin nefrit zamanı ürək və damar sistemindəki dəyişikliklər haqqında. Riegel tərəfindən (Zeitschrift f. klin. Medizin 1883). Əvvəllər bildirilmiş müşahidələrə əsaslanaraq, Riegel skarlatina nefriti zamanı nəbz və ürəyin vəziyyətinə diqqət yetirmiş və müəyyən etmişdir ki, skarlatina nefritinin əksər, hətta bütün hallarında albuminuriyanın meydana çıxması ilə eyni vaxtda arterial damar sistemində artmış gərginlik əlamətləri də aşkar edilə bilər. Bu, daha qabarıq hallarda ürək fəaliyyətinin yavaşılaması ilə müşayiət olunur, tez-tez yüngül dərəcədə qeyri-müntəzəmlik də mövcud olur. Çox əhəmiyyətli gərginlik artımı zamanı, çox vaxt bir neçə gün ərzində, ürəyin böyüməsi klinik olaraq sübut edilə bilər. Kəskin nefritin gedişatında ürək hipertrofiyasının tez-tez baş verməsinin anatomik sübutu artıq iki il əvvəl Friedländer tərəfindən təqdim edilmişdir. Riegelə görə bu dəyişikliyin mexanizmi belədir ki, saxlanılan sidik tərkib hissələri artmış damar gərginliyinə səbəb olur — hansı yolla olduğu daha ətraflı müzakirə edilmir — bu da sonradan kompensator ürək hipertrofiyasına gətirib çıxarır. Eyni nəzəriyyənin xroniki nefrit zamanı ürək böyüməsini izah etmək üçün tətbiq edilə biləcəyini Riegel açıq saxlayır. Angyán, Béla. Zwei Fälle von Vaguslähmung WMW 34/1884 Nr.17 S.516 Hallar. Əlavə edilmiş çoxsaylı ətraflı xəstəlik tarixçələri, eləcə də bəzi əlavə edilmiş müzakirələrin genişliyi, bildirilən yeniliklərlə həmişə düzgün mütənasiblik təşkil etmir; və daha böyük klinikaların professorları və assistentləri, birincilərdə kütlə içində itib-batan bir çox halı "işlənmə etmək" üçün kiçik universitetlərdəki həmkarlarının sərəncamında olan asudə vaxta həsəd aparmalıdırlar. Eyni şey Greifswald məlumatlarına da aiddir. Onlar, professor Vogt-un klinik tədrisinin əsaslarını izah etdiyi bir giriş "Proqram"ından sonra, "Talus çıxığı", "Capitulum radii-nin bəzi çıxıqlarının və sınıqlarının müalicəsi", üç "penetrasiya edən döş qəfəsi zədələnməsi" halı, "monstruoz lipom əmələ gəlməsinə dair bəzi müşahidələr", bir "simmetrik braxidaktiliya" halı, "Hematoloji məqalələr", bəzi "sinir iflici və sinir tikişi" halları, iki "Ectopia vesicae" halı, bir "qırtlaq çıxarılması" halı, "1882-1883-cü illərdə icra edilmiş amputasiyalara dair icmal" və s., nəhayət "yüklənmədən yaranan anadangəlmə deformasiyalar" haqqında məqalələr təqdim edirlər. Bir əlavədə professor Vogt "yerli infeksiya ocaqlarında sublimat inyeksiyası"nı və "bədxassəli şişlərdə skipidar inyeksiyaları"nı müzakirə edir. Bununla biz hər iki nəşrin məzmununa işarə etdik və bununla bir "icmal"ı kifayət qədər əvəz etdiyimizə inanırıq; bu qədər müxtəlif, fərqli şəkildə işlənmiş material qarşısında hər bir fəsli ayrıca müzakirə etmək lazım gələrdi, bu isə burada mümkün deyil. Bunlardan bəzi maraqlı xəstəlik tarixçələrini " Binz. Ueber die abortive Behandlung der Infektionskrankheiten WMW 34/1884 Nr.17 S.516–517 20. İnfeksion xəstəliklərin abortiv müalicəsi haqqında. Binz tərəfindən (Daxili təbabət üzrə ikinci konqresdə məruzə, 1883). Binz, xinin malyariya infeksiyasına qarşı təsir şəraitinə əsaslanaraq göstərir ki, terapiyanın ümidi, canlı xəstəlik törədicilərinə birbaşa antidot kimi təsir edən antiseptik maddələrin tapılmasındadır. Xinin təsirinin başa düşülməsi, Binz özü göstərdikdən sonra ki, bu limfoid hüceyrələrin həyat fəaliyyəti xinin tərəfindən qəti şəkildə azaldılır, Klebs və Tommasi-Crudeli tərəfindən dalağın, sümük iliyinin və limfa vəzilərinin rəngsiz sahələrində yuvalanan Bacillus malariae-nin aşkarlanması ilə mümkün olmuşdur. Laveran və Ziehl, malyariya göbələyini qızdırma xəstələrinin qanında, xüsusilə qızdırma tutmaları zamanı tapmış və müşahidə etmişlər ki, o, yalnız təxminən 8 günlük xinin qəbulundan sonra oradan yox olur, bu da tutmalar dayandıqdan sonra xininin adi verilmə üsulunu əsaslandırır. Xininin digər infeksiyalara qarşı təsirsizliyi, məsələn, rekurrens spirillərinin 1:10000 nisbətində xinin məhlulunda öz fəal hərəkətliliyində heç bir zəifləmə göstərməməsi kimi müşahidələrdə öz əksini tapır. Binz, həmçinin, profilaktik tədbirlərin qətiyyətlə tərəfdarıdır. Tomkin und Dreschfeld. Ein Fall von akuter Leberatrophie WMW 34/1884 Nr.17 S.517 21. Bir kəskin qaraciyər atrofiyası halı. Tomkins və Dreschfeld tərəfindən (Lancet, № XIV, 1884). 22 yaşlı bir kişi, təxminən iki həftəlik halsızlıqdan sonra Mançester İnfirmariyasına orta dərəcəli qızdırma, yüngül sarılıq və ağır süstlük ilə qəbul edildi. Sarılıq artdı, bir neçə dəfə qusma baş verdi, qaraciyərin matlığı azalmışdı, lakin qaraciyər atrofiyası şübhəsi doğuracaq dərəcədə deyildi. Anamnezdən xəstənin rezin məmulatları fabrikində işlədiyi, heç vaxt sifilis keçirmədiyi, həmçinin alkoqol qəbuluna meyilli olmadığı müəyyən edildi. Onun fosforla işləmək imkanı olmamışdı. O, üçüncü gün dərin komada öldü və ölümdən yarım saat sonra icra edilən yarılma, qaraciyərin çox əhəmiyyətli, bərabər dərəcədə kiçilməsini, perikard və periton altında bəzi qan sızmalarını, bağırsaq traktında iltihab əlamətlərinin olmadığını göstərdi. Qaraciyər çılpaq gözə muskat qozu qaraciyəri görünüşündə idi, lakin daha intensiv qırmızı idi və bəzi tamamilə çirkli-sarı sahələr müşahidə olunurdu. Müayinə nəticəsində məlum oldu ki, sonuncu yerlərdə qaraciyər hüceyrələri tamamilə məhv olmuşdu, qırmızı yerlərdə isə onlar paycıqların periferiyasında qorunub saxlanmış, mərkəzdə piyli detrit ilə əvəz edilmişdi, arteriyalar qalınlaşmışdı, paycıqlar arasındakı toxuma normaldan daha çox inkişaf etmişdi. Anilin boyaları ilə boyanma zamanı, arteriyaları və qaraciyər hüceyrələri arasındakı kapilyarları demək olar ki, tıxamış çoxsaylı, kifayət qədər iri mikrokokklar aşkar edildi. Sarı qaraciyər hissələrinin məhv olmuş toxumasında eyni mikrokokklara yalnız seyrək rast gəlindi. Daha əvvəl təsvir edilmiş, daha irəliləmiş kəskin qaraciyər atrofiyası olan iki halda Dreschfeld heç bir kokk tapa bilməmişdi. Marchiafava, E. und Celli, A. Die Mikrokokken der cerebrospinalen Meningitis. WMW 34/1884 Nr.17 S.517–518 22. Serebrospinal meningitin mikrokokkları. E. Marchiafava və A. Celli tərəfindən (Gazzetta degli Ospitali, 1884, № 8). Bir neçə epidemik serebrospinal meningit halında müəlliflər pia mater-in ekssudatında metilen mavisi ilə boyanan, həm ekssudat mayesinin özündə, həm də onun limfoid hüceyrələrində olan, qismən tək-tək, qismən cüt-cüt birləşmiş çoxsaylı kokklar tapdılar. Zəncir formalarına rast gəlinmədi; qan və orqan parenximaları kokklardan azad idi. Bu məlumat, bu yaxınlarda Leyden tərəfindən (Centralblatt für klinische Medizin, № 10, 1883) verilmiş məlumatların təsdiqidir. Sorgius. Die Anwendung des Kaïrins bei Lungenphtise WMW 34/1884 Nr.17 S.518 23. Ağciyər vərəmində kairinin tətbiqi. Sorgius tərəfindən (Berliner klin. Wochenschr. № 12, 1884). Görbersdorf müalicə müəssisəsində aparılmış bu sınaqların nəticələri belədir: 1. Kairin, qızdırmalı vərəmin ağır hallarında temperaturun uzun müddət sabit şəkildə aşağı salınmasına imkan verir, 2. hətta uzun müddətli istifadədə belə orqanizmə heç bir xoşagəlməz əlavə təsir göstərmədən. 3. Lakin o, yerli xəstəlik prosesinə heç bir təsir göstərmir, 4. və onun tətbiqi həkim tərəfindən diqqətli nəzarət tələb edir, belə ki, bu yalnız xəstəxanalarda həyata keçirilə bilər. Vərəm xəstələri üçün təhlükəli olan kollaps vəziyyətlərindən qaçınmaq üçün kairinin verilməsi belə icra edilirdi ki, təcrübəyə əsasən qızdırmanın başlamasından 1—1½ saat əvvəl hər yarım saatdan bir 0,25 qram dozalarla başlanır və onlar qızdırmanın düşməsinin adi vaxtından 1—2 saat sonraya qədər verilməyə davam edilirdi. Rzadkowski. Beitrag zur Lehre von der Lokalisation der Hirnfunktionen WMW 34/1884 Nr.17 S.518 24. Beyin funksiyalarının lokalizasiyası təliminə dair məqalə. M. Rzadkowski tərəfindən (Gazetta Lekarska. № 6, 1884. Allg. Mediz. Central-Zeitung № 23, 1884-ə istinadən). 18 yaşlı bir qız, sağ kəllə tərəfindən, aypara şəklində, sağ qulağın yuxarı kənarından 10 sm yuxarıda və sagittal tikişin 4 sm altında yerləşən, qabarıqlığı ilə demək olar ki, müvafiq qulaq silsiləsindən keçirilə bilən şaquli xəttə toxunan bir zədə aldı. Yara yerindən bir qədər beyin maddəsi ilə qarışıq seroz-qanlı ekssudat ifraz olunurdu. Bu zədə nəticəsində, dəri və əzələ hissiyyatı salamat qalmaqla, sol yuxarı ətrafın tam iflici baş verdi. Buraya, həmçinin başqa cəhətdən də diqqətəlayiq olan, Ferrier-in Brain jurnalının 1883-cü il XXI nömrəsində bildirdiyi bir halı əlavə etmək olar. Sol ön mərkəzi qırışın yuxarı ucunun infiltrasiya olunmuş qlioması, təkrar diqqətli müayinə zamanı hissiyyat və əzələ hissiyyatının heç bir zəifləmə aşkar etməməsinə baxmayaraq, sağ tərəf ətrafın tam iflicinə səbəb oldu. Pioch. Behandlung der Variolaeruptionen mit Jodglycerin WMW 34/1884 Nr.25 S.787 25. Variola erupsiyalarının yod-qliserinlə müalicəsi. Pioch tərəfindən (Lyon Médical, № 5, 1884). Səpgilər hər 6 saatdan bir aşağıdakı məhlulla sürtülür: Yod tinkturası 30, Qliserin 60, Yod kalium 0,25. Nəticə, ən ağır hallarda belə, az çapıq əmələ gəlməsi ilə sağalma, müalicə müddətində subyektiv rahatlamadır. Müəllif, nəticəni öz təcrübəsinin təsadüfi amillərindən asılı olmamaq üçün bu üsulla sınaqların aparılmasını təcili tələb edir. Gans, Edgar. Pikrinsäure als Reagens für Eiweiss und Zucker im Urin WMW 34/1884 Nr.25 S.787–788 26. Pikrin turşusu sidikdə zülal və şəkər üçün reaktiv kimi. Karlsbadlı Dr. Edgar Gans tərəfindən referat. Londonlu professor George Johnson cənabları məndən sidikdə şəkərin pikrin turşusu vasitəsilə kəmiyyət təyini metodunu alman dilində nəşr etdirməyi xahiş etmişdir. Təəssüf ki, bu qəzetdə mənə ayrılmış yer yalnız qısa bir referat verməyə imkan verir, buna görə də bir çox təfərrüata dair əvvəlcədən, məşhur tədqiqatçının işini 9 iyun 1883-cü il tarixli nömrəsində dərc etmiş Pharmaceutical-Journal-a istinad etməliyəm. C. 1 unsiya mayedə 1 qran şəkər ehtiva edən 1 draxma şəkər məhluluna ½ draxma KHO, 10 damcı doymuş pikrin turşusu məhlulu və cəmi 4 draxma qarışıq əldə edənə qədər distillə edilmiş su əlavə edir. C. bu qarışığı, 2 və 4 draxma üçün dərəcələnmiş, 10 düym uzunluğunda və ¾ düym diametrində olan sınaq şüşəsində, solğun sarı maye gözəl bordo rəng alana qədər qaynadır. Beləliklə qızdırılmış mayeni ehtiyatla soyudur, qaynama zamanı bir qədər buxarlanma olmuşdursa, distillə edilmiş su əlavə edərək yenidən 4 draxmaya qədər tamamlayır. Mayenin aldığı rəng, pikrin turşusunun, 1 unsiya mayedə 1 qran şəkər ehtiva edən dörd qat durulaşdırılmış şəkər məhlulu vasitəsilə pikramin turşusuna çevrilməsinə uyğundur; başqa sözlə: rəng unsiya başına ¼ qran şəkərə uyğundur. Pikramin məhlulunun rəngi işığa davamlı olmadığı üçün, C. oğlu G. Stillingfleet-in göstərişinə əsasən hazırlanmış, pikrin turşusunun unsiya başına ¼ qran şəkər ilə rəngsizləşməsinə tam uyğun rəngə malik olan Liq. ferri perchlor. fort. 3 j, Liq. ammon. acet. 3 IV, Acid. acet. glacial. 3 IV, Aq. dest. ad 3 II qarışığından istifadə edir. Və C. bu dəmir məhlulunu müqayisə üçün "standart" kimi qəbul edir. Metodunun praktik icrası üçün C. "Pikro-saxarimetr" təklif etmişdir ki, bu da S-şəkilli əyilmiş metal parçası ilə birləşdirilmiş, üyüdülmüş tıxaclarla bağlana bilən 2 paralel şüşə borudan ibarətdir. Borulardan biri — 12 düym uzunluğunda, 1 düym diametrində, 1/10 və 1/100 bölgü xətləri ilə təchiz edilmiş — analiz ediləcək maye üçün nəzərdə tutulmuşdur və metal altlıqla möhkəm birləşmişdir. Digər boru — 6 düym uzunluğunda və 1 düym diametrində — dəmir məhlulunu qəbul etmək üçündür. İndi bir diabet sidiyi analiz ediləcəksə, onun 1 draxması ½ draxma KHO, 10 damcı doymuş pikrin məhlulu və cəmi 4 draxma qarışıq əldə edənə qədər distillə edilmiş su ilə qarışdırılır, yuxarıda təsvir etdiyimiz kimi qaynadılır və s. Alınan tünd qırmızı qarışıq ilə dərəcələnmiş boru 10-cu bölgü xəttinə qədər doldurulur və rəngi yan tərəfdəki borudakı müqayisə mayesinin (dəmir məhlulunun) rənginə çatana qədər distillə edilmiş su əlavə edilir. Əgər qaynatmadan əvvəl 4 dəfə durulaşdırdığımız şəkər məhlulu, durulaşdırmağa ehtiyac olmadan "standart"ın rənginə malik olsaydı, bu, onda unsiya başına 1 qran şəkər olduğunu göstərərdi. Lakin durulaşdırma lazımdırsa, deyək ki, 10-cu bölgüdən 20-ci bölgüyə qədər, bu o deməkdir ki, unsiya başına 2 qran şəkər düşür. Və ya əgər 10-cu bölgüdən 35-ci bölgüyə qədər durulaşdırma lazım olsaydı, bu o demək olardı ki, unsiya başına 3,5 qran şəkər düşür. Maraqlıdır ki, professor Johnson cənabları yalnız təsadüf nəticəsində, pikrin turşusu ilə albumin üçün reaktiv kimi apardığı təcrübələr zamanı, onu həm də üzüm şəkəri üçün reaktiv kimi tanımışdır; belə ki, o, qəsdən olmadan KHO əlavə edilmiş diabetik sidiyə pikrin turşusu məhlulu əlavə etmişdir (Lancet, 18 noyabr 1882). Sonradan məlum olduğu kimi, hələ 1865-ci ildə C. D. Braun Zeitschr. für Chemie-də sarı pikrin turşusunun KHO əlavə edilmiş diabetik sidikdə tünd qırmızı pikramin turşusuna çevrildiyini və rəng dəyişmə dərəcəsinin şəkər miqdarı ilə düz mütənasib olduğunu bildirmiş olsa da, pikrin turşusunu sidikdə üzüm şəkərinin keyfiyyət və kəmiyyət təyini üçün ilk dəfə klinik məqsədlər üçün tətbiq etmək şərəfi, şübhəsiz, Johnson-a məxsusdur. Henoch. Nephritis nach Varicellen WMW 34/1884 Nr.25 S.788–789 Su çiçəyindən sonra nefrit. Henoch tərəfindən (Berl. klin. Wochenschr. Nr. 2, 1884). H. uşaqlarda su çiçəyi səpkilərindən 8-10 gün sonra 4 halda albuminuriya və ödemlərin meydana çıxdığını müşahidə etmiş və beləliklə təsbit edilmiş M. Brightii-ni su çiçəyinin gecikmiş fəsadı kimi qəbul edir; bu əlaqə indiyə qədər qəbul edilməmişdi. 4 haldan 3-ü bir neçə həftə ərzində sağalma ilə nəticələndi (terapiya: tərlədici vannalar, Kali aceticum); biri ölümlə nəticələndi və yarılma təzə parenximatoz nefrit və sol mədəciyin orta dərəcədə dilatasiyası və hipertrofiyasını göstərdi. Charcot. Eine hysterische Hemiplegie WMW 34/1884 Nr.25 S.789–790 28. Bir isterik hemiplegiya. Charcot tərəfindən (Prog. Med. Nr. 11, 1884). 19 yaşlı bir qız 3 il əvvəl skarlatina keçirmişdi, rekonvalessensiya dövründə qıcolmasız huş itkisi tutmaları meydana çıxmışdı ki, ayılanda bunlara globus hystericus və ağlama tutması birləşirdi. Tutmalar təxminən bir il davam etdi, vəziyyət menstruasiya pozğunluqları ilə müşayiət olunurdu. O vaxtdan bəri sağlamdır. 30 noyabr 1883-cü ildə yuxuda ikən çarpayısının üstündəki lövhənin başına düşməsi nəticəsində şiddətli qorxu. Kontuziya əlaməti yoxdur. Ertəsi gün axşam işləyərkən qəflətən sağ tərəf ətrafların iflici ilə dayandı. Bu zaman heç bir serebral əlamət, başgicəllənmə, qarışıqlıq və s. yox idi. Ayağın iflici növbəti üç gündə o qədər gerilədi ki, xəstə çətinliklə yeriyə bilirdi. Sağ yuxarı ətrafların iflici klinik təqdimatda tam görünürdü, lakin daha yaxından müayinədə diqqətəlayiq xüsusiyyətlər göstərdi. Tonus itmişdi; Triceps-də, barmaq bükücülərində və baş barmaq qabarcığı (tenar) əzələlərində iradi hərəkətliliyin qalığı qorunmuşdu, çiyin və gövdə əzələləri Deltoides istisna olmaqla iştirak etmirdi, üz əzələləri, Ch.-nin xüsusi əhəmiyyət verdiyi, eyni şəkildə iştirak etmirdi. Aşağı ətraflarda reflekslər artmamışdı, paretik tərəfdə daha çox azalmışdı, sağ qolda tam hissi iflic və sağ ayaqda hissiyatın bütün keyfiyyətlərinin bərabər şəkildə azalması mövcud idi. Ch. bu hemiplegiyanı, daha doğrusu braxio-krural monoplegiyanı isterik hesab etməyin səbəblərini izah etdikdən sonra, sağ yuxarı ətrafların faradizasiyasını əmr etdi; bir neçə dəqiqə ərzində həssaslıq geri döndü və iflic itdi, bunu xəstə auditoriyaya öz qüvvətli əl sıxması ilə sübut etdi. Sağ ayağın parezi, öz-özünə, bir neçə gün sonra keçdi. Groedel. Die Entstehung des singenden diastolischen Distanzgeräusches am Ostium WMW 34/1884 Nr.25 S.790 29. Ostium aorticum-da musiqili, diastolik məsafədən eşidilən küyün meydana gəlməsi. Groedel tərəfindən (Berl. klin. Wochenschr. Nr. 16, 1884). Müəllif Bad Nauheim-da aorta üzərində məsafədən eşidilə bilən, belə nadir musiqili küyü bir il ərzində 3 dəfə müşahidə etmək imkanı tapmışdır, bununla yanaşı, hər 3 halda adi xarakterli bir küy də eşidilirdi. Bir halda o, qapaqların və aortanın vəziyyətinə yarılma ilə əmin ola bildi. Aorta ən aşağı hissəsində güclü dilatasiyaya uğramışdı, qapaqlar divarlarda qalınlaşmışdı, lakin rigid və ya xüsusilə retraksiyaya uğramış deyildi. Digər iki halın izahı üçün müəllif Leichtenstern-in preparatlarına istinad edir ki, bunlar həyatda ikən eşidilən musiqili məsafə küyünün əsası kimi aortanın çox əhəmiyyətli dilatasiyasını və bununla şərtlənən, olduqca nazik qapaqların nisbi çatışmazlığını göstərirdi. Musiqili küy beləliklə, Valv. semilun. aortae çatışmazlığı zamanı qapaqlar elə bir vəziyyətdə olduqda meydana gəlir ki, onlar geri axan qan vasitəsilə müntəzəm və bərabər rəqslərə gələ bilsinlər. Bununla yanaşı eşidilən, musiqili olmayan küy mədəcikdə geri axan qanın burulğan əmələ gətirməsi nəticəsində meydana gəlir. Guttmann. Ein Fall von Hernia diaphragmatica WMW 34/1884 Nr.32 S.981–982 30. Bir Hernia diaphragmatica hadisəsi. P. Guttmann tərəfindən (Deutsche medizinische Wochenschrift Nr. 14, 1884). Mitralis çatışmazlığı və stenozu olan 42 yaşlı bir xəstə qadında ürək sağ döş qəfəsi boşluğunda aşkar edilə bilirdi, bundan əlavə sağ böyrəyin dislokasiyası mövcud idi. Dekstrokardiya xəstənin ifadələrinə əsasən anadangəlmə kimi izah edildi. Yarılma diaqnoz qoyulmuş dəyişikliklərdən əlavə, diafraqmanın vətərli hissəsində dörd barmağın keçə biləcəyi, hamar kənarlı bir dəlik, bunun və mədənin bir neçə bağırsaq ilgəyi ilə birlikdə, habelə sol qaraciyər payının sol döş qəfəsi boşluğunda yerləşdiyini göstərdi. G. bu xəstə üzərində aparılmış müşahidələrə əsaslanaraq, daxili orqanların belə bir yer dəyişməsini intra vitam diaqnoz etməyin mümkünlüyünü müzakirə edir. Xəstənin dispnoesi ürək çatışmazlığına aid edilmişdi, beləliklə sol ağciyərdə tənəffüs sahəsinin mövcud məhdudlaşmasına dair heç bir əlamət vermirdi. Dislokasiyaya uğramış mədə üzərindəki səs ağciyər səsindən nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənmirdi. Vezikulyar tənəffüs səsi də eyni orqan üzərində eşidilirdi. Yalnız son günlərdə timpanitik səsin meydana çıxması və tənəffüs səsinin zəifləməsi, bundan əlavə mədənin yerləşdiyi yerdə özünəməxsus metallik səslər vəziyyətin belə olduğu şübhəsini oyatmalı idi. Soyuq su udarkən soyuqluq hissinin harada meydana çıxdığına dair suallar və udma səslərinin müayinəsi sonra diaqnozu təsdiqləyə bilərdi. Lakin hər şeydən əvvəl dekstrokardiya nəzərə alınmalı idi. Ürəyin bu yer dəyişməsi üçün yalnız üç səbəb var: ya sol plevra kisəsində patoloji, sıxışdırıcı proseslər, ya Situs inversus viscerum, ya da sol tərəfli diafraqma yırtığı mövcud olduqda qarın orqanları tərəfindən sıxışdırılma. Bu üç səbəbdən birincisi başqa növ dəyişikliklərlə göstərilməlidir, Situs inversus yalnız çox nadir hallarda tək döş qəfəsi orqanları ilə məhdudlaşır və sağ qaraciyər payının normal yerdə aşkar edilməsi ilə istisna edilmişdi. Beləliklə, sol tərəfli diafraqma yırtığı ehtimal edilməli idi. Qeyd etmək lazımdır ki, diafraqma yırtıqları sol tərəfdə sağ tərəfə nisbətən təxminən 6 dəfə daha tez-tez müşahidə edilmişdir. St. Clair Thomson. Zur Wirkung des salizylsauren Natrons WMW 34/1884 Nr.32 S.982 31. Natrium salisilatın təsirinə dair. St. Clair Thomson tərəfindən (Lancet Nr. 21, 1884). Salisil turşusu natriumunun bəzi Angina tonsillaris hallarında dəfələrlə vurğulanan effektivliyinə və onun kəskin oynaq revmatizmində endokardit ilə ağırlaşmanın qarşısını almaq qabiliyyətinin hələ də mübahisəli olmasına istinadən, burada bildirilən iki hal maraqsız deyildir. Birincidə, revmatizm səbəbindən doqquz gün dərman qəbul etmiş bir xəstədə Angina tonsillaris inkişaf etdi; digər halda isə, xəstə "revmatik" anginaya görə doqquz gün daha yüksək salisilat dozaları ilə müalicə edildikdən sonra oynaq ağrıları və ürək affeksiyası meydana çıxdı. Strahan. Arsen bei Magengeschwür WMW 34/1884 Nr.32 S.982 32. Mədə xorasında arsen. Strahan tərəfindən (British medical Journal, June 21, 1884). Müəllif gənc qızlarda üç hal haqqında məlumat verir ki, bunlarda Ulcus ventriculi diaqnozu təkrarlanan hematemez, epiqastriumda və onurğa sütununda ağrılılıq, qusma və kardialji tutmaları ilə təsdiqlənmiş görünürdü. Süd pəhrizi və Sol. Fowleri tətbiqi (gündə dörd dəfə bir damcı) bir neçə həftə sonra bütün subyektiv və obyektiv əlamətlərin yox olmasına gətirib çıxardı. St. belə hesab edir ki, yalnız pəhriz rejiminin tənzimlənməsi xoraların belə sürətli sağalmasına kömək etmək üçün kifayət deyil və bu sürətli sağalmanı arsen preparatının zədələnmiş mədə selikli qişasına birbaşa yerli təsiri ilə əlaqələndirir. Laborde. Die Wirkungsweise der Interkostalmuskeln WMW 34/1884 Nr.32 S.982–983 33. Qabırğaarası əzələlərin fəaliyyət mexanizmi. Laborde tərəfindən (La Tribune médicale, 18 May, 1884). L. edam edilmiş bir şəxsin meyiti üzərində ölümdən bir saat sonra təcrübə aparmaq kimi nadir fürsətdən istifadə etdi və müəyyən etdi ki, iki qabırğa arasında gedən daxili qabırğaarası əzələlərin elektriklə qıcıqlandırılması yuxarı qabırğanın aşağı qabırğaya doğru enməsinə, əksinə xarici qabırğaarası əzələlərin qıcıqlandırılması isə yuxarı qabırğanın qalxmasına səbəb olur. Schiff. Versuche über die Folgen der Schilddrüsenexstirpation WMW 34/1884 Nr.32 S.983 34. Qalxanabənzər vəzin çıxarılmasının nəticələri üzrə təcrübələr. Schiff tərəfindən (Revue med. Suisse romaude Nr. 2, 1884). Schiff, Gl. thyroidea-nın çıxarılmasının nəticələrinin son vaxtlar cəlb etdiyi diqqət münasibətilə, 1856—57-ci illərdə apardığı təcrübələri təkrar etmiş və itlərin, eləcə də dəniz donuzlarının bu əməliyyatdan bir neçə gün sonra izaholunmaz şəkildə öldüklərini təsdiq etmişdir. Həyatda ikən belə əməliyyat olunmuş heyvanlar müxtəlif əsəb pozğunluqları göstərirlər, məsələn, yuxululuq, əsl iflic olmadan hərəkətlərin ləngliyi, fibrillyar seyirmələr və tremor, hansı ki, aşkar tetanusa qədər güclənə bilər. Bəzi heyvanlarda Pruritus cutaneus da müşahidə edilmişdir; qalxanabənzər vəzsiz itlər qan təzyiqinin yüksək dərəcədə aşağı düşməsi ilə ölürdülər.' Schiff qalxanabənzər vəzlərin mərkəzi sinir sisteminin qidalanması ilə əlaqədə olduğu fikrinə meyl edir. Mollière. Die zentrale Temperatur bei Chlorose WMW 34/1884 Nr.32 S.984 35. Xlorozda mərkəzi temperatur. Mollière tərəfindən (Lyon medical Nr. 21, 1884). Xlorotik xəstələrdə bədən temperaturunun subnormal olduğuna dair geniş yayılmış fikrin əksinə olaraq, M. 30 xlorotik qızda aylarla davam edən rektal ölçmələrlə sübut etmişdir ki, xəstəlik müddətində mərkəzi temperatur yüksəlmiş olur və onun tərəddüdü 37,8° C. ilə 38,8° C. arasında yerləşir. İkinci diqqətəlayiq fakt kimi o, 39° C.-dən yuxarı və hətta 40° C.-dən yuxarı təsadüfi temperatur yüksəlmələrini müəyyən etmişdir ki, bunları qızdırma ilə müşayiət olunan heç bir affeksiya ilə izah etmək mümkün deyildi. Onun bütün xəstələrində əsəb əlamətləri və ürək və boyundakı küylər aşkar idi; menstruasiya temperatur əyrisinə təsirsiz görünürdü. Shakhnovitch. Intermettierende Paraplegie WMW 34/1884 Nr.32 S.984 36. İntermittent paraplegiya. Shakhnovitch tərəfindən (London medical Record, March 15, 1884). Heç vaxt intermittent infeksiya keçirməmiş, əla sağlamlıqda olan 44 yaşlı, möhkəm bədən quruluşlu bir kişi 25 ildən bəri, iki aya qədər intervallarla, intermittəedici paraplegiyadan əziyyət çəkir. O, bütün dörd ətrafların motor iflici, əzələ rigidliyi və reflekslərin itməsi ilə oyanır; zəka, hiss orqanlarının duyğuları və həssaslıq, sidik kisəsi və düz bağırsaq funksiyaları tamamilə salamat qalır. 3—12 saatdan sonra o, dərin yuxuya dalır və ondan ətrafların yüngül zəifliyi ilə oyanır, bu zəiflik bir neçə saat sonra yerini sərbəst hərəkətliliyə verir. Xəstənin atası eyni affeksiyadan əziyyət çəkirdi, bir qardaşı epileptikdir. Bouveret. Lokale Asphyxie der oberen Extremitäten WMW 34 Nr.39 S.1164–1165 Yuxarı ətrafların lokal asfiksiyası. Bouveret tərəfindən (Lyon Medical, Nr. 23, 1884). 68 yaşlı, dəfələrlə intermittens keçirmiş, arteriyaları yüksək dərəcədə ateromatoz degenerasiyaya uğramış bir qadın bir gün soyuğun təsiri altında sağ əlinin barmaqlarından birinin göyərmiş və hissiyyatsız olduğunu hiss edir. İki il ərzində hər iki əl bilək oynaqlarına qədər bu xəstəlikdən təsirlənir. Qolun ön səthində də ayrı-ayrı rəngi dəyişmiş ləkələr var. Bu vəziyyət intermittentdir, yataq istisinin təsiri zamanı dərinin rəngi və həssaslığı normaldır, lakin açıq hava ilə təmas sianoz və hissiyyat kütləşməsini yaratmaq üçün kifayətdir, bu hal hətta yayda yalnız ən isti günorta saatlarında yox olur. Bu zaman barmaq ucları mürəkkəb qarası rəngdə və tamamilə anestetikdir, dərinin digər təsirlənmiş hissələri göyərmişdir. Əllər soyuq hiss olunur. İlıq suya salmaq canlı iynələnmə hissi ilə normal dəri rəngini, istiliyi və həssaslığı bərpa edir. Əl arteriyalarından alınan sfiqmoqrafik əyri sianotik vəziyyət zamanı dəyişmiş olaraq göstərir.— B. simmetrik qanqrenaya aid edilə bilən bu halın izahı üçün belə fərz edir ki, lokal asfiksiya kiçik arteriyaların daralması nəticəsində meydana gəlir, bu daralma isə soyuq qıcığı ilə damar divarlarındakı periferik qanqlionar aparatların anormal qıcıqlanma qabiliyyəti nəticəsində baş verir. Damar konstriktorlarının anormal oyanma qabiliyyəti intermittens infeksiyası ilə əlaqələndirilə bilər. Chapin, H. D. Bleilähmung bei Kindern WMW 34 Nr.39 S.1165 38. Uşaqlarda qurğuşun iflici H. D. Chapin tərəfindən (Medical Record, May 17, 1884). 5 və 7 yaşlı iki qardaş dəfələrlə qusma və kolik tutmaları keçirmiş, bunlara ayaqlarda, daha sonra isə qollarda ağrılar və iflic birləşmişdir. Oğlanlardan birində aşkar qurğuşun haşiyəsi var idi. Ata rəngsaz idi və uşaqların yataq otağı onların xəstələnməsindən az əvvəl qurğuşun ağı ilə ağardılmışdı.— Ch. uşaqlarda qurğuşun iflicinin uşaq iflici xəstəlik mənzərəsi ilə oxşarlığına işarə edir və bir çox Poliomielit hallarında bu etioloji amilin nəzərdən qaçırıldığını güman edir. Railton. Gelenksrheumatismus und Endocarditis bei Gonorrhoea WMW 34 Nr.39 S.1165 Qonoreyada oynaq revmatizmi və endokardit. Rail ton tərəfindən (British Medical Journal, June 14th, 1884). Əvvəllər revmatizmdən əziyyət çəkməmiş bir kişi qonoreyaya yoluxmuşdu, bu 3 həftədən sonra xroniki mərhələyə keçmişdir. Daha 3 həftə sonra o, heç bir xüsusi səbəb olmadan badamcıq şişməsi ilə xəstələnmiş, buna əksər oynaqların ağrılı şişməsi birləşmişdir. Revmatizmin başlanmasından bir həftə sonra ürək zirvəsi üzərində sistolik küy eşidilirdi, ikinci ağciyər tonu güclənmişdi, ürək kütlüyü heç bir dəyişiklik göstərmirdi. Oynaq və ürək affeksiyası keçib getdikdən sonra sidik kanalından yenidən bol irinli axıntı meydana gəlmişdir.— R. revmatik prosesin qonoreya ilə sıx əlaqəsini ehtimal edir. Fazio. Biliöses Typhoid WMW 34 Nr.39 S.1165 40. Biliar tifoid. Fazio tərəfindən (Giornale della Societa Italiana d'Igiene, Dec., 1883). 1883-cü ilin iyun ayının sonlarına doğru Torre Annunziata şəhərində kəskin başlayan sarılığın bir neçə halı müşahidə edildi. Xəstəlik tezliyini artırdı və əyalət səhiyyə şurasının bir komissiyası tərəfindən tədqiqata səbəb oldu. Yarılmalar nəticəsində müxtəlif orqanlarda petexiyalar, kəskin dalaq şişi, yüngül qaraciyər böyüməsi, Peyer lövhəciklərinin şişməsi, böyrəklərin qabıq maddəsinin kongestiyası, ağciyərlərin hipostazları və s. aşkar edildi. Ödün bağırsağa axını maneəsiz idi. Xəstəlik açıq-aşkar bir infeksion qızdırma idi, müxtəlif vaxtlarda Aralıq dənizi ölkələrində oxşar simptomlarla meydana çıxanlar kimi (Hirsch-ə görə). Bir neçə il əvvəl Anconada oxşar xəstəliklər baş vermişdi. Şəhərin sanitariya qurğularının, xüsusilə su kəmərinin vəziyyəti, epidemik xarakter almayan xəstəliyin baş verməsini izah edir; 12 ay ərzində yalnız 12 hal baş vermiş, onlardan yeddisi ölümlə nəticələnmişdir. Valde´s Perez. Purpura haemorrhagica nach Gemüthsbewegung WMW 34 Nr.39 S.1166 41. Ruhi həyəcandan sonra Purpura haemorrhagica. Valdds Perez tərəfindən (Elsiglo medico, Jan. 22, 1884). Sağlam ailədən olan qüvvətli, 16 yaşlı bir oğlan çox şiddətli bir qorxudan bir gün sonra burun qanamasına tutulmuş və ertəsi gün petexiyalarla örtülmüşdü. Burun qanaması təkrarlandı və anus, uretra, konyunktiva, burun və qulaqlardan qanaxmalar da qoşuldu. Beşinci gün o, dərin tükənmə vəziyyətində idi, dəri mərci dənəsi boydan sikkə boyda qədər qanaxmalarla örtülmüşdü. Bitki turşuları, erqotin və dəmir verilməsi ilə sürətli sağalma. Fothergill. Ueber Herzneurosen WMW 34 Nr.39 S.1166 Ürək nevrozları haqqında. Fothergill tərəfindən (Lancet, İyun, 1884). Müəllif ürək xəstəliklərini qapaq xəstəlikləri, ürək divarı xəstəlikləri və nevrozlar olaraq təsnif edir; bunlardan sonuncuları xüsusilə üzvi ürək xəstəliklərindən fərqləndirilməsi baxımından müzakirə edir. Ritmin pozulması olmadan ürək fəaliyyətinin sadəcə dayanması yaşlı insanlarda çox tez-tez rast gəlinir və çox vaxt haqsız olaraq təhlükəli bir əlamət hesab edilir. Əksinə, bu, tamamilə əhəmiyyətsiz bir hal kimi görünür, lakin artan iş yükü ilə şiddətləndikdə ehtiyatlı olmağı tələb edir. Aritmiya ilə müşayiət olunan ürək fəaliyyətinin dayanmasında, adətən, birdən çox sinir pozğunluğu mövcud olur. Ürəyin digər çox rast gəlinən bir nevrozu ürək döyüntüsüdür ki, bu da hər hansı bir orqan və ya ümumi xəstəlik nəticəsində yarana bilər və onun aradan qaldırılması ilə keçib gedər. Qadınlarda menopauza dövründə gecə çarpıntıları tez-tez olur, çox vaxt cinsi əlaqə nəticəsində yaranır, digər hallarda isə onun vasitəsilə yaxşılaşır. Ürək nevrozunun diaqnozu üçün fiziki müayinə zamanı ürəyin normal tapılması və yalnız onun fəaliyyətinin pozulmuş görünməsi lazımdır. Ürək nevrozu heç vaxt üzvi bir xəstəliyə çevrilmir, lakin "qıcıqlanan" bir ürəyin iş qabiliyyəti məhdudlaşmış olur. Schmitz. Vergiftung durch Einathmung von rauchender Salpetersäure WMW 34 Nr.39 S.1166 43. Tüstülənən azot turşusunun inhalyasiyası ilə zəhərlənmə. Schmitz tərəfindən (Berliner klin. Wochenschr. 1884, Nr. 27). S. 21 yaşlı bir qızın, üstü açıq, turşu ilə dolu bir qabı bir neçə dəqiqə küçə ilə daşıması nəticəsində tüstülənən azot turşusunun qırmızı-qəhvəyi buxarlarını inhalyasiya etməklə kəskin zəhərlənmə halını təsvir edir. Kəskin zəhərlənmənin simptomları spazmodik öskürək tutmaları, tənəffüs orqanlarının selikli qişasının qızartısı və şişməsi, baş ağrısı, qusma istəyi və kollapsdan ibarət idi. Ağciyər perkussiya səsi normal idi, bronxlar boyunca bronxial tənəffüs eşidilirdi. Sonrakı günlərdə başgicəllənmə və gözlər qarşısında işıq çaxmaları, hədsiz dərəcədə taqətsizlik zəhərlənmənin ən qabarıq simptomu idi. İkinci bir halda, uzun müddət azot turşusu ilə işləmiş bir kimyaçıda zəhərlənmə xroniki idi. Tənəffüs orqanları tərəfindən simptomlar daha az nəzərə çarpırdı; ümumi əzginlik S. tərəfindən zəhərin sinir sisteminə birbaşa təsirinin nəticəsi kimi izah edilir. Löwenfeld. Ueber den gegenwärthigen Stand der Therapie der chronischen Rückenmar WMW 34 Nr.39 S.1166–1167 44. Xroniki onurğa beyni xəstəliklərinin terapiyasının hazırkı vəziyyəti haqqında. Löwenfeld tərəfindən (Aerztl. Intelligenzbl., Sep.-Abdr., 1884). Onurğa beyni xəstəliklərində terapiyanın məqsədləri və perspektivləri üçün orqanın patoloji dəyişiklikləri geri çevirmək qabiliyyəti haqqında biliklərimiz həlledici amil kimi göstərilir. Sinir toxumasının sırf molekulyar dəyişiklikləri Berger, O. Zur Symptomatologie der tabes dorsalis WMW 34 Nr.39 S.1168 45. Tabes dorsalis-in simptomatologiyasına dair. O. Berger tərəfindən (Breslauer ärztl. Zeitschrift Nr. 13, 1884). Tabes-in simptomlar cədvəlindən bəzi məqamlar xəstəliyin tanınması üçün xüsusilə diqqətəlayiq və vacib olaraq vurğulanır. Belə ki: xəstəlik ölümcül sonluğa qədər ataktik pozğunluq olmadan davam edə bilər, ilkin nevralgiyalar kəllə-beyin sinirləri boyunca meydana çıxa bilər və bəzən miqrenə bənzər tutmalar (ürəkbulanma və qusma ilə müşayiət olunan gicgah və təpə nahiyəsində bıçaq sancılmasına bənzər ağrılar) şəklində görünə bilər. İrsi əsasın olmaması, nisbətən irəliləmiş yaşda meydana çıxması, vətər reflekslərinin itməsi və mümkün göz bəbəyinin reflektor hərəkətsizliyi simptomu diaqnozu Tabes dorsalis-ə yönəltməlidir. Sidik kisəsi pozğunluqlarının uzun illər boyu xəstəliyin yeganə simptomu ola bilməsi faktı xüsusi praktik əhəmiyyətə malikdir, belə ki, sidik aparatının sübut oluna bilən zədələnməsi olmadan sidik kisəsi pozğunluqlarında başlanğıc Tabes-dən şübhələnmək lazımdır. Çanağın dərinliyində və peritonda bıçaqlanma şəklində ağrılar, uretrada yanma, sidik kisəsi boynunun hiperesteziyası, daha sonra sidik sıxışması, dizurik şikayətlər, daha sonra sidik kanalının anesteziyası və düz bağırsaqda keylik hissi xəstəlik mənzərəsini təşkil edir, sonradan ən bariz tabetik simptomlar da əlavə oluna bilər. B. zəngin anatomik material əsasında sübut etməyi vəd edir ki, Tabes-in simptomatologiyasının müxtəlifliyi xəstəliyin arxa sütun sahəsi daxilində daha dəqiq topoqrafik lokalizasiyası ilə izah edilə bilər. Bard. Über vorzeitigen Magenkrebs WMW 34/1884 Nr.45 S.1344 37. Vaxtından əvvəl mədə xərçəngi haqqında. Bard tərəfindən (Lyon medical, Nr. 43, 1884). B. hər ikisi xəstəlik mənzərələrində diqqətəlayiq xüsusiyyətlər göstərən 28 yaşlı şəxslərdə mədə divarının xərçəng degenerasiyasına dair iki hal barədə məlumat verir. Birinci halda əlamətlər soltərəfli plevrit və qarın boşluğunda maye yığılması əlamətləri idi. Temperatur heç vaxt 38°-dən yuxarı qalxmadı. Mədə tərəfindən bir neçə həftədir iştahasızlıq müşahidə edilirdi. Punksiya qarın boşluğundakı ekssudatın seroz-qanlı olduğunu göstərdi. Yarılma zamanı kiçik əyrilikdən başlayan, xorasız, mədə divarının karsinomatoz degenerasiyası, diafraqmanın və piyliyin ikincili karsinomatozu tapıldı. İkinci halda qusma, ağrılılıq və epiqastriumda palpasiya olunan şiş mədə karsinomasını in vivo tanımağa imkan verdi, lakin ağciyərlərdə eyni zamanda mövcud olan vərəmli affeksiya səbəbindən diaqnoz qeyri-müəyyən idi. Xəstənin son günlərində hematemez meydana çıxdı və ölüm qəflətən baş verdi, yarılmanın göstərdiyi kimi, karsinomatoz və xoralı pilorun yaxınlığında perforasiya nəticəsində. Hər iki halda affeksiya o qədər sürətlə inkişaf etmişdi ki, heç bir kaxeksiya meydana gəlməmişdi. Spitz. Polyurie in der Typhusrekonvaleszenz WMW 34/1884 Nr.45 S.1344 38. Tif rekonvalessensiyasında poliuriya. Spitz tərəfindən (L’Union medicale, 6 İyul 1884). Halların təxminən yarısında rekonvalessensiyada tif poliuriyası müşahidə edilir ki, bu da xəstəliyin keçməsindən sonra 5-ci və ya 6-cı həftəyə qədər davam edir. İfraz olunan sidiyin miqdarının keçirilmiş xəstəliyin ağırlığı ilə düz mütənasib olduğu deyilir. Sidik zülal və şəkərdən azaddır. Grahil. Ein Fall von Leberhernie WMW 34/1884 Nr.45 S.1344 39. Qaraciyər yırtığı halı. Grahil tərəfindən (El siglo médico, 18 May 1884). Gənc bir əsgərdə hər öskürək tutmasında sağ qabırğa qövsünün altından palpasiya və perkussiya üçün qaraciyərin bütün xarakterik xüsusiyyətlərini göstərən həcmli bir şiş çıxırdı. Bu şişin üfüqi diametri 22 sm, şaquli diametri 18 sm idi və qarın divarı səviyyəsindən təxminən 8 sm yuxarı qalxırdı. Şişin yerləşdiyi nahiyədə qarın divarı olduqca nazilmişdi. Sözügedən şəxs heç bir şikayət bildirmirdi. Etioloji bir amil tapıla bilmədi. Bouteillier. Zur Behandlung des traumatischen Tetanus und der Chorea WMW 34/1884 Nr.45 S.1344 40. Travmatik tetanus və xoreyanın müalicəsinə dair. Bouteillier tərəfindən (Progres medical, Nr. 40, 1884). B. adları çəkilən xəstəliklərin hər biri üzrə bir halda onurğa sütununa təkrar efir püskürtmələri tətbiq etmiş və hər tətbiqdən sonra vəziyyətin dərhal yaxşılaşdığını görmüşdür. O, hər iki halının sürətli əlverişli nəticəsini də bu müalicəyə aid edir. Bouchard. Ueber das Fehlen der Sehnenreflexe bei Diabetikern WMW 34/1884 Nr.45 S.1344–1346 41. Diabetiklərdə vətər reflekslərinin olmaması haqqında. Bouchard tərəfindən (Progres medical, № 41, 1884). Diabetiklərdə vətər reflekslərinin olmaması nə daimi, nə də hər yerdə rast gəlinən bir simptomdur, lakin tezliyi, proqnostik və diaqnostik əhəmiyyəti səbəbilə diqqətə layiqdir. B. 66 diabetik arasında bu simptomu 19 halda müşahidə etmişdir, istisnasız olaraq ağır hallarda, onların da bir qismi üç- ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Referatlar (1885) | REFERATLAR ← Kitablar✕ Referatlar (1885) Donath, Julius. Ueber die Grenzen des Temperatursinnes im gesunden und kranken Z WMW 35/1885 Nr.1 S.19 1. Sağlam və xəstə vəziyyətdə temperatur hissiyyatının hüdudları haqqında. Jul. Donath tərəfindən (Archiv für Psych. XV). «Temperatur hissiyyatının hüdudları» dedikdə, artıq temperatur kimi deyil, bilavasitə ağrı kimi qəbul edilən ən yüksək və ən aşağı temperaturlar başa düşülür. Temperatur hissiyyatının bu hüdudlarını tədqiq etmək üçün D. iki alət düzəltmişdir, onları Krialgimetr və Termalgimetr adlandırmışdır; hər ikisi civə termometri olub, xüsusi qurğular vasitəsilə öz məqsədlərinə uyğunlaşdırılmışdır. Krialgimetr civə anbarı kimi xidmət edən yastı spiraldan və —18° C.-yə qədər dərəcələnmiş şkaladan ibarətdir. O, spiralı ilə dəri üzərinə qoyulur, soyutma damara yönəldilmiş efir spreyi ilə yaradılır, dəri onun birbaşa təsirindən termometrin yerləşdirilməsi üçün kəsilmiş uyğun bir flanel parçası ilə qorunur. Termalgimetrin civə qabı dəriyə dəqiq sıxılmaq üçün yarıya bölünmüş ellipsoid formasındadır. Qızdırma qabın ətrafına sarınmış nazik platin məftillə həyata keçirilir, onun ucları iki Bunsen elementinin qütbləri ilə birləşdirilə bilər. Bu alətlərlə aparılmış zəhmətli tədqiqatların nəticələrindən vurğulamaq lazımdır ki, soyuq ağrısı hissiyyatın uzun müddətli qeyri-müəyyənliyindən sonra əminliklə hiss edilir, lakin sonra müxtəlif fərdlər tərəfindən müxtəlif cür təsvir edilir, halbuki isti ağrısı müəyyən bir temperaturla qəflətən meydana çıxır və hər dəfə yandırıcı keyfiyyəti ilə müşayiət olunur. Soyuq ağrısı sağlamlarda müxtəlif dəri nahiyələrinə görə —11·4° və —12·8° C. arasında dəyişir. Qarın dərisi, dirsək oynağının dorsal səthi xüsusilə həssas, barmaqların pulpası isə xüsusilə həssaslıqdan uzaq görünür. Bədənin ön səthi arxa səthindən daha çox ağrı həssaslığına malikdir, eyni zamanda sol tərəf sağ tərəfdən daha həssasdır. Müxtəlif fərdlərdə müşahidə edilə bilən mütləq fərq çox əhəmiyyətlidir. İsti ağrısı eyni şəxsin müxtəlif dəri nahiyələrində 36·3° və 52·6° C. arasında tərəddüd edir, burada da barmaq ucları xüsusilə həssaslıqdan uzaqdır, müxtəlif fərdlərdə temperatur hissiyyatının hüdudu kimi tapılan rəqəmlərin mütləq fərqi çox əhəmiyyətlidir. Temperatur hissiyyatının hər iki hüdudu arasındakı məsafə (bu hissin genişliyi adlandırıla bilər) dərinin müxtəlif nöqtələri üçün 35·1°—64° C. təşkil edir. Tabeslilərdə temperatur hissiyyatının genişliyinin artması müşahidə edildi ki, bu da onun kəskinliyinin azalmasına uyğun gəlirdi. İsti ağrısı yalnız daha yüksək temperaturlarda meydana çıxır, soyuq ağrısını isə çox vaxt heç əldə etmək mümkün olmurdu. Bu, əsasən aşağı ətraflara aid idi, gövdəyə daha az, qollara isə yalnız nadir hallarda təsir edirdi. Ağrı həssaslığının güclü azalmaları təcrid olunmuş, məhdud nahiyələrdə hətta sağlamlarda belə tapılır. Rossbach. Naphthalin bei Erkrankungen des Darmkanals WMW 35/1885 Nr.1 S.19–20 2. Bağırsaq kanalı xəstəliklərində naftalin. Rossbach tərəfindən (Berl. klin. Wochenschr. Nr. 12, 1884). Naftalinin intensiv çürümə əleyhinə xüsusiyyətindən çıxış edərək, R. bu vasitəni, bağırsaq kanalında çürümə törədicilərinin və ya çürümə məhsullarının mövcudluğunun nəticələrini aradan qaldırmağın vacib görünə biləcəyi çoxsaylı hallarda sınaqdan keçirmişdir. Naftalin suda, durulaşdırılmış turşularda və qələvilərdə həll olunmur və diqqətlə təmizləndikdə zərərli ümumi və ya yerli təsir göstərmir. Onun böyüklər üçün tətbiq formulası belədir: Rp. Naphthalini purissimi Sacch. alb. aa 5'00. Ol. Bergamottae 0'03. M. f. p. div. in part. aeq. Nr. XX. S. Gündə 5—10—15—20 toz qəbul edilməlidir. İmalələr üçün ən yaxşısı çobanyastığı və ya bəlğəmotu çayı ilə qarışıqda (1—5 qr. naftalin 50—100 qr. distillə edilmiş suda, 1/2—1 litr qaynar bəlğəmotu çayı ilə qarışdırılır, sonra 37° C-yə qədər soyudulur) tətbiq edilir. 5 qr.-lıq gündəlik dozalar həftələrlə yaxşı dözülür. Naftalin xroniki nazik və yoğun bağırsaq kataralarında əla təsir göstərmiş, 5—15 gündən sonra nəcis qoxusuz, normal sayda və xarakterdə olmuş, funksional şikayətlər isə aradan qalxmışdır. Abdominal tifdə naftalin müalicəsi bəzi hallarda 5—6 gündən sonra prosesin dayandırılmasına, digərlərində isə əvvəllər antipiretiklərə qarşı davamlı olan temperatur yüksəlməsinin xinin və s. vasitəsilə davamlı olaraq aşağı salınması imkanına nail olmuşdur. Müalicəyə ikinci həftənin sonuna yaxın gələn hallarda effekt əldə edilməmişdir. Vərəmli bağırsaq xoralarında tez-tez bağırsaq şikayətlərinin aradan qaldırılmasına nail olunsa da, R. bu hallarda qiymətləndirmənin çətinliyi səbəbindən qəti hökmünü verməkdə tərəddüd edir. Leube. Über nervöse Dsypepsie WMW 35/1885 Nr.1 S.20 3. Əsəbi dispepsiya haqqında. Leube tərəfindən (ibidem). L. 1879-cu ildə obyektiv simptomlara əsaslandırmağa çalışdığı əsəbi dispepsiyanın xəstəlik mənzərəsini bir daha təsvir edir. Bu, əsasən mənfi olaraq təyin edilir, belə ki, mədənin bir çox xəstəlik hallarına xas olan dispepsiya simptomlar kompleksi burada zaman və kimyəvi baxımdan normal həzm prosesinə bağlı görünür. Bu zaman mədə sinirlərinin anormal qıcıqlanma qabiliyyəti qəbul edilir ki, bu da ümumi nevroz və ya xroniki intoksikasiya zəminində yaranmış ola bilər, lakin çox vaxt müstəqil görünür. Ən tez-tez rast gəlinən simptom narahatedici, dadsız və qoxusuz gəyirmə və mədə nahiyəsində təzyiq hissidir; mədənin təzyiqə həssaslığı nadirdir, iştaha pozğunluğu və turşu ifrazı azalmış halda belə mövcud ola bilən mədə yanması daha tez-tez olur. Baş ağrısı, yuxu pozğunluğu, yorğunluq nisbətən tez-tezdir, əhval pozğunluğu müşahidə edilən xəstələrin yalnız 8%-də qeyd edilmişdir. Terapiyaya gəldikdə, L. erqotinin əvvəlki tövsiyəsindən imtina edir. Schumacher. Beitrag zum Zusammenhang von paroxysmaler Hämoglobinurie und Syphili WMW 35/1885 Nr.1 S.20 4. Paroksismal hemoqlobinuriya və sifilisin əlaqəsinə dair töhfə. Schumacher tərəfindən (Mənbə: Verhandl. des III. Kongresses f. innere Medizin). Sch. daha bir hal barədə məlumat verir, burada 30 yaşlı bir kişidə sifilitik infeksiyadan 1 il 6 ay sonra soyuqlama ilə tətiklənə bilən paroksismal hemoqlobinuriya meydana gəlmiş, davamlı sürtmə müalicəsi kursundan sonra keçmişdir və xəstəliyin lues ilə əlaqəsini qətiyyətlə vurğulayır. Jürgensen. Über die genuine Pneumonie WMW 35/1885 Nr.1 S.20 5. Genuin pnevmoniya haqqında. Jürgensen tərəfindən (ibidem). J. pnevmoniyanın etiologiyası və patologiyası haqqında yeni baxışları köhnələrlə kəskin ziddiyyət təşkil edərək aşağıdakı cümlələrdə ümumiləşdirir: «Genuin pnevmoniya əsasən, lakin müstəsna olaraq deyil, ağciyərlərdə lokallaşan bir infeksion xəstəlikdir. Soyuqlama nadir bir təsadüfi səbəbdir. Güclülər zəiflərdən daha nadir hallarda tutulur. Müalicədə əcdadlarımızın anladığı mənada antiflogoz rədd edilməlidir. Təfərrüatda bildirilir ki, uşaqlıq yaşı—14 yaşa qədər— xəstələnmə sayının təxminən beşdə üçünü təşkil edir; xəstəliyin tezliyi—Tübingen üçün— atmosfer yağıntılarının müvafiq miqdarından asılıdır, belə ki, kiçik miqdarda yağıntı onu artırır, böyük miqdarda isə azaldır, pnevmoniya bir ev xəstəliyidir və epidemiyalar şəklində xəstədən sağlam adama dolayı yoluxma ilə yayılır. J. pnevmoniyanın müxtəlif formalarının çoxsaylı səbəbi olduğu fərziyyəsinə qarşı çıxır, ona görə xəstəliyin müxtəlif lokallaşması və xəstələrin fərdi meyilliliyi tipik mənzərədən kənara çıxmaları izah etməyə kifayətdir. Ağciyərlərdən sonra böyrəklər və bağırsaq kanalı xəstəlik prosesinin lokallaşması üçün üstünlük təşkil edir. Terapiyaya gəldikdə, J. vannalar vasitəsilə istiliyin alınması və bol miqdarda şərabın tərəfdarı olduğunu bildirir. Biedert und Sigel. Chronische Lungenentzündung, Phthise und miliare Tuberkulose WMW 35 Nr.7 S.211 6. Xroniki ağciyər iltihabı, ftizis və miliar vərəm. Biedert və Sigel tərəfindən (Virchow’s Archiv 98-ci cild). Boyama tədqiqatları və klinik müayinələr əsasında müəlliflər bildirirlər ki, vərəm basiləri formal olaraq spesifik bir şey deyil və onların özünəməxsus boyama reaksiyasının bütün inkişaf mərhələlərində onları spesifik orqanizm növü kimi digərlərindən ayırıb-ayırmadığı da şübhəli olaraq qalır. Ağciyər ftizisi kimi tanınan affeksiyada basilinin rolu barədə iddia edirlər ki, vərəm basili klassik ftizis üçün xarakterikdir və heç vaxt onda əskik olmur. Lakin yavaş və gizli gedən ağciyər affeksiyalarının böyük bir sırası mövcuddur ki, basilinin mövcudluğu istisna olmaqla, bütün cəhətlərinə görə az inkişaf etmiş ftizisə bənzəyir. Bu tip infiltrasiyalar, ehtimal ki, hər bir həqiqi ftizisdən əvvəl gəlir, ftizis isə həmin infiltrasiyalarda basil məskunlaşdıqda yaranır. Qeyri-basilyar infiltrasiya prosesi həmişə basil affeksiyası ilə yanaşı davam edir və öz yayılması ilə basil üçün yeni qida mühiti yaradır, lakin eyni zamanda onu müəyyən mənada orqanizmin qalan hissəsindən təcrid edir. Miliar vərəm ya Kox basilinin kütləvi inhalyasiyası ilə, ya da onu əhatə edən infiltrasiya səddi yarıldıqda onun bədən mayelərinə keçməsi ilə yaranır. İnfeksiya maddəsi beləliklə, ftizisin yaranmasında həlledici deyil, basilinin inkişafı üçün zəmin hazırlayan, həkimlərə məlum olan bütün meyilləndirici amillərdir. Fraenkel. Über den Pneumoniekokkus WMW 35 Nr.7 S.211–212 7. Pnevmoniya kokku haqqında. Fraenkel tərəfindən (Mənbə: Verhandl. des III. Kongresses f. innere Medizin, 1884). Friedländer tərəfindən saf kultura yolu ilə insan ağciyərindən təcrid edilmiş pnevmoniya kokku Fraenkelə görə müxtəlif heyvan növlərinə keçirilə bilər, bu zaman, məsələn, dovşanlar peyvənd üçün istifadə edilən materialın alındığı haldan asılı olaraq müxtəlif davranış göstərirlər. Nə tək və ya zəncirvari kokkların ətrafındakı jelatin qılaf, nə də ət infuziyalı jelatin üzərində kulturaların dırnaqşəkilli böyüməsi pnevmoniya kokku üçün xarakterik deyil və ya bütün şəraitlərdə ona xas deyil. Pitres. Über Agraphie WMW 35 Nr.7 S.212 8. Aqrafiya haqqında. Pitres tərəfindən (Revue de Médecine, IV., Noyabr). P. aqrafiyanın üç formasını fərqləndirir ki, bunlar afazik pozğunluqlarla tamamilə analojidir: 1. Yazı korluğu (aleksiya) nəticəsində aqrafiya, bu zaman xəstə yaddaşdan və diktəyə görə yaza bilir, lakin nümunəyə baxaraq yaza bilmir. 2. Söz karlığı nəticəsində aqrafiya, bu zaman xəstə diktəyə görə yaza bilmir, və 3. motor aqrafiya, bu zaman xəstə ümumiyyətlə heç bir yazı cızığı ortaya qoya bilmir. Bu üç formanın hər biri təkbaşına və pozulmamış intellektlə beyin xəstəliyinin yeganə simptomu kimi müşahidə edilə bilər. Aqrafiya motor iflic və afaziya ilə birlikdə meydana gəldikdə, bu simptom kombinasiyası lezyonun yayılması və yerləşməsindən irəli gəlir. Girandeau. Über Muskelinfarkte WMW 35 Nr.7 S.212 9. Əzələ infarktları haqqında. Girandeau tərəfindən (Revue de Medecine, İyun 1884). Skelet əzələlərinin damar sistemindəki bol anastomozlara görə, bir arteriya şaxəciyinin tutulmasının, parenximlərdə olduğu kimi, məhdud bir infarkt yaradacağı gözlənilmir. Lakin bu proses, aşağıdakı müşahidələrdə ortaya çıxan xüsusi şərtlər altında, həqiqətən də əzələlərin infarktına səbəb ola bilər. 1. Ürək çatışmazlığı və damar divarlarının geniş yayılmış ateromatoz degenerasiyası olan 60 yaşlı bir qadında, ölümdən bir həftə əvvəl sağ budun ortasında yumurta böyüklüyündə, fluktuasiya edən, ağrılı bir şiş meydana gəldi. Yarılma göstərdi ki, M. Sartorius eninə yırtılmışdı və şiş tökülmüş qandan ibarət idi. Bu spontan yırtığın izahı ondan ibarət idi ki, yırtıq yerinin ətrafındakı əzələ toxuması, həmin əzələ bölgəsini təchiz edən arteriolanın tutulması nəticəsində üç santimetrlik bir sahədə struktur dəyişikliyinə uğramışdı. Eyni zamanda dalaq infarktları tapıldı. 2. Ümumi aterom, aorta və mitral çatışmazlığı olan 55 yaşlı bir kişidə, ölümdən sonra sağ M. pectoralis major daxilində infarktın bütün xarakteristikalarına malik qoz böyüklüyündə bir kütlə tapıldı; eyni şəkildə dalaqda, böyrəklərdə infarktlar və beyində sarı lövhələr (plaques jaunes) var idi. 3. (Lefeuvre görə.) Aterom, aorta və mitral çatışmazlığı olan 67 yaşlı bir qadında, ölümdən sonra sağ M. vastus externus femoris-də bir infarkt göstərildi. Beləliklə, kiçik bir arteriyanın bağlanmasının əzələ infarktına səbəb olması üçün, geniş yayılmış damar degenerasiyası və ümumi ürək zəifliyi əzələ toxumasının qidalanma şəraitini pisləşdirmiş olmalıdır. Sanguirico und Canalis, Über die Exstripation der Schilddrüse WMW 35 Nr.7 S.212 10. Qalxanabənzər vəzin çıxarılması haqqında. Sanguirico və Canalis tərəfindən (Arch. per le scienze mediche, VIII, N. 10). İtlərdə qalxanabənzər vəzin tamamilə çıxarılması, əsəbi əlamətlər, təngnəfəslik, yeriş pozğunluğu, tremor, hətta ümumi qıcolmalar meydana çıxdıqdan sonra, həmişə 4–16 gün ərzində ölümə səbəb oldu. Bu zaman, heyvanların dalağının əvvəlcədən çıxarılıb-çıxarılmaması heç bir fərq yaratmadı; həmçinin dalağı çıxarılmış heyvanlar qalxanabənzər vəzin qismən çıxarılmasına tamamilə yaxşı dözdülər. Əməliyyatdan sonra qanda dəyişikliklər tapıla bilmədi, əksinə hər dəfə sinir sisteminin yüksək dərəcəli anemiyası müşahidə edildi. Eulenburg. Beitrag zur Aetiologie und Therapie der Tabes dorsalis, namentlich üb WMW 35 Nr.7 S.212–214 11. Tabes dorsalis-in etiologiyası və terapiyasına dair töhfələr, xüsusilə onun sifilislə əlaqələri haqqında. Eulenburg (Virchow’s Archiv 99. Band). E.-nin, Fournier və Erb-dən bəri müzakirə olunan sifilis və Tabes arasındakı etioloji əlaqə məsələsinə yaxınlaşmağa cəhd etdiyi statistikaya, 4,5 illik bir dövr ərzində E.-nin müşahidəsində olan 125 hal daxildir. Bu 125 xəstədən 106-sı kişi, 19-u qadın idi. Burkart, R. Zur Behandlung schwerer Formen von Hysterie und Neurasthenie WMW 35/1885 Nr.12 S.367–368 12. İsteriya və nevrasteniyanın ağır formalarının müalicəsi haqqında. R. Burkart tərəfindən (Volkmann’s Vorträge Nr. 245). Weir-Mitchell və onun ardınca Playfair, ağır isteriya və nevrasteniyaların müalicəsi üçün, bir neçə həftə ərzində xəstələrin ümumi qidalanmasını yüksəltmək məqsədini güdən bir müalicə üsuluna əl atmışlar, bu zaman əsəbi simptomlar onlara xüsusi diqqət yetirilmədən yox olur. Bu müalicənin ilkin şərti, xəstənin adi mühitindən uzaqlaşdırılması və münasib bir baxıcının himayəsi altında təcrid edilməsidir və tam bədəni və zehni istirahətin yataqda təmin edilməsi ilə yanaşı, həzm olunması asan olan çox böyük miqdarda qidanın qəbulundan ibarətdir; bu qidanın mənimsənilməsi geniş masaj və dəri ilə əzələlərin faradizasiyası vasitəsilə mümkün olur. Burkart, öz təcrübəsinə əsaslanaraq, Weir-Mitchell müalicə üsulunun, hər hansı digər terapiyaya müqavimət göstərmiş hallarda əla təsirini təsdiqləyir, praktiki tədbirlərin ilkin şərtlərini və müalicə əsnasında mümkün olan gözlənilməz halları ətraflı müzakirə edir və onun uyğun hallarda daha geniş sınaqdan keçirilməsinə çağırır. Hoadley, A. F. Zur Zählung sehr beschleunigter Pulse WMW 35/1885 Nr.12 S.368 13. Çox sürətli nəbzlərin sayılması haqqında. A. E. Hoadley tərəfindən (Weekly Medical Review, Chicago, 31 Yanvar 1885). H., hər bir nəbz vurğusunun ayrı-ayrılıqda sayılması çətinlik yaratdıqda, sadə bir çarə olaraq, hər ikinci nəbzi saymağı və müəyyən bir zaman üçün tapılan cəmi ikiqat artırmağı məsləhət görür. Belə ki, ritm təsəvvürünə əsaslanaraq bir sıra eyni tipli təəssüratı qavramaq və bu ritmin təkrarlanmasına diqqət yetirmək çətin deyil, bununla da hər bir təəssüratı bir rəqəm təsəvvürü ilə əlaqələndirmək üçün lazım olan vaxta qənaət edilir. Guttmann, S. Erster Bericht zur Sammelforschung WMW 35/1885 Nr.12 S.368–369 14. Kollektiv tədqiqata dair ilk hesabat. Daxili Təbabət Cəmiyyəti tərəfindən seçilmiş komitənin tapşırığı ilə Dr. S. Guttmann tərəfindən təqdim edilmişdir (Zeitschrift für klinische Medizin, VIII). Bu hesabat təfərrüatda o qədər maraqlı məlumatlar təqdim edir ki, bir referat onun oxunmasını əvəz edə bilməz. O, vərəm haqqında 200 xəstə müşahidəsinin dörd sualı cavablandırmaq üçün dəyərləndirilməsini ehtiva edir: 1. İrsiyyət, 2. Yoluxuculuq, 3. Ağciyər vərəminin sağalması və 4. Pnevmoniyanın ftizə keçidi; bu mövzular ardıcıl olaraq cənab Oldendorff, Meyerhoff, Leyden və Fraentzel, və Kalischer tərəfindən işlənmişdir. Göndərilmiş xəstəlik tarixçələrindən ibarət olan – əslində az – materialdan, işləyicilər şübhəli və ya səhvli hesab etdiklərini çıxarmışlar. Ağciyər vərəminin irsiyyəti məsələsi üçün cənab Oldendorff tərəfindən 24 müşahidə dəyərləndirilmişdir. Bunlar, əlverişli xarici şərtləri ftizin inkişafına kömək edən amilləri göstərməyən, beləliklə xəstəliyi əcdadlarının sübut edilmiş xəstəliyi ilə səbəb əlaqəsində olan şəxslərə aid idi. Ftizin valideyn və övladlarda oxşar gedişatı olan bəzi hallar xüsusilə diqqətəlayiqdir. İrsi ftizin nisbi tezliyi haqqında kollektiv tədqiqatın indiyə qədərki üsulu ilə heç bir nəticə əldə etmək mümkün deyil. Vərəmin yoluxuculuğu üçün Meyerhoff tərəfindən 40 müşahidə sübutedici kimi qəbul edilir. Bunlarda xarici həyat şərtlərinin az təsiri diqqət çəkir. Yoluxmanın ən mühüm amili kimi ər-arvad arasında keçmə (23 halda) görünür. Yoluxmuş ər və ya arvad demək olar ki, həmişə vərəmə irsi meyldən azaddır. Yoluxmaların əksəriyyəti yoluxduran şəxslərin ölümündən qısa müddət əvvəl baş vermiş, xəstəlik bütün yoluxmuş şəxslərdə sürətli bir gedişat almışdır. Bütün hallarda hər iki həyat yoldaşının ortaq yataq otağından, tez-tez də ortaq yataq yerindən istifadə etdiyi müşahidə edilmişdir. Dörd halda valideynlər və ya qohumlar ftizik uşaqlara qulluq etməklə ftizə tutulmuşlar. Qalan hallarda qohumluq sübut edilə bilmir və ftizik şəxslərə xəstə baxımı və ya onlara məxsus olmuş paltarların və yataq yerlərinin istifadəsi az və ya çox ehtimalla mövzu olur. Pansionatlarda, kazarmalarda, xəstəxanalarda və s. yerlərdə qalmağın təsiri haqqında daxil olan material heç bir aydınlıq gətirmir. Galvagni. Mesenterialaffektion bei Bleiintoxikation WMW 35/1885 Nr.12 S.369 15. Qurğuşun intoksikasiyasında mezenterial affeksiya. Galvagni tərəfindən (Riv. clin. di Bologna F. III. 1884). Xroniki qurğuşun zəhərlənməsi halında Gr., böyük piylikdə, Plexus solaris-də total skleroz, mezenteriumun sklerozu və büzüşməsi nəticəsində bütün nazik bağırsaq ilgəklərinin retraksiyası tapdı. Rotch. Ein Fall von Carcinom des Pankreaskopfes WMW 35/1885 Nr.12 S.369–370 16. Mədəaltı vəzi başının karsinoması halı. Rotch tərəfindən (Boston Medical and Surgical Journal, 19 Fevral 1885). Həyat əsnasında aydın olmayan xəstəlik mənzərəsi, şiddətli abdominal ağrı tutmaları ilə davam etdi, sonradan bunlara ödün bağırsaq kanalına axınının dayanması əlamətləri və sürətli arıqlama əlavə olundu. Ölümdən sonra, Ductus choledochus-un mənsəb yerində bağırsaq divarını tutmuş mədəaltı vəzi başının karsinoması tapıldı. Nəcisdə yağ heç vaxt tapılmadı. Deahofe. Nitroglyzerin bei Neuralgie WMW 35/1885 Nr.12 S.370 17. Nevralgiyada nitroqliserin. Deahofe tərəfindən (Medical News, 21 Fevral 1885). Dilin sağ yarısında dadbilmə zəifləməsi və eyni tərəfdə üz siniri qıcolması ilə müşayiət olunan, dörd ildir davam edən və son zamanlar danışmağı və yeməyi çətinləşdirən nevralgiya, 1%-li nitroqliserin məhlulunun (gündə 8 dəfə 0,06 q) qəbulundan sonra sürətlə nəzərəçarpan yaxşılaşma göstərmiş və dörd həftə ərzində tamamilə yox olmuşdur. Cacciola. Befund bei einem Fall von Morbus Addisonii WMW 35/1885 Nr.12 S.370 18. Bir Morbus Addisonii hadisəsində tapıntı. Cacciola tərəfindən (Gazz. med. ital. Provinc. Venete, 1884, № 5). Söhbət dəri rənginin dəyişməyə başlamasından bir il yarım sonra sayıqlama və qıcolmalar içində vəfat edən 33 yaşlı bir kişidən gedir. Ara-sıra qızdırma halları müşahidə edilmişdi. Yarılma zamanı beyin mədəciklərində yüngül hidrops, sinir sistemində isə kəskin yumşalmadan başqa heç bir anormallıq tapılmadı. Simpatik sinir xüsusi diqqətlə tədqiq edilmişdi. Böyrəküstü vəzilərin hər biri toyuq yumurtası böyüklüyündə idi, kapsulları qalınlaşmış, parenximasındakı hüceyrələr yox olmuş, detrit və piy dənəcikləri ilə əvəz olunmuşdu. Mikroorqanizmlərin axtarışı nəticəsiz qaldı. Tscherning, E. A. Impfung tuberkulöser Massen auf den Menschen WMW 35 Nr.19 S.608 19. Vərəm kütlələrinin insana peyvəndi. E. A. Tscherning tərəfindən (Hospitals-Tidende, 17 Dekabr 1884). Aşağıdakı hadisə, vərəmin peyvənd yolu ilə keçə bilməsinə dair eksperimental sübut prosedurunda bir boşluğu doldurmağa uyğun görünür. Əla səhhətə malik, ailə tarixçəsində vərəm və ya skrofulozdan əsər-əlamət olmayan 24 yaşlı bir qız, beş aylıq xəstəlikdən sonra ftizisdən vəfat edən professor H.-nin yanında aşpaz işləyirdi. Bu xəstənin bəlğəminin son zamanlarda vərəm basilində o qədər zəngin olduğu deyilirdi ki, onu "bu orqanizmlərin irindəki saf kultura" hesab etmək olardı. Xəstənin ölümündən bir neçə gün əvvəl qız, xəstənin bəlğəm çıxartdığı bir stəkanı sındırdı və sol əlinə kiçik bir şüşə qırıntısı batırdı; orta barmağın birinci falanqasının ovuc səthində irinləməyən, spontan sağalmayan kiçik bir yara əmələ gəldi. Bir neçə həftə sonra orada dərialtı toxumada kiçik, yarım noxud böyüklüyündə bir düyün hiss edildi və bu, kəsilib götürüldü. Bu düyün dairəvi hüceyrələrdən təşkil olunmuşdu. Çıxarıldıqdan sonra yara per primam sağaldı. Aylar sonra qız barmağını bükərkən ağrılardan şikayət etməyə başladı, vətər qişasının qalınlaşması və dirsək və qoltuqaltı vəzilərin böyüməsi aşkar edildi. Barmaq daha sonra metakarpofalangeal oynaqdan dezartikulyasiya edildi, vətərin qalınlaşmış hissəsi, həmçinin bərkimiş vəzilər çıxarıldı. Müayinə zamanı vətər qişasının qalınlaşmasının solğun qranulyasiyalardan ibarət olduğu, onların çoxsaylı vərəm düyünləri ehtiva etdiyi, yerlərdə mərkəzdə kazeoz çürüməyə uğradığı, bol nəhəng hüceyrələr və bunların içində, habelə çürümüş toxumanın sərhəddində vərəm basilinin olduğu göstərildi. Ayrı-ayrı vərəm düyünləri və basilər çıxarılmış limfa vəzilərində də tapıldı. Aubert, P. Belladonna bei Intoleranz gegen Jodkalium WMW 35 Nr.19 S.608 20. Yodkaliuma qarşı dözümsüzlükdə belladonna. P. Aubert tərəfindən (Lyon Medical, 29 Mart 1885). Daha çox sayda fərd arasında həmişə bəziləri tapılır ki, onlarda hətta kiçik dozada yodkaliumun qəbulu belə burun və udlaq selikli qişasından o qədər şiddətli reaksiya yaradır ki, dərmanı verməyə davam etmək mümkün olmur. A. belə şəxslərdə yoda qarşı tam dözümlülüyü təmin etmək üçün həb şəklində 0,05 q Extr. Belladonnae dozasının əlavə edilməsini zəruri hesab etmişdir. O, hətta bir müddət sonra belladonna preparatını dayandıra bilmiş, yodkaliumun xoşagəlməz yan təsirləri isə təkrar meydana çıxmamışdır. Bennett, Hughes. Ataxie locomotrice ohne Erkrankung der Hinterstränge des Rücken WMW 35 Nr.19 S.608–609 21. Onurğa beynin arxa sütunlarının xəstəliyi olmadan ataxie locomotrice. Hughes Bennett tərəfindən (Lancet, 7 Mart 1885). 48 yaşlı bir kişi Tabes dorsalis-in bütün əlamətlərini göstərirdi: əzələ gücü itkisi olmadan hərəkətlərin koordinasiyasızlığı, tipik ataktik yeriş, Romberg simptomu, aşağı ətraflarda həssaslığın azalması, sancıcı ağrılar və diz refleksinin itməsi. Post mortem kəskin diffuz ensefalitin əlaməti olaraq böyük beyində çoxsaylı qırmızı yumşalmalar, uzunsov beyində onun arxa və mərkəzi hissələrini infiltrasiya edən sarkomatoz kütlə, onurğa beyni isə bel nahiyyəsinin müəyyən bir hündürlüyündə bir ön buynuz istisna olmaqla tamamilə normal tapıldı. Sinir kökləri onurğa beyni qişaları daxilində keçdiyi müddətcə intakt idi. Onlardan kənarda isə döş və bel hissəsinin arxa kökləri, beynin boyun hissəsinə qədər uzanan sarkom kütlələri içərisinə basdırılmışdı. Bel nahiyyəsində ön köklər də az miqdarda sarılmışdı. Xəstəliyin gedişat müddəti qısa olmuşdu. Smith, C. H. Die Infektiosität der Pneumonie WMW 35 Nr.19 S.609 22. Pnevmoniyanın infeksiozluğu. C. H. Smith tərəfindən (Medical Record, 21 Fevral 1885). Səkkiz yaşlı bir oğlan uşağı 25 Martda pnevmoniyadan vəfat etmişdi. Ona qulluq etmiş 20 yaşlı bir kişi təxminən bir həftə sonra pnevmoniyaya tutuldu və o da vəfat etdi. Bir neçə gün sonra sonuncu xəstənin anası – onun ölümcül xəstəliyi zamanı qulluqçusu olmuşdu – və eyni evdə yaşamış bir gənc xanım xəstələndi. Hər ikisi pnevmoniyadan vəfat etdi. Xəstələrlə yaxın təmasda olmuş dörd və ya beş nəfər pnevmoniyanın yüngül formalarını keçirdi. Laverau, P. Einige seltene Komplikationen der Dysenterie WMW 35 Nr.19 S.609–610 23. Dizenteriyanın bəzi nadir ağırlaşmaları. P. Laverau tərəfindən (Archives de Med. et de Pharmacie militaires, T. V, 1885). Əlcəzair və Tunisdə dizenteriyanın ağır formalarını müşahidə etmək imkanı olan L., bu xəstəliyin nadir ağırlaşmaları kimi flebit, vena trombozları və ifliclərin meydana çıxa biləcəyinə diqqət çəkir və bunun üçün dörd xəstə müşahidəsini sübut kimi təqdim edir. Birinci hadisədə söhbət dizenteriya və tifoid qızdırmadan əziyyət çəkmiş, dizenteriyanın residivi zamanı əvvəlcə sol, sonra sağ ayağında Phlegmasia alba dolens əmələ gələn bir əsgərdən gedir. Ölümdən əvvəl hər iki ayaqda parez və həssaslıq pozğunluğu da meydana çıxdı. Yarılma Venae iliacae communes və V. cava inferior trombozunu və bel beynində ağ yumşalma göstərdi; vena tutulmasına baxmayaraq, xəstənin son günlərində ayaqlarda qan dövranı bərpa olmuş və ödemlər çəkilmişdi. İkinci hadisədə, dizenteriyadan sağalmaqda olan bir xəstədə, bütün bir gecəni poçt vaqonunda narahat vəziyyətdə yatdıqdan sonra sol ayağında Phlegmasia alba dolens meydana çıxdı, bu da sağalma ilə nəticələndi. Üçüncü hadisədə, Parisdə qısa müddətli ağır dizenteriyanı indicə keçirmiş bir xəstədə vena trombozu yenə sol ayaqda özünü göstərdi, lakin qan dövranı artıq düzgün bərpa olmadı və xəstə bir neçə saat ayaq üstə durduqda və ya gəzdikdə ödem hər dəfə təkrar meydana çıxırdı. Dördüncü müşahidə xüsusilə maraqlıdır: Xroniki dizenteriyalı bir xəstə qəflətən sağtərəfli hemiplegiya və afaziyaya tutuldu və beyin əlamətləri altında vəfat etdi; yarılma geniş beyin sinusları trombozunu və Broca qırışında bir yumşalma ocağını aşkar etdi. Vena trombozları həmişə kaxektik mənşəli hesab edilə bilməz, çünki onlar kaxektik olmayan kəskin dizenteriyalı xəstələrdə də meydana çıxır; bu hallarda həmişə aşağı ətrafları təsirləndirir və hər dəfə onların əsasında hemorroidal venaların trombozunun durması mümkündür. Dizenteriyanın gedişatında meydana çıxan ifliclər müxtəlif proseslərə bağlanmışdır; belə ki, Graves və Brown-Sequard onları refleks ifliclər, Leyden qalxan nevritin nəticələri kimi qəbul edir, Romberg isə onları difteriya iflicləri ilə eyni sıraya qoyurdu. Venaların affeksiyasını beyin və onurğa beynin yumşalma ocaqları ilə (birinci və dördüncü hadisə) əlaqələndirmək ağlabatandır. Ebstein. Über die Behandlung der Fettleibigkeit (Korpulenz) WMW 35/1885 Nr.21 S.679 Ebstein (Göttingen). Referent etioloji baxımdan birləşdirici toxuma hüceyrələrinin piy hüceyrələrinə həddindən artıq çevrilməsini vurğulayır ki, bunun da səbəbini mütləq və ya nisbi olaraq həddindən artıq qida qəbulunda, irsi və ya qazanılmış meyillikdə, məqsədəuyğun olmayan qidalanma və məqsədəuyğun olmayan bədən davranışında tapır və öz fikirlərini aşağıdakı cümlələrdə ümumiləşdirir: 1. Banting müalicəsi müvəffəqiyyətlidir; lakin çox zəngin ət istehlakı, habelə normal azotsuz qida maddələrinin həddindən artıq məhdudlaşdırılması təcrübəyə görə nəinki yaxşı tolere edilmir, hətta sağlamlığa zərər verir və Banting müalicəsi ən yaxşı halda yalnız müvəqqəti tətbiqə imkan verdiyindən, o, rasional bir arıqlama müalicəsinə qoyulmalı olan bütün şərtləri yerinə yetirmir. 2. İçki qəbulunun məhdudlaşdırılmasını ön plana çəkən arıqlama müalicələri (Danzel, Oertel) dözməli olan susuzluq səbəbindən çətin olsa da, rasionaldır. Bərk qida maddələrinə gəldikdə, Oertel'in müasir qidalanma fiziologiyası təliminə əsaslanan təklifləri Danzel'inkindən qat-qat üstündür. 3. Natiqin arıqlama metodu da eyni dərəcədə rasionaldır; piylənməli şəxslərin pəhriz rejiminə daxil edilən piy miqdarı, digər arıqlama metodlarında verilən piy payından daha yüksək olsa da, müasir qidalanma fiziologiyasının təlimləri ilə tam uyğunluq təşkil edir. Onun metodu əvvəlkinə nisbətən üstündür, çünki aclıq və susuzluq hissinin azaldılması xəstəni bir çox məhrumiyyətlərdən qoruyur və əvvəllər həddindən artıq qəbul edilən bərk və maye qida maddələrinin azaldılmasını nisbətən asanlıqla mümkün edir. Nisbətən az piy miqdarı, güc verən qida maddəsi olaraq, 2 1/2 dəfə çox miqdarda karbohidrat qədər iş görür, bununla da bu metod pəhriz müalicəsinin zəruri əzələ hərəkətləri ilə kombinasiyasını ən rahat şəkildə təmin edir. 4. Stokes, Oertel və başqaları tərəfindən ürək zəifliyinin müalicəsində təklif edilən, güclü tərləmə ilə müşayiət olunan məcburi əzələ hərəkətləri, rasional bir pəhriz rejimi ilə yanaşı, piylənmənin ürəyin qidalanma pozğunluğuna cəlb olunmağa başladığı mərhələdə tətbiq edilir. Bu əzələ hərəkətləri, sözsüz ki, böyük ehtiyatla və digər orqanlara, müvafiq fərdin güc vəziyyətinə və performans qabiliyyətinə, xüsusilə də damar divarlarının vəziyyətinə daim diqqət yetirilməklə idarə və tənzim edilməlidir. Onlar ehtiyaca görə su itirmə üsulları (Roma-İrlandiya hamamları) ilə əvəz edilə bilər. 5. Dərman preparatları və mineral su müalicələri piylənmənin müalicəsində ən azı lüzumsuz, təsirsizdir və ya sağlamlıq və həyat üçün təhlükələrlə bağlıdır. Hack. Über die chirurgische Behandlung asthmatischer Zustände WMW 35/1885 Nr.21 S.680 25. Astmatik halların cərrahi müalicəsi haqqında. Hack (Frayburq) tərəfindən. Astma ilə burun polipləri arasındakı əlaqəyə ilk dəfə Voltolini və Haeniş tərəfindən diqqət yetirilmiş, Şeffer və B. Frenkel öz tədqiqatları ilə məsələni irəlilətmiş, Hack özü isə son zamanlarda burun selikli qişasından qaynaqlanan reflekslər barədə zəngin təcrübə əldə etmişdir; bu reflekslər selikli qişa hələ çox dəyişməmiş halda tez-tez müşahidə olunur, halbuki hətta iri poliplər belə heç bir astmatik əlamətə səbəb olmaya bilər. H. bu hadisəni sinir uclarının daha asan qıcıqlanması ilə izah edir; burun balıqqulaqlarının kavernoz cisimləri bu qıcıqlanmaları asanlaşdırır; bu, H.-i qalvanokostik destruksiyaya yönəltmişdir. H. ona qarşı irəli sürülən mənfi iddialara qarşı çıxır, digər tərəfdən isə müsbət təsdiqlər mövcuddur. Onun öz müşahidələri təqribən 600 hala əsaslanır ki, bunların da əksəriyyəti əməliyyat vasitəsilə sağalmışdır. Pfeiffer. Demonstration von Cholerapräparaten und Kulturen WMW 35/1885 Nr.21 S.680 26. Vəba preparatlarının və kulturasının nümayişi. A. Pfeyffer (Visbaden) tərəfindən. P. keçən il Parisdə apardığı tədqiqatlar zamanı əldə etdiyi və təmiz kulturada yetişdirdiyi preparatları izah edir. O, xüsusilə vurğulayır ki, bütün əks fikirlərə baxmayaraq, öz tədqiqatlarına əsasən, Koxun kəşfinin düzgünlüyünü, yəni Koxun vergülbasilinin Asiya vəbasının səbəbi olduğunu təsdiq etməli olmuşdur. Daha sonra o, bu basillərin xarakterik çoxalma xüsusiyyətlərini qısa sözlərlə şərh etmişdir ki, bunlar da çoxsaylı sınaq şüşəsi kulturasında son dərəcə əyani şəkildə nümayiş etdirilmişdir; həmçinin Finkler tərəfindən vaxtilə cholera nostras zamanı tapılmış əyri basilin təmiz kulturası və onun çoxalmada asanlıqla tanınan fərqi də nümayiş etdirilmişdir. Bir neçə boyanmış vəba bağırsağı preparatı və təmiz kulturadan əlavə, vergülbasillərin canlı halda "asılı damcı" adlanan preparatı onların inanılmaz dərəcədə canlı hərəkətliliyini göstərmişdir ki, Kox bunu mığmığa sürüsünün rəqsinə bənzətməklə yerində müqayisə etmişdir. Sınaq şüşəsində, jelatin lövhəsində, asılı damcıda və kartof üzərində kulturanın nümayişi eyni zamanda bakteriologiyanın tədqiqat metodları haqqında ümumi mənzərə əldə etməyə imkan vermişdir. Məruzəçi alqışlarla qarşılanmışdır. Qeyd edilməlidir ki, məruzədən sonra iştirak edənlərdən heç biri (hətta Finkler də) P.-nin Koxun vergülbasilinin vəbanın səbəbi olması iddiasına etiraz etməmişdir və bu, məclisin bu tezislə razı olduğuna işarə kimi yozula bilər. Unna. Über einen Fall von geheilter Lepra WMW 35/1885 Nr.21 S.680 Unna (Hamburq). Sözügedən xəstə bədənin müxtəlif nahiyələrində eyni zamanda 10%-li piroqallus turşusu, xrizarobin, rezorsin və ixtiol məlhəmləri ilə müalicə olunmuş, sonra dərmanlar dəyişdirilmişdir; nəhayət U. təmiz 20–25%-li ixtiol müalicəsinə keçmişdir. Daxili müalicə xarici müalicə ilə kombinə edilmişdir. Sağalma 8 həftə ərzində baş vermişdir.— Baelz (Tokio) cüzamın yoluxucu təbiətini inkar edir və məsələn, Sandviç adalarında tətbiq edildiyi kimi, cüzam xəstələrinin təcridinə etiraz edir. Sağalma qabiliyyətinə gəldikdə isə, o, tez-tez baş verən residivlərə işarə edir. Immermann. Larvirter Gelenkrheumatismus WMW 35/1885 Nr.21 S.680 28. Larvirləşmiş oynaq revmatizmi. Immermann (Bazel) tərəfindən. Bu cür hallar salisil turşusu natrium duzu (bir dəfə də antipirin) vasitəsilə sağaldılmışdır; onlar revmatizm epidemiyaları zamanı nevralgiya mənzərəsi altında meydana çıxmışdır; birində kəskin endokardit ilə ağırlaşma müşahidə edilmişdir. — Prof. Edlefsen (Kil) oxşar müşahidələr aparmış və onları bildirmişdir; onun hallarında da salisil turşusu natrium duzu müvəffəqiyyətlə tətbiq edilmişdir. Filehne. Über Antipyrese WMW 35/1885 Nr.21 S.681–682 Filehne (Centralbl. f. kl. Med.). F.-nin referatında qızdırma təliminin ümumi patoloji və farmakoloji tərəfi haqqında tarixi icmal verilmişdir; bu icmal altmışıncı illərdən, yəni termometriyanın tətbiqi və xininin daha enerjili verilməsi və sərin vannaların tətbiqi şəklində təsirli antipiretik metodların inkişaf etdirilməsi ilə başlayır. Bu dövrə qızdırmanın fizioloji mexanizmi barədə fikir mübarizəsi təsadüf edir ki, bu mübarizədə təkcə böyük adlara malik alman tədqiqatçıları deyil, həm də əcnəbilər fəal iştirak etmişlər. Buradan çıxan ən mühüm nəticə qızdırma zamanı istilik ifrazının artmasının və istilik istehsalının daha da əhəmiyyətli dərəcədə artmasının sübutu kimi görünür; bununla da bu uyğunsuzluğun səbəbi barədə mübahisə bağlanır. Buna artmış istilik istehsalını təşkil edən kimyəvi proseslər haqqında tədqiqatlar da əlavə olunur. İndi 1874-cü ildən başlayan mühüm epoxa başlayır ki, bu dövrdə kimya, cərrahiyyə və tibb öz qarşılıqlı aidiyyətini dərk edir; bu dövr Listerin adı ilə (karbol turşusunun istifadəsi) ayrılmaz şəkildə bağlıdır; bununla da kimyaçılar arasında benzoldan törəyən maddə qruplarının daha enerjili işlənməsinə başlanıldı ki, bunun ilk nəticəsi salisil turşusunun tətbiqi oldu (Kolbe). Bu turşunun yüksək antiseptik və antipiretik olduğu aşkar edildikdən sonra (Buss), karbol turşusu antipiretik təsirinə görə (Desplats, Lixtheym) və dihidroksilbenzolların (pirokatexin, rezorsin, hidroxinon) təsirləri yoxlanıldı. Bunun ardınca kimyaçıların xinolin törəmələri sahəsində işləri gəlir ki, bunlardan referent bir qrupunu insan üzərində sınaqdan keçirmişdir; azotda metilləşmiş və ya etilləşmiş hidratlaşmış xinolin törəmələri, xüsusilə də (hidroksilləşmiş) Kairin, kəskin təsirinə baxmayaraq, qızdırmalı xəstəlik proseslərinin terapiyasında tövsiyə edilmişdir. Xinanizollardan Y. Yakş Parametoksihidroxinolini (Skraupunun Tallini) lokal təsirdən azad antipiretik maddə kimi sınaqdan keçirmişdir ki, onun da Kairinə nisbətən bir çox üstünlükləri vardır. E. Fişerin hidrazinlər haqqında tədqiqatları və Knorrun xinizin qrupunun sintezi xüsusi əhəmiyyət kəsb etmişdir; bu qrupdan dimetiloksixinizin (Antipirin) meydana çıxmışdır ki, nisbətən az yan təsirlərinə görə praktik istifadə üçün çox əlverişlidir. Bu antipiretiklərin təsirinə gəldikdə, referent qızdırmalı xəstəliklərin etiologiyasına dair baxışların dəyişməsinə, həmçinin formalı və formasız fermentlərin əhəmiyyətinə bir qədər yaxından toxunur; bu fermentlər kimyəvi parçalanmaya, maddələr mübadiləsinin keyfiyyətcə dəyişməsinə və mərkəzi sinir sisteminin, istilik tənzimlənməsinin pozulmasına səbəb olur. Onun tədqiqatlarına görə, adı çəkilən bütün maddələr istilik tənzimlənməsinə təsir göstərdikləri üçün antipiretikdir. Qızdırma zamanı həddindən artıq qızma, tənzimləmə mexanizmini daha həssas etdiyi kimi, xəstəliyin təbiəti də antipiretiklərin təsiri üçün tənzimləmənin həssaslığı baxımından nəzərə alınmalıdır. Sonda referent Littenin sadəcə həddindən artıq qızma nəticəsində baş verən degenerasiyalar haqqında tədqiqatlarına da işarə edir. Liebig, v. Neues zur Wirkung des Luftdruckes bei Asthma WMW 35 Nr.23 S.743 30. Astmada hava təzyiqinin təsiri haqqında yeniliklər. v. Libiq (Reyxenhal) tərəfindən. Astmatik sıxılmalarda artırılmış hava təzyiqinin əsas təsiri nəfəs almanın asanlaşması və bu asanlaşmanı müəyyən dərəcədə daimi edən sonrakı təsirdir; bu, artırılmış hava təzyiqi altında ağciyərlərin genişlənmiş vəziyyətinə əsaslanır ki, bu zaman daha incə hava yolları da genişlənir. Təsir yalnız pnevmatik kamerada qalma müddəti ilə məhdudlaşmır, uzun müddətli istifadədən sonra daimi olur və bu zaman tənəffüs həmişə yaxşılaşmış olur. Bronxlardakı kataral şişkinliklərdə də artırılmış hava təzyiqinin təsiri ağciyərlərin genişlənmiş vəziyyətinə əsaslanır; belə ki, ağciyərlər qan dövranına təsiri vasitəsilə bronxların selikli qişasında olan qan durğunluğunu azaldır. Curschmann. Über Bronchialasthma WMW 35 Nr.23 S.743–744 Kurşmann (Hamburq). Keçmişdə astma adı altında ən müxtəlif şeylər qarışdırılmışdır; Laennek və Romberq tərəfindən məsələyə bir qədər aydınlıq gətirilmiş və xüsusilə Leyden astma zamanı bronxial selikli qişada dəyişiklikləri aşkar edərək anlayışın müəyyənləşdirilməsində xidmət göstərmişdir. Referent üçün astma adı müxtəlif xəstəlik təzahürləri üçün ümumi anlayışdır. Klinik baxımdan, səbəbi beyində dəyişikliklərdə axtarılmalı olan çox nadir ilkin astma ilə tənəffüs orqanlarından qaynaqlanan refleks hadisə kimi qəbul edilən ikincili astma arasında fərq qoyulmalıdır. Burada yenə iki qrup ayırmaq lazımdır: a) tənəffüs orqanları dəyişməmiş astma və b) tənəffüs orqanları az və ya çox dəyişmiş astma. Artıq Laennek bronxiollarda dəyişikliyə diqqət yetirmiş, Leyden və referent bəlğəmdə spirillərə, Şarko və Leyden isə astma kristallarına işarə etmişlər. Referentin adlandırdığı kimi, bronchiolitis exsudativa tək başına astmatik tutmaları başlatmaq üçün kifayət etmir; selikli qişaların şişməsi sinir qıcıqlanmasına, əsas məsələ olan spazma səbəb olur. Bronxial selikli qişadan başqa, reflektor astmaya ən çox səbəb olan burun selikli qişasıdır; nəhayət, bronxiolit və burun affeksiyası eyni zamanda mövcud olub astmaya səbəb ola bilər.— Müalicə üçün tutmanın müalicəsi ilə xəstəliyin müalicəsi arasında fərq qoyulmalıdır; birinciyə qarşı narkotiklər, xüsusilə təəssüf ki, asanlıqla morfinizmə aparan morfin inyeksiyaları müvəffəqiyyətlidir; qusdurucu dərmanlar da tövsiyə edilir; mümkün olduqda, nazal astmada kokain də təsirli ola bilər. Xəstəliyin özünə qarşı isə bütün digər dərmanlardan daha çox, uzun müddət davam edən tətbiq ilə yod kalium üstün tutulmalıdır. Cərrahi müalicə (Hack) hər cür tövsiyəyə layiqdir, lakin son zamanlar ondan çox vaxt sui-istifadə edilmişdir. Prof. Rigel (Gissen) astmanın meydana gəlməsini izah edir; bunun üçün qlottis iflici, inspirator əzələ spazmı və sair kimi ən müxtəlif səbəblər irəli sürülmüşdür, necə ki, bu gün də astma ilə dispnoe bir-birinə qarışdırılır. R. astma cardiale-dən fərqli olaraq, bronxial astmanı daha çox ağciyər astması adlandırmaq istəyir; bu, tənəffüs tezliyində artım olmadan fitli səslərlə müşayiət olunan qəfil dispnoe, çətinləşmiş və uzanmış ekspirasiya, tutma bitdikdən sonra köhnə həcminə qayıdan ağciyərlərin genişlənməsi ilə xarakterizə olunur. Məruzəçi astma tutmasının mexanizmi üçün irəli sürülmüş müxtəlif nəzəriyyələrə daha yaxından toxunur, mərkəzi vagus ucunun qıcıqlanması ilə bağlı öz tədqiqatlarını xatırladır və belə nəticəyə gəlir ki, astma tutmasının mexanizmi yalnız bronxial əzələlərin, diafraqmanın spazmı və bronxial selikli qişanın vazodilatator hiperemiyasının birgə mövcudluğu ilə izah edilə bilər. Fürbringer. Über Albuminurie durch Quecksilber und Syphilis WMW 35 Nr.23 S.744 33. Civə və sifilis nəticəsində albuminuriya haqqında. Fürbringer (Yena) tərəfindən. Böyrəkləri sağlam olan 100 sifilitik xəstədən 8-də civə ilə daxili və xarici müalicə zamanı albuminuriya meydana gəlmişdir ki, bu da civə müalicəsindən yalnız bir neçə həftə sonra yox olmuşdur (toksiki qlomerulit); civə ilə müalicə olunmayan, böyrəkləri əvvəlcədən sağlam olan digər 100 halda isə albuminuriya rozeola mərhələsində meydana çıxmış və civə müalicəsinə tabe olmuşdur (infeksion nefrit). Buradan belə nəticə çıxır ki, albuminuriya civə müalicəsi üçün əks-göstəriş deyildir. Fleischer. Über Urämie WMW 35 Nr.23 S.744–745 34. Uremiya haqqında. Fleischer (Erlangen) tərəfindən. Uremiyanın etiologiyası hələ dəqiq müəyyən edilməmişdir; nə Bartels tərəfindən təkzib edilən Traube nəzəriyyələri, nə də Frerichs-in nəzəriyyələri əsaslı sayılır; ən çox rəğbət qazanan hələ də retension nəzəriyyəsidir ki, ona görə normalda sidiklə xaric olunan maddələr orqanizmdə toplanır və toksik təsir göstərir, lakin bu maddələrin hansılar olduğu – sidik cövhəri, kalium duzları, yoxsa fosfor olması hələ sual altındadır. Sidik cövhərinin toksik təsir göstərdiyini iddia edən Oertel təcrübələri Edlefsen. Zur Statistik und Ätiologie des akuten Gelenksrheumatismus WMW 35 Nr.23 S.745–746 35. Kəskin oynaq revmatizminin statistikası və etiologiyası haqqında. Edlefsen (Kiel) tərəfindən. 769 hadisənin (Kieldə) tərtibi nəticəsində 399 kişi və 370 qadın xəstə müəyyən edilmişdir; 575 hadisədən 0–9 yaş arasına 38, 10–19 yaş arasına 145, 20–39 yaş arasına 239, 40–49 yaş arasına 93, 50–70 yaş arasına 54, 70 yaşdan yuxarıya isə 6 hadisə düşür. İrsi meyillilik inkar edilə bilməz. 800 xəstədən 40-ı vəfat etmişdir. Xəstəlik hallarının maksimumu yanvar ayına təsadüf edir, sonra may və dekabr ayları ən yüksək yüklənmə göstərir, minimum fevral ayına, ikinci ən az say isə avqusta düşür. Martdan iyuna qədər olan dövrə 292, iyuldan oktyabra qədər 218, noyabrdan fevrala qədər 265, dekabr və yanvar aylarına isə 159 hadisə, yəni sonuncu hər iki aya birlikdə 20% düşür. Müvafiq statistika kəskin oynaq revmatizminin daha çox və ya daha az sayda baş verməsinin temperatur dəyişkənliklərindən asılılığına dair etibarlı bir sübut təqdim etməmiş, lakin yağıntıların müxtəlif miqdarından asılılığı aşkar etmişdir: 728 hadisə 493 evdə, yəni orta hesabla 100 hadisə 68 evdə qeydə alınmış, bəzən eyni evdə 2, 3, 5, 6, hətta 7 hadisə baş vermişdir; üç dəfə ər və arvad eyni vaxtda, bir neçə dəfə bacı-qardaşlar eyni vaxtda xəstələnmişdir. Beləliklə, xəstəlik yüksək dərəcədə yerli təsirlərdən asılı olan infeksion bir dəri xəstəliyidir; onun mikrobları evlərin təməlində və torpağında əlverişli məskən tapır. Residivlərdən qaçınmaq üçün xəstə bir dəfə kəskin oynaq revmatizminə tutulduğu evdən köçməlidir. 36. Yeni dərman vasitələri haqqında. Binz (Bonn) tərəfindən. Amilnitrit 4 damcı məzmunlu kiçik qapalı şüşə borucuqlarda tətbiq edilməli, borucuqlar dəsmal içində sındırılmalıdır. B. angina pectoris-də yaxşı təsirini təsdiq edir. Arbutin sistitdə faydalıdır. Cannabinum tannicum Cannabis indica-nın əvəzedicisi kimi tövsiyə olunur. Evkaliptol çürüdücü bronxitdə inhalyasiyalar üçün istifadə edilməlidir. İxtiol, Jequirity, TJeberosmium turşusu, naftalinin məlum təsirləri təsdiq edilir; nəhayət, məruzəçi Schütz tərəfindən dərialtı inyeksiyalar üçün istifadə edilən civə-sidik cövhərini qeyd edir ki, ona sian civə üstünlük verilməlidir. Binz. Über neuere Arzneimittel WMW 35 Nr.23 S.746 Binz (Bonn). Amilnitrit 4 damcı məzmunlu kiçik qapalı şüşə borucuqlarda tətbiq edilməli, borucuqlar dəsmal içində sındırılmalıdır. B. angina pectoris-də yaxşı təsirini təsdiq edir. Arbutin sistitdə faydalıdır. Cannabinum tannicum Cannabis indica-nın əvəzedicisi kimi tövsiyə olunur. Evkaliptol çürüdücü bronxitdə inhalyasiyalar üçün istifadə edilməlidir. İxtiol, Jequirity, TJeberosmium turşusu, naftalinin məlum təsirləri təsdiq edilir; nəhayət, məruzəçi Schütz tərəfindən dərialtı inyeksiyalar üçün istifadə edilən civə-sidik cövhərini qeyd edir ki, ona sian civə üstünlük verilməlidir. Page, H. W. Über den Mißbrauch der Bromsalze bei traumatischer Neurasthenie WMW 35 Nr.27 S.865 Page (Medical Times, 4 Aprel 1885). Bu son dərəcə diqqətəlayiq klinik mühazirədə Page nevrasteniyanın travmalar, xüsusilə dəmir yolu qəzaları nəticəsində inkişaf edən xəstəlik mənzərəsini təsvir edir və belə bir hadisə zamanı psixi amilin, onurğa beyninin üzvi zədələnməsini məsuliyyət daşımağa məcbur etmədən, sinir fəaliyyətinin pozğunluqlarını izah etməyə kifayət etdiyini vurğulayır. O, belə xəstələrdə böyük dozada kalium bromidin adi istifadəsini tamamilə əsassız hesab edir, çünki kalium bromidin nevrasteniyada heç bir göstərişi yerinə yetirmək vəzifəsi yoxdur və əksinə, uzunmüddətli təsir nəticəsində özü nevrasteniyaya çox bənzəyən bir hal yaradır. Epileptiklər kalium bromid müalicəsinin zərərlərinə qarşı sanki immun görünərkən, nevrasteniklər ona qarşı xüsusilə həssasdırlar. Sonuncularda yalnız psixi təsir və sinir tonikləri göstərişlidir. Charcot. Revision der Krankheitsbilder der progressiven Muskelatrophie WMW 35 Nr.27 S.865–866 38. Proqressiv əzələ atrofiyasının xəstəlik mənzərələrinin yenidən nəzərdən keçirilməsi. Charcot (Progres medical, 7 Mart 1885) tərəfindən. Son illərdə alman müşahidəçiləri tərəfindən verilmiş töhfələri tanıyaraq, Charcot "Leyons sur les maladies du Systeme nerveu" əsərində verdiyi təsnifatı ləğv edir və onu əzələ atrofiyalarına onurğa affeksiyası olmadan daha çox yer ayrılan başqa bir təsnifatla əvəz edir. Sonuncu qrupun – saf miopatiyaların – nüvəsini çoxdan məlum olan əzələlərin psevdohipertrofiyası təşkil edir; Charcot buna Erb tərəfindən müəyyən edilmiş yuvenil əzələ atrofiyası formasını (xarakterik cəhətləri: 20 yaşdan əvvəl çiyin-gövdə əzələlərində fibrillyar seyirmələr və degenerasiya reaksiyası olmadan başlaması, irsiyyətin sübut oluna bilən təsiri ilə) əlavə edir, onun bəzən baldır əzələlərinin hipertrofiyası ilə kombinasiyasına işarə edir və nə atrofiya, nə də hipertrofiya göstərən, əksinə hər iki formaya xas olan tekstur dəyişikliyi ilə müvafiq qüvvət azalması əlamətini daşıyan halları misal gətirir. O, həmçinin Leyden tərəfindən təsvir edilmiş "irsi" formanı (uşaqlıqda alt ətraflarda başlayan), eləcə də Duchenne-in "infantil" əzələ atrofiyasını (uşaqlıqda üst dodaq və yuxarı üz əzələlərinin affeksiyası ilə başlayan) miopatiyalara aid edir. Bütün bu idiopatik əzələ atrofiyası formalarının yaxın qohumluğu üçün o, yuxarı ətrafların yuvenil atrofiyasına sonradan üz əzələlərinin atrofiyası əlavə olunan Remak hadisəsinə və Zimmerlin-in bir ailədə iki uşağın yuvenil əzələ atrofiyası formasına malik olduğu, üçüncü uşağın isə alt ətrafların psevdohipertrofiyası ilə üz atrofiyası göstərdiyi müşahidəsinə istinad edir. Bouygues. Monoplegia cruralis WMW 35 Nr.27 S.866 39. Monoplegia cruralis. Bouygues (Progrfes medical, 21 Mart 1885) tərəfindən. Vərəmli keçmişi olan 48 yaşlı bir kişinin bir gün qəflətən sağ ayağı tutmadı, bir neçə gündən sonra isə hissiyyat pozğunluğu olmadan tam iflic göstərdi. Sağ qolda yüngül parez əlavə olundu; iflicin qəfil başlanmasından beş gün sonra sağ qolun əzələlərindən başlayan, sonra sol tərəfə keçən və koma ilə nəticələnən epileptiform tutmalar başladı. Bir həftə sonra ölümə səbəb olan meningit simptomları meydana çıxdı. Yarılma zamanı sol lobulus paracentralis üzərində ən intensiv lokalizasiya ilə və medial və qabarıq səthin yaxın hissələrinə yayılan lövhəli meningit (Meningitis en plaques) aşkar edildi. Meningitik ekssudasiyanın əsasda və Sylvi çuxurunda olan predileksiya yerləri sərbəst idi. Sahli. Accidentelle diastolische Herzgeräusche WMW 35 Nr.27 S.866–867 40. Aktsidental diastolik ürək küyləri. Sahli (Correspondenzblatt f. Schweizer Aerzte, № 11, 1885) tərəfindən. Bir neçə xloroz hadisəsi S.-i şübhəsiz aktsidental diastolik ürək küylərinin mövcudluğuna inandırdı. Diastolik küyün aktsidental təbiəti üçün tam sübutedici və eyni zamanda onun yaranmasını izah edən tapıntı, stetoskopla ürəkdən tədricən sağ venaya doğru irəlilədikdə əldə edilirdi. Buradan əminliklə aydın olurdu ki, diastolik küy boyunda çox güclü olan vena küyünün diastolik güclənmiş hissəsindən başqa bir şey deyildir. Üç xloroz hadisəsində tapıntı eyni idi: ürək zirvəsində bir sistolik küy və iki ton eşidilirdi. Aortanın proyeksiya olunduğu yerin bir qədər altında iki tonla yanaşı aydın bir diastolik küy eşidilirdi. Bu, aorta çatışmazlığı küyündən onunla fərqlənirdi ki, o, aşağıya və xüsusilə ürək zirvəsinə doğru daha az yayılırdı. Aorta çatışmazlığı küyünün ən intensiv eşidildiyi yerdə aktsidental küy adətən artıq çox zəifdir və ya tamamilə yox olmuşdur. İndi isə stetoskopla əksinə yuxarıya doğru vena jugularis-ə tərəf irəlilədikdə, diastolik küyə tədricən davamlı bir vızıltı qoşulur ki, birinci onun güclənməsi kimi görünür. Vena jugularis-ə qədər gəlindikdə isə ya yalnız diastolik, ya da əlavə olaraq ikinci bir sistolik güclənmə ilə güclü vena vızıltısı eşidilir. Bütün hallarda aktsidental diastolik küy yumşaq üfürən, heç vaxt musiqili xarakter daşımırdı. O, həmişə yalnız xəstənin ayaq üstə duran vəziyyətində eşidilirdi. Eichhorst. Pubertätsalbuminurie WMW 35 Nr.27 S.867–868 41. Pubertat albuminuriyası. Eichhorst (Correspondenzblatt f. Schweizer Aerzte, № 12, 1885) tərəfindən. E. yetkinlik dövründə uşaqlarda dəfələrlə tutma şəklində, orqan xəstəliyi sübut oluna bilməyən özünəməxsus qeyri-müəyyən xəstəlik hallarının meydana çıxdığını gördü. Əvvəlcə təsadüfən, sonra metodik olaraq aparılan sidik müayinəsi sidiyin zülallı olduğunu göstərdi. Albuminuriyanın ümumi xəstəlik dəyişikliklərindən bir neçə saat və ya gün əvvəl başladığı, həmçinin onlarla eyni vaxtda və ya demək olar ki, eyni vaxtda yox olduğu dəfələrlə sübut edilə bildi. Sidik bu zaman açıq sarı, şəffaf idi və yalnız bir dəfə tərkibində ayrı-ayrı piyli parlaq damcılar olan bir hialin böyrək silindri ehtiva edirdi. Bu cür hallar həftələr və ya aylarla davam edən fasilələrlə təkrarlanırdı; ayrı-ayrı tutma 1 gündən 1 həftəyə qədər, nadir hallarda daha uzun çəkirdi. Kənddə qalmaq və qüvvətli qida şəfaverici təsir göstərir, daxili dərman vasitələri isə faydasız olurdu. Proqnostik cəhətdən vəziyyət əlverişsiz deyildi, baxmayaraq ki, belə tutmalar iki ilə qədər təkrarlanırdı. Eichhorst üç qrup xəstəlik mənzərəsi ayırır: 1. Halsızlıq, yorğunluq, yaddaş zəifliyi, diqqətsizlik halları. 2. İkinci qrupda xüsusilə nəzərə çarpanlar: şıltaqlıq, əsəbilik, eksaltasiya. 3. Ən nadir hallarda baş ağrısı, qusma, əzələ seyirmələri və tək-tək qısa, epileptiform qıcolmalar baş verirdi. Lorenz. Ichthyolum bei chronischem Gelenkrheumatismus WMW 35 Nr.27 S.868 42. Xroniki oynaq revmatizmində Ichthyolum. Lorenz tərəfindən (Deutsche med. Wochenschr. Nr. 23, 1885). Ichthyol tərkibində qədim dünya balıqlarının qalıqları olan bitumlu mineraldan əldə edilir və karbon, hidrogen, oksigen, 10% kükürd və 0,05% fosfordan ibarətdir. Qətranabənzər görünüşlü, vazelin konsistensiyalı, zəif qələvi reaksiyalı, ot qoxulu, qismən suda, spirtdə, efirdə, tamamilə spirt-efirdə həll olan maddədir. Su ilə emulsiya əmələ gətirir və piylər, yağlar və vazelinlə bütün nisbətlərdə qarışır. Unna tərəfindən dəri xəstəliklərində, xüsusən psoriaz və ekzemalarda tövsiyə edilmişdir. Kəskin və xroniki oynaq və əzələ revmatizmində böyük təsir göstərir. Ağrı və qaşınmanı sakitləşdirir. 30 yaşlı bir qadın 1882-ci ildə ayaq oynaqlarında şiddətli ağrılarla xəstələndi, oynaqlar sürətlə şişdi və tezliklə diz, əl və dirsək oynaqlarında da oxşar əlamətlər meydana gəldi. Qısa remissiyalardan sonra şişkinlik daimi oldu və ayaq barmaqları, əl barmaqları və çiyin oynaqlarını da tutdu. 1884-cü ilin əvvəlində xəstə artıq yataqdan qalxa bilmir və ən kiçik vəziyyət dəyişikliyində bərkdən qışqırırdı. 1884-cü ilin oktyabrında bütün oynaqlar yüksək dərəcədə qalınlaşmış, ağrılı, qızdırma yox, ürək affeksiyası yox, ümumi vəziyyət son dərəcə acınacaqlı idi. Bütün dərmanlar və vannalar nəticəsiz qaldı. L. indi ichthyolsulfon turşusunun natrium duzunu Unguentum Paraffini ilə 30:100 nisbətində oynaqların ətrafına qoydu və 14 gündən sonra xəstə artıq pilləkənləri qalxa bilirdi. İkinci bir hadisədə də oxşar təsir müşahidə edildi. Schneider. Cocaïnum salicylicum gegen Trigeminusneuralgie WMW 35/1885 Nr.32 S.994 43. Trigeminus nevralgiyasına qarşı Cocaïnum salicylicum. Schneider tərəfindən (Med. Central-Ztg. Nr. 49, 1885). Söhbət üçüncü dəfə trigeminus sinirinin ikinci və üçüncü şaxəsinin nevralgiyasına tutulmuş bir xəstə qadından gedirdi. İlk dəfə, beş il əvvəl, böyük dozalarda xinin müvəffəqiyyətli olmuşdu. İkinci tutma təxminən yarım il davam etdi. Xinin bu dəfə nəticəsiz qaldı. Ağrılar dəmir və morfium qəbulu ilə tədricən keçdi. Dörd həftə əvvəl üçüncü tutma başladı. 0,04 q Cocaïn. salicyl. sağ yanağa inyeksiya edildi, ağrıları tamamilə kəsdi, ümumi eyforiya yaratdı və heç bir xoşagəlməz yan təsirlə müşayiət olunmadı. İnyeksiya özü-özlüyündə ağrısız və qıcıqsız idi. Xəstə qadın sonrakı gecəni yatdı, halbuki əvvəllər ağrılar məhz gecə saatlarında ən şiddətli olurdu. Altı gündə səkkiz belə inyeksiyadan sonra ağrı yalnız çıxış nöqtələrinə toxunduqda qalırdı və bu da sonra üç qalvanik seansla tamamilə aradan qaldırıldı. Klaatsch. Über Röteln WMW 35/1885 Nr.32 S.995 44. Röteln (Məxmərək) haqqında. Klaatsch tərəfindən (Deutsche Med. Ztg. Nr. 48, 1885). Məlum olduğu kimi, Hebra müstəqil röteln exantemasının mövcudluğunu inkar edir və bütün hallarda söhbətin modifikasiya olunmuş qızılca, skarlatina və ya rozeoladan getdiyini düşünürdü. Lakin son zamanlarda müstəqil röteln epidemiyaları haqqında məlumatlar artdı. K. belə bir epidemiyanı 1861-ci ildə və bu yaxınlarda, keçən qış Berlində müşahidə etdi. Forma və yayılma baxımından çox müxtəlif olan, kiçik qırmızı ləkələrlə səciyyələnən exantema prodromsuz və ya yalnız cüzi prodromlarla, adətən çox sürətlə, 12-24 saat ərzində inkişaf edir, bütün bədənə yayılır və adətən yalnız qısa müddət, bir gündən üç günə qədər, yalnız istisna hallarda daha uzun davam edir. Bəzən mülayim qızdırma ilə, tez-tez isə qızdırmasız meydana çıxır və nadir hallarda güclü qabıqlanma ilə nəticələnir. Müşayiət edən əlamətlər konyunktiva inyeksiyası, udlağın qızarması və xüsusilə səciyyəvi şəkildə boyun və qulaq arxası limfa düyünlərinin şişməsidir. Gedişat sağlam uşaqlarda həmişə xoşxassəli olur. Yoluxuculuq adətən aşağıdır. Nicati und Rietsch. Untersuchungen über die Cholera WMW 35/1885 Nr.32 S.995 45. Vəba üzərində tədqiqatlar. Nicati və Rietsch tərəfindən (Revue de medecine. Juin 1885). Vəbanın Avropada meydana çıxmasından bəri bu xəstəliyin heyvanlara keçirilməsi üzərində təcrübələr aparılmışdır. Sələflərinin çoxsaylı uğursuzluqları müəllifləri son epidemiya zamanı bu məsələni yenidən araşdırmaqdan çəkindirmədi. Vəbadan ölənlərin qanı, ödü və bağırsaq məzmunu ilə aparılan təcrübələr aşağıdakı nəticələri verdi: 1. Dəniz donuzcuğu mədə yolu ilə və daha etibarlı şəkildə birbaşa onikibarmaq bağırsağa inyeksiya ilə yoluxdurula bilər. 2. İt ductus choledochus-a inyeksiya ilə yoluxdurula bilər. 3. Yalnız vergülşəkilli basil (kommabasillen) ehtiva edən maddələr, bağırsaq məzmunu və öd yoluxdurucudur. 4. Vəbadan ölənlərin qanının dəri altına və venalara inyeksiyası sürətlə zəhərlənməyəbənzər əlamətlər yaradır. Bir təcrübədə venaya inyeksiyadan sonra heyvan üç gün sonra öldü. Qanın yoluxdurma qabiliyyəti hələlik qərarlaşdırılmamış qalır. Durand-Claye. Typhus und Cholera in Paris WMW 35/1885 Nr.32 S.995 46. Parisdə tif və vəba. Durand-Claye tərəfindən (Deutsche Med. Ztg. Nr. 48, 1885). Vəba 1884-cü ildə Parisdə eyni zamanda geniş yayılmış tifin səbəb olduğu ölüm hallarının yarısı qədər ölümə səbəb oldu. Ən çox tif hadisəsi qeydə alınan şəhər hissələrində ən çox vəba hadisəsi də var idi. Bu şəhər hissələri ən az sağlam olanlardır. Tif, deyəsən, güclü leysan yağışlarının ardınca, eyni zamanda temperatur kəskin yüksəldikdə meydana çıxdı, belə ki, epidemiya yağışların kəsdiyi anda maksimum həddinə çatmışdı. Vəba temperaturu qeyri-adi yüksək səviyyəyə qaldıran güclü cənub küləyi ilə meydana çıxdı, güclü şimal küləklərinin başlaması ilə yox oldu. Ayrı-ayrı şəhər hissələrinin əhali sıxlığı, görünür, hər iki epidemiyanın tezliyinə təsir göstərmədi, lakin bir evin əhali sıxlığı təsir göstərdi; ev sakinlərinin sayı nə qədər çox idisə, bir o qədər çox fərd öldü. Paris adam başına 160 litr su verir, lakin bir çox evlərdə adam başına yalnız 21 litr su sərf edilir, çünki ev sahibləri su kəmərinin çəkilmə xərclərindən qaçırlar. Ourq kanalının suyu çox keyfiyyətsizdir və ayrı-ayrı şəhər hissələrində vəba və tifdən ölüm nisbəti sərf edilən Ourq suyunun miqdarı ilə mütənasib idi. Vəbadan ölüm nisbəti 1884-cü ildə Tulonda 10.000 sakinə 75, Marseldə 18, Neapolda 100 idi. Parisdə ölüm nisbəti yox dərəcəsində az idi. Charrin. Tuberkulose und Rotz WMW 35/1885 Nr.32 S.996 47. Vərəm və Rotz (Saqqo). Charrin tərəfindən (Revue de medecine. Juin 1885). Bu xəstəliklərin autoinokulyasiyası və reinokulyasiyası üzərində heyvan təcrübələri aşağıdakı nəticələri verdi: 1. Lokal və ümumi vərəmli dəniz donuzcuqları yenidən müvəffəqiyyətlə yoluxdurula bildi. 2. Müvəffəqiyyətli peyvəndlərlə yanaşı, nəticəsiz olanlar da mövcuddur. 3. Müvəffəqiyyətli peyvəndlər heyvanın özündən və ya başqalarından alınan infeksiya maddəsi ilə əldə edildi. 4. Rotz yeni rotz infeksiyasından qorumur və autoinokulyasiya, deyəsən, vərəmdə olduğundan daha asandır. Hadra. Radialislähmung nach Ätherinjektion WMW 35/1885 Nr.32 S.996 48. Efir inyeksiyasından sonra radialis iflici. Hadra tərəfindən (Deutsche Med. Ztg. Nr. 48, 1885). Bir qadın çətin döl gəlişi ilə doğuşdan sonra yüksək dərəcəli anemiya səbəbindən sağ qolun ön hissəsinə bir neçə efir inyeksiyası aldı. Narkozdan ayılan kimi əvvəllər sağlam olan ətraflarında ön qolda mülayim yanma hiss etdi. Ön qol şişdi, zəif və gücsüz oldu və doğuşdan 13 gün sonra soldan 2,5 sm daha qalın idi. N. medianus və ulnaris sahəsində heç bir pozğunluq yox, supinasiya tam idi. Bütün qolda həssaslıq zədələnməmiş, paresteziyalar yox idi. Əlin mülayim volar fleksiyası və 2-ci, 3-cü və 4-cü barmaqların əsas falanqlarının kifayət qədər güclü fleksiyası müşahidə edilirdi ki, bu da bilək oynağında könüllü olaraq yalnız çox qeyri-kamil, barmaqlarda isə heç azaldıla bilmirdi. 5-ci barmaq iflicdə ümumiyyətlə iştirak etmirdi. 2-ci, 3-cü və 4-cü barmaqların ikinci və üçüncü falanqları N. ulnaris tərəfindən təchiz edilən Mm. interossei vasitəsilə könüllü olaraq açılırdı. Baş barmaq süst aşağı sallanmışdı, açıla bilmir, yalnız N. medianus tərəfindən innervasiya edilən M. abductor pollicis brevis-in təmin etdiyi qədər qeyri-kamil abduksiya edilə bilirdi. Elektrik müayinəsi hər iki cərəyan növü ilə dolayı qıcıqlandırmada, Extensor dig. min. prop. istisna olmaqla, barmaq açıcılarında reaksiyanın itməsini və ön qolun digər açıcılarında yüksək dərəcəli azalmanı göstərdi. Söhbət, ön qolun yuxarı üçdə birinin açıcı səthində fassiyanı perforasiya edən efir inyeksiyası nəticəsində, Extensor dig. min. prop. üçün şaxəsini verdikdən sonra Radialis sinirinin Ramus profundus-unun iflicindən gedir. Adamkiewicz. Über Jackson’sche Epilepsie WMW 35/1885 Nr.32 S.996 49. Cekson epilepsiyası haqqında. Adamkiewicz tərəfindən (Berliner klin Wochenschr. Nr. 23, 1885). Bu qıcolmaların özünəməxsusluğu ondan ibarətdir ki, onlar 1. qeyri-müntəzəm tutmalar şəklində meydana çıxır, 2. yalnız bədənin bir yarısını tutur. Onlar gah yalnız üzü, yalnız yuxarı və ya aşağı ətrafları, gah da bu sahələrin hər üçünün və ya yalnız ikisinin əzələlərini tutur. Qıcolmalara ən çox məruz qalan əzələlər N. facialis, Plex. brachialis və Plex. ischiadicus tərəfindən təchiz edilənlərdir, açıcılar (ekstensorlar) bükücülərdən (fleksorlardan) daha tez-tez. Qıcolmalar bir dəfə yalnız fövqəladə qısa davam edir və qıcolma sahəsini sürətlə keçib gedən yüngül seyirmələrdən ibarət olur, başqa bir dəfə isə uzun müddətə uzana və fırlatma hərəkətlərinə qədər arta bilər. — Bu qıcolmaların epileptik, beyin qabığı affeksiyası kimi qəbul edilməsi çətin ki, kifayət qədər əsaslandırılmış olsun. A. heyvanlarda eksperimental olaraq oxşar qıcolmalar yaratmağa müvəffəq oldu. Heyvanın kəllə boşluğuna bir parça laminariya qoyularsa, bununla iki beyin yarımkürəsindən birinin ön hissəsi sıxılarsa, əks tərəf bədən yarısında Cekson qıcolmalarının saf forması əldə edilir. — Bu təcrübələrdən aydın olur ki, Cekson qıcolmalarının mərkəzləri subkortikaldır və fizioloji hərəkət mərkəzlərinə uyğundur. Fizioloji hərəkət ilə bu qıcolmalar arasındakı fərq yalnız ondan irəli gələ bilər ki, ya bu mərkəzlərin qıcıqlanma tərzi, ya da qıcıqlanmanın əsasında duran qıcıqların təbiəti müxtəlifdir. Pawlovsky. Pneumoniekokken in der Luft WMW 35/1885 Nr.37 S.1123–1124 Pnevmoniya kokkları, həmçinin iki ağ siçovula. 24 saatdan sonra siçovullar ölmüşdü. Dördündə də ağciyərlərin şiddətli hiperemiyası, ekssudativ plevrit. Ağciyər havadan məhrumdur, suda batır. Plevritik ekssudatda və ağciyərlərdə diplokokklar tapılır. Jelatin üzərində aqar-aqarla P. substrat səviyyəsindən yuxarı qalxan yarımkürəvi mismar başı ilə xarakterik mismarşəkilli kulturlar əldə etdi. Kulturlar ət rəngindədir və bir neçə kiçik diplokokkla birlikdə iri Friedländer diplokokklarından ibarətdir. Bu orqanizmləri təcrid etmək mümkün olmadı. Dovşanlar, dəniz donuzları, itlər üzərində sonrakı sınaqlar müsbət nəticələr verdi və belə bir fərziyyəyə əsas verir: 1. havadan alınan mikroorqanizmlər patogen xüsusiyyətlərə malikdir; 2. bu mikroorqanizmlər krupoz diplokokklardır. Emmerich eynisini bir həbsxananın tavan arası doldurmasında tapdı, burada pnevmoniya illərlə endemik hökm sürmüşdü. E. təmiz kulturlar əldə etdi və müxtəlif heyvanlarda pnevmoniya törətdi. Mackenzie-Booth. Belladonna bei Chloralvergiftung WMW 35/1885 Nr.37 S.1124 51. Xloral zəhərlənməsində Belladonna. Mackenzie-Booth tərəfindən (D. A. Apoth.-Zeit. Nr. 5, 1885). Dəfələrlə delirium tremens keçirmiş bir içki düşkünü birdən 9,0 xloral qəbul etdi, bunun ardınca heç bir mənfi təsir olmadan 20 saatlıq yuxu gəldi. Aylar sonra yenidən delirium tremens tutması baş verdikdə, M. 12 qram xloralı brom kalium ilə birlikdə, iki saatlıq fasilələrlə qəbul etmək üçün verdi. Lakin xəstə bütün dozanı birdən içdi, bunun ardınca üzün solğunluğu və sianozu, zəif, qeyri-müntəzəm, sürətli nəbzlə yuxuya getdi. Xəstə yüksək səslə çağırışa, konyunktivaya toxunmağa, silkələməyə reaksiya vermirdi. Göz bəbəyi yarı daralmışdı, tənəffüs və qan dövranı orqanlarının əlamətləri təhlükəli idi, qusdurucu vasitələr nəticəsiz qaldı. Suda bir çay qaşığı Tincturae Belladonnae təhlükəli əlamətləri yox etdi. Xəstə iki saatdan sonra daha 20 damcı aldı və tamamilə sağaldı. Dreschfeld. Über Wanderpneumonie WMW 35/1885 Nr.37 S.1124–1126 Dreschfeld (The Medical Chronicle, avqust 1885). 1884-cü ilin aprelindən etibarən D. Mançesterdə adi krupoz pnevmoniyadan bir çox cəhətdən fərqlənən və epidemik pnevmoniya ilə çoxsaylı oxşarlıqlar göstərən xüsusi bir pnevmoniya formasını müşahidə edə bildi. O, bunu “sürünən pnevmoniya” (creeping pneumonia) adlandırır, çünki o, tez-tez məkrli başlayaraq, kifayət qədər yavaş şəkildə bütün ağciyəri və ya bir ağciyər qanadını, ya zirvədən bazaya, ya da əks istiqamətdə gəzib dolaşır. Müşahidə edilən hallar iki qrupa ayrılır. Halların böyük əksəriyyətini əhatə edən birinci qrupda xəstəlik üşütmə, qusma, döş ağrıları və fiziki simptomlar olmadan başlayır. İlk əlamətlər ümumi xəstəlik əlamətləri, qızdırma və iştahanın itməsidir. Üçüncü və ya dördüncü gündə xəstəliyin ilk fiziki əlamətləri meydana çıxır: adətən bir ağciyər zirvəsində kütləşmə və krepitasiya edən xırıltılar. Sonrakı günlər ərzində mülayim dərəcədə yüksək qızdırma altında pnevmonik proses tutulmuş ağciyərin bazasına qədər genişlənir; ilk tutulmuş hissələr hepatizasiya əlamətləri keçirərkən, ən son xəstələnmiş hissələrdə krepitasiya edən xırıltılar tapılır. Bəzi hallarda proses yavaş-yavaş digər ağciyərə keçir, digərlərində isə birtərəfli qalır. O, bir qədər Leresche. Wirkung des Kochsalzes auf die Sekretion des Magensaftes WMW 35/1885 Nr.37 S.1126 53. Xörək duzunun mədə şirəsi sekresiyasına təsiri. Leresche tərəfindən (Revue med. de la Suisse rom.— İsveçrə müxbir vərəqəsi, 1 avqust 1885). L. professor Herzenin təşviqi ilə onun mədə fistulu olan xidmətçisi üzərində xörək duzunun mədə şirəsinə təsiri barədə sınaqlar apardı. Dəyişən sınaq quruluşu ilə 13 gün ərzində apardığı təcrübələr göstərdi ki, həzmin ilk saatlarında normal olaraq artan mədə şirəsinin turşuluğu, səhər yeməyi adi haldan daha çox duz ehtiva etdikdə, istisnasız olaraq azalırdı. Bu fakt, selikli vəzilərin aşkar, yüksək dərəcəli hipersekresiyasına əsaslanır ki, bu da eyni zamanda və eyni qıcıqla artması mümkün olan turşu istehsalının təsirini tamamilə ört-basdır edir. Leube. Über die ammoniakalische Harngährung WMW 35/1885 Nr.42 S.1288–1289 Sidikin ammonyaklı qıcqırması. Leube tərəfindən (Virchow’s Archiv 100-cü cild, 3-cü dəftər). Pasteur sidik cövhərinin karbon turşulu ammoniuma çevrilməsi üçün mikroorqanizmlərin mövcudluğunun zəruri olduğunu müəyyən etdikdən bəri, xəstələrdə sidiyin parçalanması üçün də eyni prinsipin keçərli olub-olmadığı sualı ortaya çıxmışdır. Traube, məlum olduğu kimi, xəstələrdə qələvi sidik parçalanmasının yalnız sidik kisəsinə kateterlərin daxil edilməsi ilə törədildiyini iddia etmişdir. Bunun əksinə olaraq, Colin 1875-ci ildə heyvanlarda bakteriyaların birbaşa sidik kisəsinə daxil edilməsinin belə sidik parçalanmasını başlada bilmədiyini göstərmişdir. Bu ziddiyyət L.-i ammoniumlu sidik qıcqırmasının səbəbi məsələsini yenidən araşdırmağa vadar etdi. O, normal insan sidiyinin sidik kisəsindən çıxarkən tərkibində nə göbələklər, nə də onların inkişafının sidik cövhərinin parçalanmasına səbəb ola biləcək rüşeymlər ehtiva etmədiyini qəti olaraq bildirir. Parçalanma səbəbinin sidiyə xaricdən gətirildiyinə dair xüsusilə diqqətçəkən bir dəlil, eyni sidiyin nümunələri eyni zamanda müxtəlif yerlərdə saxlanıldıqda parçalanmanın tamamilə fərqli vaxtlarda baş verməsi faktındadır. Hər parçalanmış sidikdə göbələklər tapılır və havada olan göbələkləri təcrid edib çoxaltmaq mümkündür ki, onlar da qabiliyyətə malikdirlər Chaveau. Über Dissociation der Herzkammer und Vorhofkontraktionen WMW 35/1885 Nr.42 S.1289 55. Ürək mədəciyi və qulaqcıq daralmalarının dissosiasiyası haqqında. Chauveau tərəfindən (Revue de Medecine, mart 1885). Ch. ürək qulaqcıqları və mədəciklərinin müstəqil fəaliyyətinin müşahidə edildiyi bir xəstənin halını təsvir edir. Birincinin ritmi dəqiqədə 60-65, mədəciklərinki isə 21-24 idi. Bilək nahiyəsində nəbzin sfiqmoqrafik qeydi müntəzəm, çox yavaşımış nəbz göstərirdi; karotiddən yazdırdıqda isə, iri dalğalar arasında səpələnmiş, guya qeyri-müntəzəm şəkildə kiçik qalxmalar görünürdü. Xüsusi aparat vasitəsilə hazırlanmış ürək fəaliyyətinin qrafik qeydləri hər 2,5 saniyədən bir müntəzəm ardıcıllıqla mədəcik daralmalarını və onların arasında karotid əyrisindəki kiçik qalxmalara uyğun gələn digər daha kiçik və tez-tez pulsasiyaları göstərdi. Auskultasiya zamanı hərdən normal ürək tonları arasında çox zərif tonlar eşidilirdi. Xarici vidaci venada karotid nəbzindəki kiçik qalxmalara tam uyğun gələn pulsasiyalar görünür və hiss edilirdi. Ch. belə nəticəyə gəlir ki, bu daha tez-tez döyüntülər yalnız qulaqcıqların fəaliyyəti nəticəsində yarana və vidaci venalardan karotidlərə ötürülə bilərdi. Xəstə vagus nüvəsinin affeksiyasını ehtimal etdirən əlamətlərdən əziyyət çəkirdi. Heyvan təcrübələri göstərir ki, vagusun kəsilməsi, ürək mədəciklərinə kanülün daxil edilməsi ilə mədəcik daralmasının ritmi pozulur, halbuki qulaqcıq fəaliyyəti təsirsiz qalır. Poensgen. Fall von Lähmung nach Erfrierung WMW 35/1885 Nr.42 S.1289 56. Donmadan sonra iflic hadisəsi. Poensgen tərəfindən (Deutsche mediz. Wochenschr., 4 iyun 1885). 20 yaşlı bir kişi qış gecəsini sərxoş halda, yerdə uzanmış, iddiaya görə sağ böyrü üstə keçirdi. O, huşsuz tapıldı və sonra qolundakı şiddətli ağrılar səbəbilə Heydelberq klinikasına müraciət etdi. Sağ qolun ön hissəsi və barmaqlar mülayim dərəcədə fleksiya gərginliyində idi, onların gücü əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdı, bəzi hərəkətlər icra edilə bilmirdi, həssaslıq qolun hər yerində azalmış, radial tərəfdə isə demək olar ki, itmişdi. Əzələlər, xüsusilə bükücü tərəfdə, şişmiş və təzyiqə həssas idi. Oxşar dəyişikliklər sağ baldırda da göstərildi. Temperatur bir qədər yüksəlmişdi. Sonrakı gedişatda həssaslıq pozğunluqları tezliklə azaldı, parez və əzələlərin ağrılılığı yaxşılaşdı, əzələ şişkinliyinin yerini aşkar atrofiya tutdu, bundan əlavə əzələlərdə sərt, xüsusilə həssas düyünlər inkişaf etdi. Əzələlərin induksiya cərəyanlarına qarşı oyanıqlığı azalmış, qalvanik cərəyana qarşı isə normal idi. Proses çətin ki, miogen mənşəli olaraq qəbul edilə bilər və burada müşahidə edilən iflic işemik iflicə analojidir. Pitt. Der Vorschlag der Tracheotomie bei Hydrophobischen WMW 35/1885 Nr.42 S.1289–1290 57. Hidrofobiyalılarda traxeotomiya təklifi. Pitt tərəfindən (Medical Times, 20 iyun 1885). Dr. Norman Chevers, hidrofobiyalıların ölümünün qırtlaq qapağının bağlanması ilə təhdid edildiyi fikrindən çıxış edərək, quduzluq xəstəliyinin ilk simptomları görünən kimi traxeotomiya edilməsini tövsiyə etmişdir. Xəstəliyin bütün simptomlarının inkişaf etdiyi bir hadisə bu əməliyyatdan sonra sağalma ilə nəticələndi; lakin bu hadisədə quduz it tərəfindən dişlənmənin sübutu yox idi. Pitt, məhz bir qıcolma tutması gələrkən bir hidrofobiyalını larinqoskopiya etmək imkanı qazandı və gördü ki, tutma zamanı səs telləri qırtlaq qapağını bağlamaq əvəzinə, geniş aralanır və bir neçə saniyə ərzində qırtlaq divarı ilə təmasda qalır. Tutmanın klinik mənzərəsi də göstərir ki, burada söhbət qırtlaq qapağının bağlanmasından deyil, ən yüksək inspirasiyada tənəffüsün dayanmasından gedir. Quduz bir itdə traxeotomiya tamamilə nəticəsiz qaldı. Schapira. Osmiumsäure gegen Neuralgien WMW 35/1885 Nr.42 S.1290 58. Osmium turşusu nevralgiyalara qarşı. Schapira tərəfindən (St. Petersburger med. Wochenschrift № 27, 1885). Sch. səkkiz trigeminus nevralgiyası hadisəsində osmium turşusunun dərialtı inyeksiyalarını tətbiq etmişdir. (Acidi osmici 0.1, aq. dest. 6.0, Glycerin. pur. 4.0.) İnyeksiyaların sayı fərdi hallarda 1 ilə 12 arasında dəyişmiş, yalnız bir dəfə bir aylıq fasilədən sonra 20 inyeksiya edilmişdir. Doza 5 damcı təşkil etmişdir. Ağrılı nahiyəyə edilən inyeksiyalar şübhəsiz müvəffəqiyyətlə müşayiət olunmuşdur. Tez-tez inyeksiyadan sonra ağrı sinirin qonşu bir şaxəsinə keçmişdir. Bir huşunu itirmə hadisəsindən başqa zərərli yan təsirlər müşahidə edilməmişdir. Beş hadisədə tam şəfa, iki hadisədə əhəmiyyətli yüngülləşmə əldə edilmiş, bir hadisədə isə heç bir nəticə alınmamışdır. Nevralgiyalar çox ağır idi və indiyədək digər müalicə cəhdlərinə müqavimət göstərmişdi. Immermann. Poliomyelitis anterior acuta und Landry'sche Paralyse WMW 35/1885 Nr.42 S.1290 59. Kəskin ön poliomielit və Landry iflici. Immermann tərəfindən (Berliner klin. Wochenschrift № 29, 1885). 23 yaşlı bir kişidə qızdırma əlamətləri ilə alt və üst ətraflarda yuxarı qalxan, süst, hərəki iflic inkişaf etmişdir. Qarın və sidik kisəsi əzələləri də paretik olmuşdur. Həssasiyyat pozulmamışdı. Daha sonra bulbar simptomlar əlavə olunmuş, lakin onlar yenidən geriləmişdir. Əvvəlcə mövcud olan reflekslər itmiş, iflic isə stasionar qalmış, əzələ atrofiyaları və ya oyanıqlıq dəyişiklikləri baş verməmişdir. Bütün klinik gedişat Landry iflicinin lehinə danışırdı. Xəstə krupoz pnevmoniyadan vəfat etmişdir. Yarılma tamamilə təzə kəskin ön poliomielit aşkar etmişdir. Beləliklə, Landry iflici mənzərəsi altında gedən bir kəskin ön poliomielit mövcuddur. Landry yuxarı qalxan iflici və boz ön buynuzların kəskin iltihabı bir xəstəlik prosesinin yalnız dərəcə etibarilə fərqli mənzərələridir. Lichtheim. Sarkom der linken Lunge WMW 35/1885 Nr.42 S.1290 60. Sol ağciyər sarkoması. Lichtheim tərəfindən (Korrespondenzbl. f. Schweizer Aerzte № 13, 1885). Xəstə qadında artıq uzaqdan sol döş qəfəsi yarısının, xüsusilə onun arxa və aşağı hissəsində əhəmiyyətli, yerlərdə hətta qabarlı qabarması müşahidə edilirdi. Perkussiya sol ağciyərin demək olar ki, tamamilə sıxışdırılıb yerdəyişməsini və kompressiyasını, belə ki, yalnız ön yuxarıda tam küt olmayan səsin cüzi bir zonasının qaldığını, bundan başqa ürəyin və iri damarların yerdəyişməsini aşkar etdi. Şiş bir il ərzində yavaş-yavaş indiki ölçüyə qədər inkişaf etmiş, bununla bərabər xəstədə müvafiq arıqlama və qüvvədən düşmə baş vermişdi. Xəstəlik mənzərəsində maraqlı olan, döş qəfəsinin arxa aşağı yarısında müşahidə edilən, qabırğaların təzyiq eroziyası nəticəsində əmələ gələn şişin qabarlı qabarmaları idi. Onların yerində şiş birbaşa yumşaq, az qala kompressibl bir kütlə kimi palpasiya edilirdi. Auskultasiya bu yerlərdə, vena boynunda eşidilən rahibə küyünə bənzər, çoxsaylı geniş damarların mövcudluğunun sübutu kimi pulsasiya edən, üfürüm küyü verirdi. Rosenblüth, Pyridin bei Asthma WMW 35/1885 Nr.46 S.1413 Rosenblüth (Wratsch № 24. St. Petersburger Med. Wochenschrift № 28, 1885). Piridin müxtəlif üzvi maddələrin quru distilləsi zamanı əldə edilən homoloji əsasların birinci sırasına aid bir triamindir (C 6 H 5 As). İlk dəfə Anderson tərəfindən hazırlanmış (1851) və Bochefontaine tərəfindən onun fizioloji təsiri tədqiq edilmişdir (1883). O, şəffaf, asan axan, intensiv iyli bir mayedir ki, mərkəzi sinir sisteminə və tənəffüsə təsir edir, ürəyi isə salamat qoyur. R. bu vasitəni Parisdə prof. Germain See-nin tibb klinikasında 14 astmatik üzərində sınaqdan keçirmiş, bu zaman astma 5 dəfə hidrops ilə müşayiət olunan ürək qüsurlarının nəticəsi idi. Nervoz astmalı üç xəstə 8–10 günlük müalicə ilə sağalmışdır. Astmanın xroniki bronxial katar səbəbindən olduğu bir hadisədə tutmalar da kəsilmişdir. Emfizem zamanı astmanın üç hadisəsində, eləcə də uşaqlıqdan bəri mövcud olan bir nervoz astma hadisəsində vasitə yüngülləşmə gətirmişdir. Yalnız bir dəfə qusma meyli və başgicəllənmə səbəbindən vasitənin tətbiqi dayandırılmalı olmuşdur. Tətbiq belə edilir ki, kiçik bir otaqda düz bir boşqabda 4–5 qram vasitə tökülür və buxarlanır. Xəstə gündə 3 dəfə təxminən 1½ saat bu otaqda qalmalıdır. Cantani, Versuch einer Bakteriotherapie WMW 35/1885 Nr.46 S.1413–1414 62. Bakterioterapiya cəhdi. Cantani tərəfindən (Centralbl. f. d. med. Wissenschaft. № 29, 1885. Allg. med. Central-Ztg. № 58, 1885). Müəyyən bakteriyalar digərlərinin və xüsusilə patogen şizomisetlərin kulturasını məhv edir. C. bu faktı müxtəlif infeksion xəstəliklərin terapiyası üçün dəyərləndirməyə çalışmışdır. İlk öncə C. Koch vərəm basilinin mübarizəsi üçün Bacterium Termo-nu seçmişdir. Müxtəlif heyvanlarda konyunktival inokulyasiyalar, mədəyə, bağırsaq kanalına, dəri altına inyeksiyalar və ağciyərlərə püskürtmə vasitəsilə inhalyasiyalar bu bakteriyanın zərərsizliyini sübut etmişdir. Bunun əsasında C. ilk cəhdi bəlğəmi çoxsaylı Koch vərəm basilləri ehtiva edən 42 yaşlı bir ftizik qadın üzərində həyata keçirmişdir. Bəlğəmləri inokulyasiya edilmiş heyvanlar lokal və ümumi vərəm göstərmişdir. C. indi bu xəstədə mayeləşdirilmiş, ət bulyonu ilə durulaşdırılmış qidalı jelatində Bacterium Termo təmiz kulturasının inhalyasiyalarını sınaqdan keçirdi. Ekspektorasiya sürətlə azaldı; dörd həftədən sonra vərəm basilləri bəlğəmdə tamamilə itdi və bir daha orada meydana çıxmadı, halbuki Bacterium Termo orada getdikcə daha çox miqdarda peyda oldu. Qızdırmanın azalması, bədən çəkisinin artması və ümumi halın yaxşılaşması. Mikroskopik olaraq vərəm basillərindən azad olan bəlğəmlər inokulyasiya edilmiş heyvanlar vərəm xəstəliyinin heç bir əlamətini verməmişdir. Pfeiffer. Ernährung mit Fleischpepton WMW 35/1885 Nr.46 S.1414 63. Ət peptonu ilə qidalanma. Pfeiffer tərəfindən (Berl. klin. Wochenschrift № 30, 1885). Bu yaxınlarda Amerikada hazırlanmış iki ət peptonu (Kochs və Kemmerich tərəfindən) bazara çıxarılmışdır ki, onlar indiyədək istifadə edilənlərdən xoş dadı, asan həll olması, tam saxlanıla bilməsi və ucuz qiyməti ilə fərqlənir. İnsanlar üzərində sınaqlar aşağıdakıları göstərmişdir: 1. Hər iki preparat yüksək qida dəyərinə malikdir. 2. Kemmerich peptonu həm artıq, həm də qeyri-kafi qidalanma zamanı, xəstələrdə və rekonvalesentlərdə Kochs peptonundan daha çox fayda verir. Artıq qidalanma zamanı o, daha çox maddə toplanmasına səbəb olur, qeyri-kafi qidalanma zamanı isə azot itkisinin daha əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına. Pfeiffer. Typhusbacillen im Darminhalte und im Stuhlgange WMW 35/1885 Nr.46 S.1414 64. Bağırsaq məzmununda və nəcisdə tif basilləri. Pfeiffer tərəfindən (Deutsche Med. Wochenschrift № 29, 1885). Visbadendə tif epidemiyası zamanı (bu il 28 iyundan 12 iyula qədər təxminən 500 hadisə) Pf. nəcisdə tif basillərinin mövcudluğu haqqında tədqiqatlar aparmışdır. Agar-Agar yüksək temperaturda tamamilə maye halına gətirilmiş, sonra 40°C-yə qədər soyudulmuş, tədqiqat materialı ilə qarışdırılmış və mümkün qədər tez mülayim qızdırılmış sterilizə edilmiş şüşə lövhəyə tökülmüşdür. Tezliklə tif xəstələrinin mümkün qədər təzə nəcisi ilə qarışdırılmış bu lövhələrdə 2–3-cü gündən xarakterik tif koloniyalarını tapmaq müvəffəqiyyət qazanmışdır. Koloniyalar kifayət qədər kəskin kənarlı, bərabər dərəcədə yüngül qranulyasiyalı, zəif qəhvəyi rəngli olub nadir hallarda dairəvi, adətən qeyri-müntəzəm çıxıntılı, hətta armud- yaxud limonşəkilli olur. Basillər asılı damcıda canlı xüsusi hərəkətə malik idi və uzun selikli saplar əmələ gətirirdi. Qələvi metilen mavisi məhlulu ilə boyanmış quru preparatda onlar tif basillərinin müvafiq uzunluğunu və qalınlığını və xüsusilə Qaffki tərəfindən müşahidə edilmiş vakuol əmələ gəlməsini aydın göstərirdi. Kartof kulturası üzərində tədqiqatlar diaqnozu təsdiq etmişdir. Pf. basilləri nəcisdən başqa meyitin bağırsaq məzmununda da tapmışdır. Klebs. Zur Ätiologie der Cholera WMW 35/1885 Nr.46 S.1414–1415 65. Vəbanın etiologiyasına dair. Klebs tərəfindən (Korrespondenzbl. f. Schweizer Aerzte № 13, 1885). Vəbanın əlamətləri göbələk zəhərlənmələrində məlum olan hadisələri xatırladır ki, onlar da az hallarda vəbaya bənzər əlamətlərlə başlamır. Lakin bunlarda da əsl təhlükə bağırsaqda sekresiya pozğunluğu ilə əlaqədar dəyişikliklərdə deyil, daha çox bütün göbələk zəhərlərinin görkəmli protoplazma zəhərləri kimi özü ilə gətirdiyi hüceyrə elementlərinin daha dərin zədələnmələrindədir. Bu cür mülahizələr vəba üçün də belə bir fərziyyəyə gətirib çıxarır ki, bağırsaqda inkişaf edən mikroorqanizmlərin lokal təsiri ilə yanaşı zəhər təsirləri meydana çıxır və ağır ümumi əlamətlərə səbəb olur. Koch vəba vibrionları ilə heyvan təcrübələri göstərmişdir ki, vəbada söhbət alkaloidlər sinfindən olan bir kimyəvi cismin təsirindən gedir. Onun təsiri ilk öncə iradi əzələlərə şamil olur, əvvəlcə ayrı-ayrı əzələ qruplarında titrəmə, sonra ümumi qıcolmalar şəklində. Birinci əlamət mərkəzi səbəbi qəbul edilə bilməz edir. Daha sonra saya əzələ liflərində qismən qıcıqlanma, qismən də iflic əlamətləri kimi başa düşülməli olan hadisələr, bəbəyin daralması, səthi hissələrin anemiyası meydana çıxır. Koch vəba vibrionu əsl səbəbdir. Burkart. Wesen und Behandlung der chronischen Morphiumvergiftung WMW 35/1885 Nr.46 S.1415–1416 66. Xroniki morfium zəhərlənməsinin mahiyyəti və müalicəsi. Burkart tərəfindən (Volkmann, Samml. klin. Vorträge, 237. Korrespondenzblatt f. Schweizer Aerzte Nr. 17, 1885). Patoloji-anatomik cəhətdən xroniki morfium zəhərlənməsi xüsusilə ağciyərlərin, böyrəklərin və həzm orqanlarının venoz dövranında durğunluq mənasında qan dövranı pozğunluqları ilə təzahür edir; beyin və onurğa beynində durğunluğun sübut edilməsi isə daha çətindir. Ən ağır hallarda böyrək iltihabları, ürək əzələsinin piyli degenerasiyası və beyin və onurğa beynində daha dərin toxuma dəyişiklikləri müşahidə edilir. B. morfiumun tədricən kəsilməsinin tərəfdarıdır. Bu müalicə üsulunun böyük üstünlükləri onun təhlükəsizliyində və xəstənin şəxsi azadlığından istifadə etməsinə imkan verilməsindədir. ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Referatlar (1884–1885)

A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). I hissə | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). I hissə Forel: Der Hypnotismus, seine Bedeutung und seine Handhabung. Ştutqart, F. Enke, 1889. I. Sürixli məşhur psixiatrın cəmi 88 səhifəlik bu əsəri, 1888-ci ildə «Zeitschrift für die gesammte Strafrechtswissenschaft» jurnalının IX cildində dərc olunmuş, hipnotizmin cinayət hüququ baxımından əhəmiyyətinə dair bir məqalənin genişləndirilmiş şəklidir. Bu kitab, yəqin ki, uzun müddət alman hipnotizm ədəbiyyatında görkəmli bir yer tutacaqdır. Qısa, az qala katexizm tərzində yazılmış, böyük aydınlıqla ifadə olunmuş və qətiyyətli bir dillə qələmə alınmış bu əsər, «hipnotizm təlimi» adı altında cəmlənən bütün hadisələr və problemlər dairəsini əhatə edir, faktlar və nəzəriyyələri məharətlə ayırır, heç bir yerdə hərtərəfli araşdıran bir həkimin ciddiliyini əskiltmir və elmi müzakirəyə bu qədər yaraşmayan hədsiz coşqunluq tonundan hər yerdə qaçır. Yalnız bir dəfə Forel-in izah tərzi həyəcanlanır və o, belə deyir: «Braid və Liebault tərəfindən telqinin psixoloji əhəmiyyətinin kəşfi, mənim fikrimcə, o qədər möhtəşəmdir ki, bu, insan zəkasının ən böyük kəşfləri, daha doğrusu, dərketmələri ilə müqayisə oluna bilər.» Bu ifadədə hipnozun hədsiz qiymətləndirilməsini görən kəs, gələcək illər hipnozun vəd etdiyi böyük nəzəri və praktiki inqilablardan neçəsinin faktiki olaraq onun vasitəsilə reallaşa biləcəyini aydınlaşdırana qədər, öz qəti mühakiməsini təxirə salmalıdır. Hal-hazırda «spiritizm»in məşğul olduğu, hipnotizmə söykənən o qaranlıq problemlərdən (fikir ötürülməsi və s.) bəhs edərkən, Forel həqiqi elmi ehtiyatlılıq nümayiş etdirir. Anlaşılmazdır ki, nə üçün şəhərimizin bir avtoriteti, müəllifimizi bir tibb cəmiyyəti qarşısında «cənublu Forel» adlandırmış və ona qarşı hipnozun guya «daha şimallı» bir əleyhdarını daha soyuqqanlı düşüncə tərzinin nümunəsi kimi qarşı qoymuşdur. Canlı tədqiqatçıların elmi problemlər barədə mühakimələrini onların milliyyətinə və ya vətəninə istinadla rədd etməyə çalışmaq o qədər də yolverilməz olmasa da, və prof. Forel 46° şimal enliyi dərəcəsində doğulub böyümək səadətinə malik olmasa belə [2], bu kiçik kitabın mütaliəsindən onun müəllifinin temperamentinin məntiqə qalib gəldiyi qənaətinə gəlməyə haqqımız olmazdı. Əksinə, bu kiçik əsər, hipnozun müalicəvi bir vasitə kimi dəyərini və əhəmiyyətini öz zəngin təcrübəsi ilə öyrənmiş və «rişxəndçilərə və inamsızlara»: «Mühakimə etməzdən əvvəl yoxlayın» – deyə səslənməyə haqqı olan ciddi bir həkimin əsəridir. O əlavə etdikdə də onunla razılaşmaq lazım gələcək: «Hipnotizm barədə mühakimə yürüdə bilmək üçün insan özü bir müddət hipnoz altında qalmış olmalıdır.» Əlbəttə, hipnozun çoxsaylı əleyhdarları var ki, onlar öz mühakimələrini daha rahat bir yolla əldə ediblər. Bunlar yeni müalicə metodunu, məsələn, yeni tövsiyə olunan bir dərmanla necə davranılarsa, o cür qərəzsiz və diqqətlə sınaqdan keçirib tətbiq etməmiş, əksinə, hipnozu əvvəlcədən rədd etmişlər və indi də bu metodun qiymətölçüyəgəlməz müalicəvi təsirləri barədə heç bir məlumat onlara mane olmur ki, nəyə əsaslanırsa əsaslansın, ona qarşı olan nifrətlərini ən kəskin və ədalətsiz şəkildə ifadə etsinlər. Onlar hipnozun təhlükələrini hədsiz dərəcədə şişirdir, ona bir-birinin ardınca iyrənc adlar verir və hipnoz vasitəsilə əldə olunan müalicə uğurları barədə, az qala gözardı edilə bilməyəcək qədər çox olan hesabat selinə qarşı belə kahin kəlamları ilə çıxış edirlər: müalicə uğurları heç nə sübut etmir, onlar özləri sübuta ehtiyac duyurlar [3]. Onların əleyhdarlığının şiddəti qarşısında, xəstələrinin rifahı naminə hipnozu tətbiq etməyi özlərinə borc bilən həkimləri niyyətlərinin natəmizliyində və qeyri-elmi düşüncə tərzində ittiham etmələri təəccüb doğurmur; istər açıq, istərsə də az-çox üstüörtülü işarələrlə irəli sürülsün, elmi müzakirədən kənarda qalmalı olan ittihamlar. Bu əleyhdarlar arasında cənab Hofrat Meynert kimi, işləri ilə böyük nüfuz qazanmış, həm həkim, həm də qeyri-həkim auditoriyanın indi heç bir əlavə yoxlama olmadan onların bütün ifadələrinə şamil etdiyi şəxslər varsa, hipnotizm işinə müəyyən zərər dəyməsi qaçılmazdır. Əksər insanlar üçün nevropatologiyanın bəzi fəsillərində böyük təcrübə toplamış və çoxlu iti zehin nümayiş etdirmiş bir tədqiqatçının, digər problemlər üçün avtoritet kimi çağırılmağa hər cür səlahiyyətdən məhrum ola biləcəyini qəbul etmək çətindir; və böyüklüyə, xüsusən də intellektual böyüklüyə hörmət, şübhəsiz ki, insan təbiətinin ən yaxşı xüsusiyyətlərindəndir. Lakin o, faktlara olan hörmət qarşısında geri çəkilməlidir. Avtoritetə söykənməyi, faktların öyrənilməsi ilə əldə edilmiş öz mühakiməsinə qarşı qoyduqda, bunu ifadə etməkdən çəkinməmək lazımdır. Hipnoz məsələsində, rəyçi kimi, müstəqil mühakimə əldə etmiş kəs, beləliklə hipnozun nüfuzuna dəymiş zərərin yalnız zaman və məkan baxımından məhdud ola biləcəyi ilə təsəlli tapacaqdır. Telqin terapiyasını tibbin müalicə xəzinəsinə daxil etmək istəyən hərəkat başqa yerlərdə artıq zəfər çalmışdır və nəhayət Almaniyada, daha doğrusu Vyanada da məqsədinə çatacaqdır. Həkimlərdən kim faktiki mülahizələrə açıqdırsa, hipnotik terapiyanın guya qurbanlarının müalicədən sonra əvvəlkindən daha az əziyyət çəkdiyini və öz vəzifələrini daha yaxşı yerinə yetirdiyini gördükdə – bunu mən öz xəstələrim barədə deyə bilərəm – daha mülayim əhval-ruhiyyəyə gələcəkdir. Öz təcrübələri ona göstərəcəkdir ki, hipnoza qarşı yönəldilmiş bir sıra ittihamlar, xüsusilə hipnoza deyil, eyni dərəcədə bizim bütün terapiyamıza aiddir, hətta hamımızın tətbiq etdiyi bəzi ayrı-ayrı prosedurlara qarşı hipnoza qarşı olduğundan daha haqlı olaraq yönəldilə bilər. O, bir həkim kimi, hipnozu tətbiq etməməyin, xəstələrini əziyyət çəkməyə tərk etməyin qeyri-mümkünlüyünü görəcək, halbuki onları zərərsiz bir psixi təsir vasitəsilə xilas edə bilər. O, öz-özünə deməli olacaq ki, hipnoz, əgər ona «süni dəlilik» və ya «süni isteriya» deyilərsə, öz zərərsizliyindən və müalicəvi dəyərindən heç nə itirmir, necə ki, məsələn, vegetarianların qəzəbi onu «leş» kimi təhqir edəndə ət öz ləzzətindən və qida dəyərindən itirmir. Bir anlıq unudaq ki, hipnozun təsirlərini təcrübədən tanıyırıq və özümüzdən soruşaq ki, hipnozdan apriori olaraq hansı zərərli təsirləri gözləməliyik. Hipnotik müalicə üsulu, birincisi, hipnotik halın yaradılmasından, ikincisi isə, hipnoz edilənə bir telqin verilməsindən ibarətdir. Bu iki aktdan hansı zərərli olmalıdır? Hipnozun yaradılması? Lakin hipnoz, ən mükəmməl şəkildə müvəffəq olduqda, hamımıza bu qədər tanış olan, əlbəttə ki, bu qədər çox cəhətdən hələ də anlaşılmamış adi yuxudan başqa bir şey deyil və daha az yaxşı inkişaf etdikdə isə, yuxuya getməyin müxtəlif mərhələlərinə uyğun gəlir. Doğrudur ki, biz yuxuda psixi tarazlığı itirmiş oluruq, beynimizin fəaliyyəti yuxu zamanı pozulmuşdur, bir çox cəhətdən dəliliyi xatırladır, lakin bu bənzətmə yuxudan həm də ruhən yenidən güclənərək oyanmağımıza mane olmur. Meynert-in kortikal fəaliyyətin azalmasının zərərli təsirləri barədə mülahizələrindən və hipnotik eyforiyanın mənşəyi haqqındakı izahından sonra, biz həkimlərin əslində insanları yuxusuz saxlamaq üçün bütün əsaslarımız olardı. Lakin onlar hələ də yatmağı üstün tuturlar və biz hipnotik terapiyanın təhlükələrinin hipnoz etmə aktında olduğundan narahat olmaq istəmirik. Deməli, telqinin verilməsi zərərli amildir? Qeyri-mümkündür, çünki əleyhdarların hücumları, diqqətəlayiq şəkildə, heç də telqinə qarşı yönəlmir. Telqinin istifadəsi guya həkimə həmişədən tanış olan bir şeydir, «biz hamımız daim telqin edirik,» deyirlər və həqiqətən də həkim – hipnoz etməyən də – heç vaxt, öz şəxsiyyətinin gücü, sözünün və öz – avtoritetinin təsiri ilə bir xəstəlik əlamətini xəstənin diqqətindən uzaqlaşdırdığı zamankından daha məmnun olmur. Bəs nə üçün həkim, təsadüfən bir dəfə müvəffəq olduqda onun üçün həmişə bu qədər arzuolunan olmuş bir təsiri planlı şəkildə hədəfləməyə cəhd etməməlidir? Lakin bəlkə də telqin, həkim tərəfindən sərbəst şəxsiyyətin sıxışdırılması pisdir, axı həkim süni yuxuda da yatan beyin üzərində idarəetmə gücünü saxlayır. Ən qəti deterministləri birdən-birə təhlükə altında olan «şəxsi iradə azadlığı»nın müdafiəçiləri kimi görmək, xəstələrinin «sərbəst yüksələn ruh fəaliyyəti»ni böyük dozalarda brom, morfin və xloralla boğmağa adət etmiş psixiatrın, telqini təsiri hər iki tərəf üçün alçaldıcı bir şey kimi ittiham etdiyini eşitmək olduqca maraqlıdır. Doğrudanmı unutmaq olarmı ki, hipnotik telqin vasitəsilə xəstənin müstəqilliyinin sıxışdırılması həmişə yalnız qismidir, bu, xəstəlik əlamətlərinə qarşı yönəlir, yüz dəfə izah edildiyi kimi, insanın bütün ictimai tərbiyəsi yararsız təsəvvürlərin və motivlərin sıxışdırılmasına və onların daha yaxşıları ilə əvəz olunmasına əsaslanır, həyat hər gün hər bir insana elə psixi təsirlər gətirir ki, bunlar oyaqlıq halında müdaxilə etsələr də, onu, bir ağrı və ya qorxu təsəvvürünü təsirli bir əks-təsəvvürlə aradan qaldırmağa çalışan həkimin telqinindən qat-qat intensiv şəkildə dəyişdirir? Xeyr, hipnotik terapiyada sui-istifadədən başqa heç nə təhlükəli deyil və bir həkim kimi, bu sui-istifadədən qaçınmaq üçün özündə kifayət qədər diqqətlilik və ya niyyət saflığı görməyən kəs, yeni müalicə metodundan uzaq durmaqla yaxşı edər. Hipnozu, dəb seli onları buna məcbur etməmişdən əvvəl, müalicəvi bir vasitə kimi tətbiq etmək cəsarətinə malik olan o həkimlərin şəxsi qiymətləndirilməsinə gəldikdə isə, rəyçi belə bir fikirdədir ki, böyük insanların bu qədər tez-tez rast gəlinən dözümsüzlüyünü müəyyən dərəcədə nəzərə almaq yaraşar. Buna görə də rəyçiyə, cənab Hofrat M e y n e r t-in travmatik nevrozlar haqqındakı məqaləsinin oxucularına onu (rəyçini) və onun həyat hekayəsinin bir hissəsini hansı səbəblərə görə təqdim etdiyinə burada toxunmaq hələ münasib görünmür və ümumiyyətlə, daha geniş bir dairə üçün kifayət qədər maraqlı deyil. Rəyçiyə daha vacib görünür ki, elmi məsələlər barədə mühakimələrini böyük bir avtoritetə möhürlətməyə alışmış və bəlkə də bu işdə öz ayırdetmə qabiliyyətlərinin qeyri-kafiliyini düzgün dərk etmələri ilə idarə olunan şəxslər qarşısında hipnoz işini müdafiə etsin. O, bunu, Meynert-in əleyhdar avtoritetinə qarşı hipnoza daha dostyana yanaşmış digər avtoritetləri qoymaqla etməyi düşünür. O xatırladır ki, bizdə hipnozun elmi tədqiqinə təşviq prof. H. Obersteiner-dən gəlmişdir və yenicə universitetimiz üçün qazanılmış prof. v. Krafft-Ebing kimi görkəmli bir ruh və əsəb həkimi hipnozun qiymətləndirilməsinə heç bir çəkinmədən etiraf edir və onu öz həkimlik fəaliyyətində ən böyük uğurla tətbiq edir. Göründüyü kimi, bu adlar, etimadı bir elmi avtoritetdən müəyyən milliyyət, irq və coğrafi enlik şərtlərini yerinə yetirməsini tələb edən və inancları vətənin sərhəd dirəklərində dayanan o mühakiməyə ehtiyaclı şəxsləri də qane edə bilər. Vətəndən kənardakı elmi əhəmiyyətə də həssas olan hər bir başqası, prof. Forel-i də, hipnozun tərəfini tutması onu bu müalicəvi metodun guya alçaqlığı və nalayiqliyi barədə arxayın sala biləcək insanlar sırasına daxil edəcəkdir. Xüsusilə rəyçi, Meynert-in hücumları qarşısında, hipnozu müdafiə etməklə özünü layiqli adamların arasında hiss etmişdir. Prof. Forel, insanın çox diqqətəlayiq bir beyin anatomisti ola biləcəyinə və buna baxmayaraq hipnozda bir mənasızlıqdan başqa bir şey görə biləcəyinə sübutdur. Cənab Hofrat Meynert-in rəyçinin keçmişinə lütfkarlıqla verdiyi [4] «fizioloji cəhətdən dəqiq təlim görmüş həkim» kvalifikasiyasını ondan da əsirgəmək olmaz və rəyçi şər Parisdən pozulmuş qayıtdığı kimi, prof. Forel üçün də Nansi şəhərinə, Bernheim-in yanına səfər, bu qarşımızdakı əla kitaba borclu olduğumuz o yeni fəaliyyətin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. (İkinci məqalə davam edəcək.) Dr. Sigm. Freud. Qeydlər: [2] Forel-in məktubla bildirdiyi bir fikrindən çıxardığıma görə. [3] Müşavir Meynert, k. k. Həkimlər Cəmiyyətinin bu il 7 iyun tarixli iclasında. [4] Mən cənab Müşavir Meynert-i yenidən düzəltməliyəm. O, mənim barəmdə deyir ki, mən «burada hipnoz üzrə təlim görmüş praktik olaraq fəaliyyət göstərirəm». Bu, çox az deyilmişdir və kənar şəxslərdə mənim hipnoz etməkdən başqa heç nə etmədiyim kimi yanlış təsəvvür yarada bilər. Mən əksinə, «burada» sinir həkimi olaraq yaşayıram və belə bir həkimin ixtiyarında olan bütün terapevtik metodlardan istifadə edirəm. İndiyədək hipnoz tətbiqi ilə əldə etdiyim uğurlar isə, bu güclü köməkçi vasitədən gələcəkdə də imtina etməməyi mənim üçün bir vəzifəyə çevirir. [«Wiener medizinische Wochenschrift», 1889, № 28, s. 1097–1099. Rezension I.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). II hissə | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). II hissə Referate und literarische Anzeigen. [1] Forel: Der Hypnotismus, seine Bedeutung und seine Handhabung. Stuttgart, F. Enke, 1889. II. Kitabının giriş bölməsində Forel «faktları, nəzəriyyəni, anlayışları və terminologiyanı» bir-birindən mümkün qədər ayırmağa çalışır. Hipnotizmin əsas faktı ondan ibarətdir ki, insanı yuxuya bənzər xüsusi bir ruhi (müvafiq olaraq beyin) vəziyyətinə gətirmək mümkündür. Bu vəziyyət hipnoz adlanır. İkinci sıra faktlar bu vəziyyətin necə əmələ gətirildiyi (və aradan qaldırıldığı) üsulundan ibarətdir. Görünüşə görə bu, üç yolla mümkündür: 1. bir insanın digərinə psixi təsiri (təlqin), 2. müəyyən prosedurların (baxışın fiksasiyası), maqnitlərin, insan əlinin və s. (fizioloji) təsiri, 3. özünütəlqin (autohipnoz). Lakin yalnız birinci əmələ gəlmə növü – təsəvvürlər vasitəsilə – təlqin qəti şəkildə müəyyən edilmişdir. Hipnozun digər əmələ gəlmə növlərinin heç birində hər hansı bir formada təlqin təsirinin mümkünlüyü istisna edilmir. Üçüncü sıra faktlar hipnoz edilmiş şəxslərin qabiliyyətlərinə aiddir. Belə ki, hipnoz vəziyyətində təlqin vasitəsilə sinir sisteminin demək olar ki, bütün funksiyalarına, o cümlədən adətən böyük beyin proseslərindən asılılığı çox aşağı qiymətləndirilən fəaliyyətlərə geniş təsir göstərmək mümkündür. Böyük beynin bədən funksiyalarına təsirinin hipnozda oyaqlıq vəziyyətinə nisbətən daha intensiv şəkildə istifadə edilə bilməsi, əlbəttə ki, hipnotik hadisələri «kortikal fəaliyyətin aşağı salınması», bir növ eksperimental ağıl zəifliyi kimi görmək istəyən nəzəriyyə ilə az uzlaşır; lakin beyin fəaliyyətinin demək olar ki, bütün fenomenlərini kortikal və subkortikal ziddiyyəti ilə anlamağa çalışan və «şər» prinsipini birbaşa subkortikal beyin hissələrində lokallaşdıran bu nəzəriyyə ilə hipnotik hadisələrdən kənarda da bir çox başqa şeylər uzlaşmır. Bundan əlavə, hipnoz edilmiş şəxsin ruhi fəaliyyətinin hipnoz edənin fəaliyyətindən asılılığı, habelə birincidə posthipnotik təsirlər adlanan halların, yəni yalnız hipnoz bitdikdən xeyli sonra reallaşan psixi aktların təyininin əldə edilməsi şübhəsiz faktlardır. Bunun əksinə olaraq, sinir sisteminin ən maraqlı qabiliyyətlərini iddia edən bir sıra məlumatlar (uzaqgörmə, mental təlqin və s.) bu gün faktlar sırasına daxil edilə bilməz və bu məlumatların elmi yoxlanışı rədd edilməməli olsa da, nəzərə alınmalıdır ki, onların qənaətbəxş şəkildə aydınlaşdırılması ən böyük çətinliklərlə bağlıdır. Hipnotik hadisələri izah etmək üçün prinsipcə fərqli üç nəzəriyyə irəli sürülmüşdür. Bunlardan ən qədimi, bu gün də Mesmerin adı ilə adlandırdığımız nəzəriyyə, hipnoz etmə aktı zamanı çəkisiz bir maddənin – bir flüidin – hipnoz edəndən hipnoz edilən orqanizmə keçdiyini güman edir. Mesmer bu agenti maqnetizm adlandırmışdır; onun nəzəriyyəsi dövrümüzün elmi düşüncə tərzinə o qədər yadlaşmışdır ki, aradan qaldırılmış hesab edilə bilər. İkinci nəzəriyyə, somatik nəzəriyyə, hipnotik hadisələri spinal reflekslər sxeminə əsasən izah edir, hipnozda xarici qıcıqlar (sığallama, hiss fəaliyyətinin sabitləşdirilməsi, maqnitlərin yaxınlaşdırılması, metalların qoyulması və s.) vasitəsilə əmələ gələn sinir sisteminin fizioloji cəhətdən dəyişmiş bir vəziyyətini görür. O, belə qıcıqların yalnız sinir sisteminin müəyyən meylliliyində «hipnogen» təsir göstərdiyini, yəni yalnız nevropatların (xüsusilə isteriklərin) hipnoz edilə biləcəyini iddia edir, hipnoz zamanı təsəvvürlərin təsirini nəzərdən qaçırır və hipnotik vəziyyət zamanı müşahidə edilə bilən sırf somatik dəyişikliklərin tipik bir sırasını təsvir edir. Məlum olduğu kimi, hipnozun bu yalnız somatik anlayışını dəstəkləyən böyük nüfuz Charcot-dur. Forel isə tamamilə üçüncü bir nəzəriyyənin, Liebault və onun şagirdləri (Bernheim, Beaunis, Liegeois) tərəfindən qurulmuş təlqin nəzəriyyəsinin mövqeyində dayanır. Buna görə, hipnozun bütün hadisələri psixi təsirlər, hipnoz ediləndə qəsdən və ya qeyri-iradi olaraq oyadılan təsəvvürlərin effektləridir. Hipnoz vəziyyətinin özü xarici qıcıqlarla deyil, bir təlqin vasitəsilə əmələ gəlir, o, nevropatlara xas deyil, əksinə, sağlamların böyük əksəriyyətində asanlıqla əldə edilə bilər, qısacası, «indiyədək bu qədər dumanlı olan hipnotizm anlayışı təlqin anlayışı ilə əvəz olunmalıdır». Təlqin anlayışının həqiqətən hipnotizm anlayışından daha az dumanlı olub-olmadığına dair qərar daha ətraflı bir tənqidə saxlanılmalıdır. Burada yalnız qeyd edilməlidir ki, hipnozu öyrənmək və tətbiq etmək istəyən həkim, şübhəsiz ki, əvvəlcədən təlqin nəzəriyyəsinə qoşulmaqla ən yaxşı iş görər. Çünki Nansi məktəbinin iddialarının doğruluğuna o, öz xəstələrində hər zaman əmin ola biləcək, halbuki Charcot-un böyük hipnotizm kimi təsvir etdiyi, yalnız grande hysterie-yə malik azsaylı şəxslərə aid olması gərəkən hadisələri öz müşahidəsi ilə təsdiqləmək vəziyyətinə çətinliklə düşə bilər. Kitabın ikinci bölməsi təlqindən bəhs edir və heyrətamiz dərəcədə yığcam və ustalıqla təsirli ifadə qabiliyyəti ilə yazılaraq, hipnoz edilmiş şəxslərdə müşahidə edilmiş psixi fenomenlərin bütün sahəsini əhatə edir. Hipnozu anlamağın açarını Liebault-nun normal yuxu (daha doğrusu: normal yuxuya getmə) nəzəriyyəsi təqdim edir, hipnoz bundan yalnız yuxuya verən şəxslə qurulan əlaqə ilə fərqlənir. Bu nəzəriyyədən belə nəticə çıxır ki, bütün insanlar hipnoz edilə bilər və hipnoz baş tutmadıqda xüsusi maneələrin olması lazımdır. Bu maneələrin təbiəti (hipnoz edilmək üçün həddindən artıq intensiv istək, qəsdən müqavimət göstərmək və s.) müzakirə edilir, hipnozun dərəcələri nəzərdən keçirilir, təlqin edilmiş yuxunun hipnozun digər hadisələri ilə əlaqəsi ölçülüb-biçilir, əksərən Bernheim ilə tam uyğunluqda, onun təlqin haqqında alman dilinə tərcümədə böyük oxucu kütləsi qazanmış kimi görünən nüfuzlu əsəri ilə. Təlqinin hipnozdakı təsirləri haqqında bəndlər də eynilə Bernheim-dən çıxarışlar kimi təqdim olunur, lakin bunlar başdan-başa öz təcrübəsindən nümunələrlə izah edilir. Forel burada belə bir cümləni önə çəkir: «İnsan ruhunun bütün məlum subyektiv hadisələrini və sinir sisteminin obyektiv olaraq bilinən funksiyalarının böyük bir hissəsini hipnozda təlqin vasitəsilə istehsal etmək, təsir etmək, qarşısını almaq (əngəlləmək, modifikasiya etmək, iflic etmək və ya qıcıqlandırmaq) olar.» Yəni hissi və motor bədən funksiyalarına, müəyyən reflekslərə, vazomotor proseslərə (hətta qabarcıq çıxarmağa!), psixi sahədə hisslərə, dürtülərə, yaddaşa, iradə fəaliyyətinə və s. təsir. Hipnotizm haqqında bir qədər şəxsi təcrübə toplamış hər kəs, ilk dəfə başqa bir insanın psixi həyatına indiyədək ağlına gəlməyən bir təsir göstərdiyi və bir insan ruhu ilə, adətən yalnız bir heyvan bədəni ilə olduğu kimi, təcrübə apara bildiyi zaman yaranan təəssüratı xatırlayacaqdır! Əlbəttə, bu təsir hipnoz edilənin müqaviməti olmadan yalnız nadir hallarda baş verir. O, sadəcə bir avtomat deyil, tez-tez təlqinə qarşı müqavimət göstərir və öz fəaliyyətindən «avtotəlqinlər» yaradır, bu adlandırmada isə, yeri gəlmişkən, yalnız zahirən bir zənginləşmə, dəqiq desək, «təlqin» anlayışının ləğvi verilmişdir. İndi posthipnotik hadisələr, müəyyən müddətə təlqin və oyaqlıq təlqini haqqında aşağıdakı izahatlar ən yüksək maraq doğurur, bu hadisələr sırasının öyrənilməsi artıq insanın normal psixi prosesləri haqqında ən dəyərli açıqlamalar vermişdir, lakin onların anlaşılması hələ də bir çox mübahisələrə məruz qalır. Əgər Liebault və onun şagirdlərinin işləri bu qəribə və bununla belə gündəlik fenomenlərin biliyindən və psixologiyanın eksperimental bir metodla bu cür zənginləşməsindən başqa heç bir nəticə verməsəydi belə, hər cür praktik əhəmiyyətdən asılı olmayaraq, onlara bu əsrin elmi qazancları arasında artıq görkəmli bir yer təmin edilmiş olardı! Hipnotizmin praktik tətbiqi haqqında Forel-in kitabçası müəllifin ən yüksək dərəcədə tanınmasını zəruri edən bir sıra yerində müşahidələr və məsləhətləri ehtiva edir. Yalnız çətin mövzuya tam yiyələnmiş və onun əhəmiyyətinə dair qəti əqidəyə malik bir həkim belə yazar! Hipnoz etmə texnikası, ilk Berlin müzakirəsinin məlum etirazına görə (hipnoz etməyin həkim sənəti olmadığı, çünki bunu hər çoban köməkçisinin bacardığı) zənn edilə biləcəyi qədər asan deyil. İnsan həvəs, səbr, böyük əminlik və fəndlər və ideyalar zənginliyi ilə təchiz olunmalıdır. Verilmiş bir sxem üzrə hipnoz etmək istəyən, subyektinin inamsızlığından, onun gülüşündən qorxan, məyus əhval-ruhiyyə ilə başlayan az şey əldə edəcək. Hipnoz ediləcək şəxs qorxu içində buraxılmamalıdır, çox qorxaq şəxslər bu prosedur üçün ən az uyğundur. Məharətli və əmin yanaşma hipnoz etmənin bütün iddia edilən pis nəticələrini aradan qaldıracaq. «On ne s’improvise pas plus medecin hypnotiseur qu’on ne s’improvise oculiste», Dr. Berillon-un yerində dediyi kimi! Bəs hipnozla nəyə nail olmaq olar? Forel «təlqinə ən yaxşı cavab verən kimi görünən» affeksiyaların siyahısını verir, bunun tam olduğunu iddia etmək istəmədən. Əlavə etmək olar ki, hipnotik müalicə üçün göstərişlərin qoyulması, məsələn, digitalis və s. istifadəsinə nisbətən bir qədər fərqli xarakter daşıyır. Demək olar ki, daha çox subyektin xüsusiyyətlərindən, nəinki xəstəliyinin təbiətindən asılıdır. Bir şəxsdə, hətta Meniere xəstəliyində başgicəllənmə və ya vərəmdə öskürək kimi nə qədər yaxşı üzvi əsaslı olsa da, təlqinə boyun əyməyən bir simptom çətin tapılar; digərində isə şübhəsiz psixi səbəbli pozğunluqlara təsir etmək mümkün olmur. Hipnoz edənin məharəti və xəstələrini yerləşdirə biləcəyi şərait də az əhəmiyyət kəsb etmir. Mən özüm hipnotik müalicə ilə uğurlu nəticələrdən məhrum deyiləm, lakin Nansidə Liebault və Bernheim-də gördüyüm bəzi sağalmaları həyata keçirməyə cəsarət etmirəm. Mən həmçinin bilirəm ki, bu uğurların yaxşı bir hissəsi bu iki həkimin klinikasını əhatə edən «təlqinedici atmosfer»ə, mühitə və şəxslərin əhval-ruhiyyəsinə bağlıdır, bunları mən öz sınaq subyektlərimdə həmişə əvəz edə bilmirəm. Təlqin vasitəsilə bir sinir funksiyasını davamlı olaraq dəyişmək olarmı, yoxsa təlqinin yalnız qısa müddət üçün simptomatik nəticələr verdiyi qınağı haqlıdırmı? Bernheim özü kitabının son bəndlərində bu qınağa etiraz edilməz bir cavab vermişdir. O, sübut edir ki, təlqin, ixtiyarımızda olan hər hansı digər terapevtik vasitə kimi, xəstəlik hadisələrinin hər hansı bir kompleksindən bu və ya digər mühüm simptomu seçib çıxararaq təsir göstərir, bunun aradan qalxması bütün prosesin gedişinə ən əlverişli təsiri göstərir. Əlavə etmək olar ki, təlqin bundan əlavə bir sıra hallarda kauzal müalicənin bütün tələblərini ödəyir, məsələn, xəstəlik yaradan bir təsəvvürün birbaşa nəticəsi və ya sarsıdıcı bir hadisənin izi olan isterik pozğunluqlarda. Bu təsəvvürün aradan qaldırılması, təlqinin əldə etdiyi xatirənin zəiflədilməsi ilə adətən pozğunluq da aradan qalxır. Doğrudur, bununla isteriya sağalmır, o, oxşar şəraitdə oxşar simptomlar yaradacaq, lakin hidroterapiya, həddindən artıq qidalanma və ya valerian isteriyanı sağaldırmı? Onu inkişaf etdirən şərait davam edərkən həkimdən bir sinir diatezini sağaltması nə vaxt tələb edilir ki? Forelə görə, təlqin vasitəsilə davamlı bir nəticə əldə etmək olar, əgər 1. əldə edilən dəyişiklik özlüyündə sinir sisteminin dinamizmləri arasında özünü qoruyub saxlamaq gücünü daşıyırsa, məsələn, bir uşağa təlqin vasitəsilə yataq islatmaq vərdişindən qurtarmaq olar: normal vərdiş indi, əvvəlki pis vərdiş kimi, möhkəm yerləşə bilər; ya da 2. əgər dəyişikliyə köməkçi vasitələrlə bu güc verilirsə; məsələn, bir şəxs yuxusuzluq, yorğunluq və miqrenlərdən əziyyət çəkir; təlqin ona yuxunu təmin edir, beləliklə ümumi vəziyyəti yaxşılaşdırır və miqrenin təkrarlanmasının davamlı qarşısı alınır. Bəs bütün hipnotizmi daşıyan, bütün bu təsirlərin mümkün olduğu təlqin əslində nədir? Bu sualla Nansi nəzəriyyəsinin zəif tərəflərindən birinə toxunulur. İnsan qeyri-iradi olaraq «müqəddəs Xristofor ayağını hara qoydu» sualını xatırlayır, «Tout est dans la Suggestion» cümləsində zirvəyə çatan Bernheim-in ətraflı əsərinin heç bir yerində təlqinin mahiyyətinə, yəni onun anlayış tərifinə toxunmaq istəmədiyini öyrəndikdə. Mən Prof. Bernheim-dən şəxsən hipnotizm problemləri haqqında məlumat almaq kimi sevindirici vəziyyətdə olduğum zaman, onun birinin digərinə hər bir təsirli psixi təsirini təlqin adlandırdığını və başqasına psixi təsir göstərmək üçün hər cəhdi «təlqin etmək» hesab etdiyini müşahidə etdiyimi zənn etdim. Forel daha kəskin fərqləndirməyə çalışır. «Təlqin və şüur» adlı düşüncələrlə zəngin bir bölmə təlqinin təsirini normal psixi hadisələr haqqında müəyyən əsas fərziyyələrdən anlamağa çalışır. Bu izahatlarla tam qane olduğunu bəyan etmək lazım gəlməsə də, problemin həllinin harada axtarılmalı olduğuna işarə etdiyinə və bu yöndə çoxsaylı təşviqlər və töhfələr verdiyinə görə müəllifə minnətdarlıq borcludur. Şübhəsizdir ki, Forel-in kitabının qeyd olunan bölməsindəki kimi müşahidələr, kortikal və subkortikal ziddiyyətindən və beyin damarlarının genişlənməsi və daralması haqqında spekulyasiyalardan daha çox hipnoz problemi ilə əlaqədardır. Təlqinin cinayət hüququ baxımından əhəmiyyəti haqqında bir bölmə kitabı yekunlaşdırır. «Təlqin edilmiş cinayət», məlum olduğu kimi, indiyədək yalnız hüquqşünasın hazırlaşdığı və roman yazarının «bir dəfə baş verə bilməyəcək qədər qeyri-mümkün olmadığı» üçün qabaqcadan təsvir edə biləcəyi bir ehtimaldır. Əlbəttə, laboratoriyada yaxşı somnambullara saxta cinayətlər etdirmək çətin deyil; lakin onların bunun yalnız bir təcrübə olduğuna dair şüurları cinayətin icrasını nə dərəcədə asanlaşdırdı, Delboeuf-un Liegeois-nin təcrübələrinə tətbiq etdiyi dərin düşüncəli tənqidə əsasən, açıq qoyulmalıdır. Dr. Sigm. Freud. Qeydlər: [1] Bu rubrika altında göstərilən və müzakirə edilən nəşrləri Moritz Perles kitab mağazası, I., Seilergasse 4 (Qraben), Vyana vasitəsilə əldə etmək olar. (Rubrikanın redaksiya dipnotu.) [«Wiener medizinische Wochenschrift», 1889, № 47, s. 1892–1895. Rezension II.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

A. Hegar: „Der Geschlechtstrieb“ (1895) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ A. Hegar: „Der Geschlechtstrieb“ (1895) Cinsi meyl. A. Hegar tərəfindən sosial-tibbi bir tədqiqat. Ştutqart 1894. Məşhur ginekoloqun bu kiçik əsəri, başlığın aldadıcı təsiri ilə bir mütəxəssisdən qadınların cinsi həyatı haqqında etibarlı məlumatlar gözləyən bir çoxlarını məyus edəcəkdir. Bu, Bebelin məşhur «Die Frau und der Socialismus» kitabına bir cavabdır, lakin nə məzmunu, nə də təqdimat tərzi baxımından rəqibin oxucular üzərindəki təsirinə müvəffəqiyyətlə meydan oxumağa qadir olmayan bir cavabdır. Yeri gəlmişkən, Hegarın əsəri də sosialist liderininki qədər tərəfkeşlikdən azad deyildir. Sonuncu mümkün qədər cinsi meylin tələblərini önə çəkərkən, bugünkü cəmiyyət quruluşunun bunlara ədalətlə yanaşmadığını göstərərkən, həkim bu narahat təhrikçini nisbətən zərərsiz bir yoldaş kimi təqdim etməyə çalışır. Hegara görə — belə bir ehtimaldan qaçmaq mümkün deyil ki, indiki mədəni insanda təbii cinsi meyl təsvir edildiyi qədər həddindən artıq güclü deyildir. Kişidə «təbii meyl ilə süni şəkildə alovlandırılmış atəş» (səh. 5) arasında fərq qoyulmalıdır, halbuki «qadının fiziki sevgiyə olan təbii meyli ümumiyyətlə, təbii ki, istisnalar nəzərə alınmamaqla, çox da böyük deyildir». Gözlənildiyi kimi, Hegar zaman-zaman cinsi meylin bu aşağı qiymətləndirilməsinə uyğun gəlməyən faktları qeyd etməli olur. Belə ki, «nikahsız sevgi»nin müzakirəsində deyilir: Bu gün nikahsız sevginin gətirdiyi belə dəqiq müəyyən edilmiş təhlükələr qarşısında, kiminsə özünü onlara məruz qoymasını çətin ki, mümkün hesab etmək olar (səh. 51). Hegar buna bir izahı onda tapır ki, böyük kütlənin nikahsız sevginin zərərləri haqqında hələ aydın bir təsəvvürü yoxdur. Hegarın əsərinin əldə etdiyim nüsxəsində bununla bağlı bir kənar qeydi var: «Cənab Hegar məhz — cinsi meyli unudur». Əsər bunlardan başqa, cinsi meyllə bilavasitə, hər halda mahiyyət etibarilə bağlı olmayan mövzular haqqında xeyli statistika ehtiva edir: əhali artımı, uşaq ölümü və s. Bütün problemin mahiyyəti, insanların — sağlamlıqlarına digər zərər vurmaqla yanaşı — təbii bir ehtiyacın təmin edilməsi zamanı uşaqlarını planlaşdırılmamış yan məhsullar olaraq dünyaya gətirməyə məcbur olmaları faktı barədə Hegar çətin ki, bir kəlmə belə söz tapır və mayalanmanı sağlamlığa zərər vermədən koitusdan ayırmağa yönəlmiş cəhdlərin əhəmiyyəti üçün isə heç bir anlayış göstərmir! F. [«Wiener klinische Rundschau», 1895, № 5, s. 77.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Yönləndirmə… Səhifə köçürülüb: davam edin.

G. Biedenkapp: „Im Kampfe gegen Hirnbacillen“ (1903) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ G. Biedenkapp: „Im Kampfe gegen Hirnbacillen“ (1903) G. Biedenkapp: „Im Kampfe gegen Hirnbacillen“ (1903) Bu az cəlbedici başlığın arxasında oxucuya çoxlu nəzərəlayiq şeylər söyləməyi bacaran cəsur bir adamın kitabı gizlənir. Əsərin alt başlığı məzmunu daha çox açıb göstərir: «Kiçik sözlərin fəlsəfəsi». Müəllif, doğrudan da, o «həddindən artıq çox şeyi xaric edən və ya daxil edən kiçik sözcüklərə və söz formalarına» qarşı mübarizə aparır ki, bunlar onları xüsusi məhəbbətlə işlətməyi adət edənlərdə «kateqorik yaxud superlatif mühakimələrə» zərərli bir meyli büruzə verir. Öz-özünə aydın, – bu sözə də müəllifimiz etiraz edərdi – mübarizə o zərərsiz sözlərə qarşı deyil, onlarla məst olmaq meylinə və bununla qazanılan ifadə ucalığı naminə öz söyləmlərinin zəruri məhdudiyyətlərini də, öz mühakimələrinin qaçılmaz şərtliliyini də unutmağa qarşıdır. Əvvəlki nəslin insanlarının bu gün bizə əksinə mənasız yaxud öz-özünə aydın görünən nə qədər şeyi «öz-özünə aydın» yaxud «mənasız» adlandıracağı bir kimsənin gözü qarşısına qoyulanda, bu, həqiqətən faydalı bir öyüd-nəsihət olur. Yaxud da yaxşı seçilmiş bir sıra misallardan görəndə ki, hətta görkəmli yazıçılar belə superlatiflərdən sui-istifadələri nəticəsində öz dünyagörüşlərinin necə daralmasına yol verməli olurlar. Mühakimədə və ifadədə ayıq-sayıqlığa çağırış bizim müəllifə isə yalnız insanların digər «təfəkkür xətaları» haqqında, özünü dünyanın mərkəzi sayma vəhmi, inanc, ateist əxlaq və bu kimi şeylər barədə sonrakı mülahizələr üçün başlanğıc nöqtəsi kimi xidmət edir. Bütün bu qeydlərdə müəllifin müasir elmin, xüsusilə təkamül təliminin nəticələrinin bizə zorla qəbul etdirdiyi dünyagörüşünü həyata keçirməkdə ciddi olmaq kimi səmimi səyi özünü göstərir. Bunların içində çoxlu psixoloji cəhətdən doğru şey var və elə həqiqətlər var ki, onlar artıq tez-tez söylənmişdir, lakin kifayət qədər tez-tez təkrar oluna bilməz. Müəllif qarşısına «insanları» yumordan güldürmək yaxud ehtirasla coşdurmaq istəmədən, ayıq-sayıq təsir yolu ilə islah etmək və doğru yola gətirmək kimi nankor bir vəzifə qoymuşdur. Gəlin ona bu işdə ən yaxşı müvəffəqiyyət arzulayaq! [Neue Freie Presse, № 13812, 8 fevral 1903, səh. 41.] Professor Ziqmund Freyd. [«Neue Freie Presse», № 13812, 8 fevral 1903, s. 41.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

A. Baumgarten: „Neurasthenie“ (1904) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ A. Baumgarten: „Neurasthenie“ (1904) Ön sözdə xəstəliyin öyrənilməsində on altı illik həkim təcrübəsinə işarə edilməsi və "çəkinməz və amansız həqiqət" vədi oxucuda elə gözləntilər yaradır ki, 338 səhifəlik kitabı oxuyarkən bunlar tam məyusluğa çevrilir. Nə simptomların təsvirində, nə də onların izahında müəllif ümumiyyətlə məlum olandan başqa bir şey söyləyə bilmir. Halbuki mədəniyyət xəstəliyi olan nevrasteniya haqqında hakim təlim kifayət qədər şübhəli və səhv məqamlar ehtiva edir ki, müstəqil müşahidəçi və həqiqətə can atan bir insan bunlara toxunmalı idi. Kitabın məqsədi, təbii ki, nevrasteniyanın müalicəsində Kneipp kurunun əhəmiyyətini layiqincə işıqlandırmağa yönəlib. Wörishofenin ümumiyyətlə həqiqətin "çəkinməz və amansız" təqibi üçün doğru yer olması isə anlayışlı oxucunun güclü önyargısı ilə qarşılaşacaq. Professor S. Fr. [«Neue Freie Presse», № 14168, 4 fevral 1904, s. 22 («Miszellen»).] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Yönləndirmə… Səhifə köçürülüb: davam edin.

J. Bigelow: „The Mystery of Sleep“ (1904) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ J. Bigelow: „The Mystery of Sleep“ (1904) Yuxunun sirrini həll etmək, şübhəsiz ki, elmin ixtiyarına buraxılmalıdır; lakin mömin müəllif bibliya dəlillərindən və teleoloji əsaslardan istifadə edir, məsələn: ilahi qayğıya layiq olmayan bir təsəvvürdür ki, O, insanın ömrünün tam üçdə birini zehni fəaliyyətsizlik içində keçirməsinə yol versin. Yuxu daha çox o haldır ki, burada ilahi təsir insan ruhunun həyatına ən sərbəst və ən təsirli şəkildə daxil olur. Müəllifin düşüncə tərzini bütünlüklə rədd etməyimizə baxmayaraq, onun iddiasındakı həqiqətin özəyini vurğulamağı nəzərdən qaçırmayaq. Yuxu zamanı ruh həyatının vəziyyəti haqqında elmi tədqiqatlar da bizi, yuxunun ruhi fəaliyyətlərin gedişini minimuma qədər dayandırdığı barədə indiyədək qəbul edilmiş fərziyyənin doğru olmadığını qəbul etməyə məcbur edir. Şüursuz ruh və hətta düşüncə fəaliyyətinin mühüm prosesləri, müasir dövrün yuxuların izahı ilə bağlı ortaya qoyduğu aydınlaşdırmaların sübut etdiyi kimi, dərin yuxuda da davam edir. Bu şüursuz ruh fəaliyyəti «demonik» adlandırılmağa layiqdir, lakin ilahi adlandırılmağa çətin ki layiqdir. Professor S. Fr. [«Neue Freie Presse», № 14168, 4 fevral 1904, s. 22 («Miszellen»).] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

R. Wichmann: „Lebensregeln für Neurastheniker“ (1905) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ R. Wichmann: „Lebensregeln für Neurastheniker“ (1905) R. Wichmann: „Lebensregeln für Neurastheniker“ (1905) Dördüncü nəşri işıq üzü görən bu kiçik kitabça sual-cavab şəklində «nevrastenik»ə öz xəstəliyi barədə kifayət qədər ağıllı məlumatlar verir və ona nəsihətlər təqdim edir ki, bunların həmin xəstəliyin sağalması üçün dəyəri, yeri gəlmişkən, həddindən artıq yüksək qiymətləndirilməməlidir. Müəllif özü də bu əsər vasitəsilə həkimin xəstə qarşısındakı şəxsi fəaliyyətini lüzumsuz etmək niyyətində olmadığını bəyan edir və sağlam insanlar bu cür kitabları adətən oxumadıqları üçün, populyar tibbi ədəbiyyatın bütün bu janrının mövcud olma haqqını şübhə altına almaq olardı. Nəzəri izahat və praktiki tövsiyələrin xüsusilə vacib olacağı bir çox məqamlarda müəllif öz vəzifəsini həddindən artıq asanlaşdırmışdır; qorxu və obsesiv hallar barədə irəli sürülənlər də tamamilə qeyri-kafidir. Professor S. Fr. [«Neue Freie Presse», № 14735, 31 avqust 1905, s. 21.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

W. Neutra: „Briefe an nervöse Frauen“ (1910) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ W. Neutra: „Briefe an nervöse Frauen“ (1910) W. Neutra: „Briefe an nervöse Frauen“ (1910) Oxucuların psixoterapiyaya oyanan marağının sevindirici bir əlaməti sayılmalıdır ki, bu kitabın belə qısa müddət ərzində ikinci nəşrinə ehtiyac yaranmışdır. Təəssüf ki, kitabın özünü sevindirici bir hadisə kimi qarşılaya bilmirik. Müəllif, Vyana yaxınlığındakı Gainfarn su müalicə müəssisəsinin assistent həkimi, Oppenheimin «Psixoterapevtik məktublar»ının formasını götürmüş və bu formanı psixoanalitik məzmunla doldurmuşdur. Bu, müəyyən mənada bir yanlışlıqdır, çünki psixoanalizi Oppenheimin yaxud, istəsəniz, Dubois’nin inandırma sənəti ilə yaxşı uzlaşdırmaq mümkün deyil; o, öz terapevtik təsirini tamamilə başqa yollarla axtarır. Lakin daha ağır çəkisi odur ki, müəllif örnəyinin üstünlüklərinə — nəzakət və mənəvi ciddiyyətə — nail olmur, psixoanalitik təlimləri təqdim edərkən tez-tez boş ritorikaya qapılır, həmçinin bir çox şeyi səhv göstərir. Buna baxmayaraq, bir çox şey məharətlə və yerində deyilmişdir; yazını populyar oxu materialı kimi qəbul etmək olar. Ciddi, elmi bir təqdimatda müəllif öz baxışlarının və iddialarının mənbələrinə daha böyük diqqətlə istinad etməli idi. Freud. [«Zentralblatt für Psychoanalyse», I cild, 1910, 1/2-ci buraxılış, səh. 49–50.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

O. Roth: „Klinische Terminologie“ (1893) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ O. Roth: „Klinische Terminologie“ (1893) Klinische Terminologie. Mərhum Dr. Otto Roth tərəfindən. Dördüncü, genişləndirilmiş və təkmilləşdirilmiş nəşr. Nəşriyyat: Ed. Bezold (Arthur Georgi). Leipzig 1893. Klinik təbabətdə hal-hazırda işlədilən texniki ifadələrin, onların məna və mənşəyinin izahı ilə birlikdə toplusunu təşkil edən bu faydalı kitab, ikinci nəşrindən etibarən Dr. H. Gessler, üçüncü nəşrindən isə Dr. H. Gessler və Dr. R. Stieglitz tərəfindən nəşrə hazırlanır. Çoxdan öz mövcud olma haqqını, hətta zəruriliyini sübut etmiş kitabın özü barədə yeni bir şey söyləməyə ehtiyac yoxdur. Lakin qeyd edilməlidir ki, «Klinische Terminologie» adı əsərin bütün məzmununu tam əks etdirmir, çünki burada nəzəri fənlərin ifadələri də öz məna və mənşəyi baxımından izah olunur. Bununla, həm də gözəl tərtibatı ilə seçilən bu qiymətli kitab daha da dəyər qazanır; və o, hərarətlə tövsiyə edilməlidir. F. [«Internationale klinische Rundschau», 7-ci cild, 1893, № 45, s. 1707.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

G. J. Moebius: „Die Migräne“ (1895) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ G. J. Moebius: „Die Migräne“ (1895) Miqren. G. J. Moebius tərəfindən. (Xüsusi Patologiya və Terapiyanın XII cildindən. H. Nothnagel tərəfindən nəşr olunmuşdur. Alfred Hölder nəşriyyatı. Vyana 1894.) Nothnagel tərəfindən nəşr olunmaqda olan böyük daxili tibb əl kitabına nevroloji töhfələr sırasını cənab Moebius miqren haqqında 7 çap vərəqi həcmində kiçik bir kitabça ilə açmışdır ki, bu əsər nevroloqlar dairəsindən çox kənarda maraq oyatmalı və etiraf qazanmalıdır. Cənab Moebiusun əsərləri eyni zamanda müəllifin şəxsiyyətinin təsvirini verən və oxucunun təsəvvüründə bu şəxsiyyətdən ayrılması mümkün olmayan əsərlərdəndir. Beləliklə, təqdim olunan bu yazı da cənab Moebiusda qiymətləndirməyi öyrəndiyimiz bütün xüsusiyyətlərə şəhadət edir: müşahidədə öz gözlərinə etibar etmək cəsarəti, bir illüziyanı dağıtmaq tənqidi həvəsi, mübahisədə idrakın və şübhənin son əsaslarına qədər qayıtmaqdan çəkinməyən mütəfəkkirin məntiqi ardıcıllığı. Bu səciyyəvi xüsusiyyətlərə onu da əlavə etmək lazımdır ki, müəllifimizin təqdimatı bir bilik sahəsinin bütün boşluqlarını və ziddiyyətlərini amansız bir səmimiyyətlə aydınlaşdırır, habelə o, xəstəlik əlamətlərinin qavranılmasında və terapiyanın qiymətləndirilməsində tibbdə yeni qüvvəyə minmiş psixi amilin öz haqqının verilib-verilməməsinə diqqətlə nəzarət edir. Bu kiçik kitabça yalnız ibrətamiz deyil, o, başdan sona qədər həm də cəlbedicidir. O, düzgün və nəcib bir üslubda yazılmışdır, halbuki bir çox tibb müəllifləri ixtisas təhsilinin ümumi təhsildən azad etmədiyini və bir millətin öz dilində yazıçılıq edən şəxslərə qarşı irəli sürə biləcəyi tələbləri aradan qaldırmadığını unudurlar. O, geniş əhəmiyyət kəsb edən tənqidi cümlə və fikirləri tez-tez ən uğurlu və təsirli formada çatdırır. Mən Moebiusun miqrenin «vazomotor nəzəriyyəsi» haqqında öz hökmünü qeyd etdiyi bir neçə cümləni misal gətirirəm (səh. 105). «Mən əminəm ki, vazomotor nəzəriyyə ölüdür, o, yalnız ətalət qüvvəsi (vis inertiae) sayəsində hələ də tədris olunur və buna görə də artıq canlı olmayan bir şeyin təkzibinə ətraflı girişməyə cəsarətim çatmır. Yalnız qısaca olaraq ən mühüm məqamlar vurğulansın. Hər yerdə, həm fizioloji, həm də patoloji sahədə parenxima hüceyrələrindəki proseslər birincildir, yerli qan dövranındakı dəyişikliklər isə nəticə hadisələridir: parenxima ağadır, qan dövranı isə xidmətçi.» Bu kitabın zəngin məzmununu təfərrüatı ilə izləmək cazibədar olardı, lakin mən bundan imtina edirəm, çünki burada nə sadəcə məzmunun xülasəsini, nə də kiçik iradlar toplusunu təqdim etmək istəmirəm. Bunun əvəzinə, icazə verilsə, Moebius-un izahatlarını tamamlayıcı xarakter daşıyan iki məqamı daha ətraflı şəkildə işıqlandırmaq istərdim; hesab edirəm ki, bunlar miqrenin növbəti təsvirində daha geniş yer tutmalıdır. İlk növbədə diqqəti «hemikranik ekvivalentlər»ə yönəltmək istərdim. Bunlar miqrendən fərqli simptomlardan təşkil olunan, lakin baş vermə və gedişat şərtlərinə görə, xüsusən də miqrenlə əvəz oluna bilmələri səbəbindən sonuncu ilə eyniləşdirilməli olan tutma hallarıdır. Aydındır ki, bu miqren ekvivalentləri yüksək diaqnostik və nəzəri maraq kəsb edir. Moebius da onları qeyd etməyi unutmur və onlar haqqında hələ çox az şey bilindiyindən şikayətlənir. Mən öz təcrübəmdən – ki, şübhəsiz hər bir oxucu bunu təsdiq edə bilər – miqren ekvivalentlərinin üç formasını tanıyıram: mədə, bel və ürək miqreni. Mədə miqreni əslində rudimentar baş miqrenidir, ondan yalnız mədə əlamətləri qalmışdır. Mən bu diaqnozu ilk dəfə qoyduğum xəstəni xatırlayıram: gənc bir xanım idi, onun «mədə xəstəliyi» həkimi tərəfindən bu günə qədər miqren kimi tanınmamışdır. Mədə xəstəliyi təkrar qusma ilə nəticələnən, 24 saata qədər davam edən, pubertatdan qısa müddət sonra başlamış, əvvəlcə daha seyrək, indi isə daha tez-tez baş verən və adətən bir neçə həftəlik fasilələr buraxan ürəkbulanma tutmalarından ibarətdir. Tutma zamanı mövcud olan yüngül alın təzyiqi və işığa və səsə qarşı açıq-aşkar həssaslıq bu əsəbi mədə xəstəliyinin miqren kimi tanınmasına imkan verir. Göründüyü kimi, mədə miqreni miqren mənzərəsini yeni cizgilərlə zənginləşdirəcək bir şey deyil. Lakin bu hal «bel miqreni» üçün belə deyil; mən bunu diqqətəlayiq şəkildə əvvəl bəhs edilən xəstənin bacısında ilk dəfə müşahidə etdim. Bu xanım bütün gəncliyi boyu müəyyən bir dövrə qədər adi, çox da ağır olmayan miqrenlərdən əziyyət çəkmişdi. Onda qarışıq xarakterli ağır bir nevroz (histero-nevrasteniya) inkişaf etdikdə dəyişiklik baş verdi. O vaxtdan bəri o, onurğa sütununda şiddətlənən və halqa şəklində qarnı sıxan bel ağrıları tutmalarından əziyyət çəkməyə başladı. Bel (hətta intervallarda da) histerik analjeziya göstərirdi; miqren kimi izahı isə ağrıları həm burada, həm də orada tamamilə eyni hesab edən xəstənin özündən qaynaqlanırdı. O, «belimdə miqren var» deyirdi; onda zaman-zaman “etats de mal” (tutma halları), bir-birinə qarışan tutmalar olurdu; bu bel ağrılarının üzvi xəstəlik kimi izahını çoxillik müşahidəm nəticəsində istisna etməyi öyrəndim. Nevrozun yaxşılaşması ilə baş miqrenləri yenidən ortaya çıxdı; son iki ildə bu xanım, nisbətən yaxşı səhhətlə, köhnə və modifikasiya olunmuş miqren tutmaları arasında növbələşmə yaşayır, hər ikisi də yalnız tək-tək baş verir. Bel miqreni onda digəri ilə eyni səbəblərdən yaranır, lakin adətən bir qədər uzun çəkir. Səbəblər arasında yalnız coitus interruptus şübhəsizdir ki, bu da nevrozun yaranmasında öz rolunu oynayır. Bu halda mədə simptomları çox az nəzərə çarpırdı. Mən bel miqreninə o vaxtdan bəri təkrarən rast gəlmişəm. Son olaraq, bir kökəltmə müalicəsi (Mastkur) zamanı mənim vasitəmlə obsesif düşüncələrindən azad edilmiş bir qızda müşahidə etdim. Bu xəstə uzun müddət adi miqrenlərdən əziyyət çəkmişdi, onların mənzərəsinə həm ürəkbulanmalar, həm də boyun və çiyinlərdə ağrılar daxil idi. Obsesif düşüncələr nəticəsində yaranan vəziyyətinin pisləşməsi zamanı o, miqren tutmalarında bütün bel boyunca ən şiddətli ağrılardan şikayətlənirdi, bunların yanında baş ağrıları arxa plana keçirdi. Kökəltmə müalicəsinin gedişatında mən onda baş və bel ağrılarının eyni dərəcədə iştirak etdiyi bir tutma və hər biri 4 həftəlik fasilələrlə baş verən, yenidən təmiz baş miqreni olan daha iki tutma müşahidə etdim. Göründüyü kimi, bu halda bel miqreni «baş miqreni»ndən ümumiyyətlə tam ayrılmamışdı. Həmçinin burada da, əvvəl qeyd olunan halda olduğu kimi, bel miqreni pisləşmə dövrünə uyğun gəlir və ümumi vəziyyətin yaxşılaşması ilə geri çəkilirdi. Hər iki halda, bundan əlavə, çox yaxşı tanınan spinal nevrasteniya mövcud idi ki, müalicə nəticəsində az qala aradan qaldırıldı. Miqren ekvivalentinin üçüncü formasını, ürək miqrenini, mən yalnız bir neçə nümunədə tanıyıram; lakin hesab edirəm ki, başqalarına daha tez-tez rast gəlmiş olmalıdır. Tipik bir nümunə kimi, gəncliyində adi miqrendən əziyyət çəkmiş, təxminən 50 yaşlı bir həmkarımın halını təsvir edirəm. Fəaliyyətinə görə mühakimə etsək, kifayət qədər sağlam ürəyə malik olan bu həkim, miqrenə uyğun gələn fasilələrlə və səbəblərlə, 3–6 saat davam edən, hər iki gicgahda yüngül təzyiqlə müşayiət olunan, yüngül ağrılı sıxıntı hissi ilə aritmiyaya tutulur. Səbəblər pozulmuş gecə istirahəti, bir qəzəb və ya peşədə ağır qayğıdır; tutmaların tezliyi həftədə iki dəfə ilə 3 həftədə bir dəfə arasında dəyişir. Mən bu tutmaları hemikranik ekvivalentlər hesab edirəm, lakin məmnuniyyətlə etiraf edirəm ki, belə tutmalar silsiləsindən adi hemikraniyaya qədər hələ ara keçidlər çatışmır. Yeri gəlmişkən, düşünmürəm ki, adi və göz miqreninə bu əlavələrlə miqren formalarının müxtəlifliyi tükənmiş olsun. Daha sonra, Moebius-un da rədd etmədiyi bir miqren əlaqəsini, bu halın burunla əlaqəsini – qəsdən burun xəstəlikləri ilə demirəm – vurğulamaq istərdim. Bunu müdafiə etmək üçün iki, əvvəlcə yalnız subyektiv təsirli səbəbim var: birincisi, öz bədənimdə əldə etdiyim təcrübədir ki, tez-tez baş verən və ağır miqren hipertrofik şişkin cisimlərin müalicəsi ilə seyrək və yüngül hala çevrilə bilər; ikincisi isə, bu qəzetin oxucularına yaxşı tanış olan bir tədqiqatçının, Berlindən Dr. W. Fliess-in işləri və təəccüblü müalicə uğurları ilə yaxından tanışlığımdır. Sələfi Hack-dən diaqnostik köməkçi vasitə kimi kokaini, müasir terapiyanın cəsarətli texnikasını və ümumi əhəmiyyətli baxış nöqtələrini qabaqlamış Fliess-ə görə, buruna ümumiyyətlə baş ağrılarının, eləcə də miqrenin patogenezində yalnız istisna hal kimi deyil, daha çox qayda olaraq rol tanınmalıdır. Əgər bu təsdiq olunarsa, «simptomatik miqren tutmaları»nın «miqren xəstəliyi» ilə əlaqəsini (s. 69) bu gün olduğundan yəqin ki, daha yaxşı anlaya biləcəyik. O zaman Moebius-da bu qədər son dərəcə tez-tez rast gəlinən və asanlıqla əldə edilə bilən xəstəliyi «irsi degenerasiyanın bir forması» kimi görən, o qədər də cəlbedici olmayan miqren tərifinə qarşı etirazları ifadə etmək də asanlaşardı. Sigm. Freud. [«Wiener klinische Rundschau» (Internationale klinische Rundschau), 9-cu cild, 1895, № 9, s. 140–141.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

P. J. Moebius: „Über aufsteigende Lähmung nach Keuchhusten“ (1887) | RESENZIYALAR ← Kitablar✕ P. J. Moebius: „Über aufsteigende Lähmung nach Keuchhusten“ (1887) P. J. Moebius. Göyöskürəkdən sonra yuxarıya doğru yayılan iflic haqqında (Centralblatt für Nervenheilkunde, № 5, 1887, səh. 129). 6 yaşlı bir oğlan uşağı 1886-cı ilin sentyabrında göyöskürəyə tutulur; oktyabrın əvvəlində qusmağa və zahiri huşsuzluğa səbəb olan şiddətli öskürək tutmaları baş verir. Xəstəliyin başlanmasından 6 həftə sonra uşaq yeriməkdən imtina etməyə başlayır və ayaq üstə durarkən dizləri boşalır. Heç vaxt ağrılardan şikayət olmayıb. Bu vaxt ilk dəfə aparılan müayinə göstərir: yerimək və ayaq üstə durmaq qeyri-mümkündür. Uzanmış vəziyyətdə ayaqlar bütün istiqamətlərdə hərəkət etdirilir, lakin hərəkətlər qüvvəsizdir. Onların əzələləri süst, atrofiyasız, elektrik oyanıqlığı normaldır. Patellyar reflekslər yoxdur. Həssaslıq pozulmayıb. Ayaq əzələlərində təzyiqə həssaslıq müşahidə edilmir. — Üç həftə sonra ayaqlar qüvvətlənmiş, lakin bunun əvəzinə qollar, boyun əzələləri və diafraqma iflic olmuşdur. Uşaq əllərini tərpətməkdən imtina edir, ən azı çiyin oynağında aşkar hərəkət pozğunluqları müşahidə olunur; baş ağırlığın təsirinə uyur; epiqastrium hər nəfəsalmada çökür. Bundan əlavə, səs zəifləmiş, içərkən tez-tez boğulma halları baş verir. Nə atrofiya, nə də anesteziya; qarın və bel əzələləri, sidik kisəsi və düz bağırsaq iflicdən zədələnməmişdir. Sonrakı günlərdə pisləşmə, çətin tənəffüs, sianoz; lakin tezliklə yaxşılaşma baş verir. 8 yanvar 1887-ci ildə artıq heç bir yerdə iflic aşkar edilmir. Fevralın əvvəlində patellyar reflekslər yenidən meydana çıxır. Moebius güman edir ki, bu halda söhbət difteriya ifliclərinə bənzər şəkildə, əvvəlki infeksiyanın nəticəsi olan bir xəstəlikdən gedir. Əlavə müşahidələr göstərməlidir ki, yuxarıya doğru yayılan iflic forması göyöskürək zədələnməsi üçün səciyyəvidir, ya yox. O, xəstəliyin ocağını periferik sinirlərdə axtarmağa meyillidir. (Göyöskürəkdən sonra ifliclər barədə indiyədək yalnız Jurasz [Jhb. f. K. XIV. 277. 1879] bir hal bildirmişdir ki, bu da ehtimal ki, Mm. cricoarytaenoidei post. iflici olmuşdur [Red.].) Freud (Wien). [«Centralblatt für Kinderheilkunde», 1-ci cild, 1887, № 3, səh. 62–63.] ↑ ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Rəy yazıları (1887–1910)

Aforizmlər — mündəricat Bu səhifə köçürülüb. Kitabın mündəricatı

Sevgi və ehtiras | AFORIZMLƏR ← Kitablar Özümüzə doğma bildiyimiz kimsələri hansısa gözlənilməzlikdən yana seçmirik... Biz, yalnız öncədən, şüursuzluğumuzda yaradıb yaşatdığımız kimsələrlə qarşılaşanda onları bəyənirik. İdeal sayıla bilən, daimi, nifrətdən arınmış sevgi, yalnız narkomanın narkotikə olan sevgisidir. Sevgi ilə əmək – hörülən insanlıq binasının özülündə dayanan daşlardır. Məninin ideala qovuşması üçün nə çatmırsa, insan onları öz sevgisilə qazanmağa çalışır. Biz sevəndə ən çox köməksiz olduğumuz duruma düşürük, sevdiyimizi itirəndə, yaxud onun bizə bəslədiyi sevgisi bitəndə isə, ən düşkün və ən qaragünlü çağımızı yaşayırıq. Sevgi ilə bağlı ilişkilərdə biri-birinə güzəştə getmək doğru deyildir, bu, iki sevən kimsəni yadlaşdıra bilər. Ortalıqda hansısa çətinlik varsa, anlaşaraq, onu adlamaq gərəkdir. Sevgi – utancaqlıq duyğusunu aradan qaldırmaq üçün ən sınanılmış bir yoldur. Özünün sevildiyini bilən insan necə də ürəkli və özünə inamlı olur! Sevgi özlüyündə, ağrı-acılara, itkilərə tuş olmaqdır və bir çox durumlarda, insanın özünü öz gözündən salmağa gətirib çıxarır, ancaq sevgi qarşılıqlı olanda, insan sevdiyi obyektə qovuşmaqla yenidən öz mənliyini ucaldır. Sevməklə hipnoz olunmaq biri-birinə çox oxşayır. Bu iki durumun uyğunluğu göz önündədir; hər ikisində başına gələnlərə dinməzcə boyun əymək, üzüyolalıq vardır, habelə, hipnoz olunan da hipnozçuya, sevdiyi insana tənqidi yanaşa bilməyən sevgili kimi yanaşır, ən başlıcası isə, insan sevgidə də, hipnozda olduğu kimi, şəxsi təşəbbüs özəlliyini büsbütün itirir. Çoxunu sevən, qadınları tanıyır. Birini sevən, sevgini anlayır Ər – demək olar həmişə, qadınının ürəyində, yalnız sevimli kişinin boş qalan yerini tutur, ancaq o kişinin özü ola bilmir. İnsanlar evlənəndən sonra, çox vaxt, artıq biri-birini sevdikləri çağlardakı kimi, biri-biri üçün yaşamırlar. Onlar daha çox üçüncü birisinin varlığı üçün birlikdə yaşayırlar və çox keçmədən, kişinin çox qorxulu iyəşkənləri (rəqibləri) ortaya çıxır, onların adı: dolanışıq və uşaqdır. Qadın kişini gücsüzləşdirməli deyil, yumşaltmalıdır. Bütün məstedici içkilər, qanımızı coşduran alkoqol, indiyədək sirri açılmamış həmən o, sevgi doğuran toksinin zəif təzahürlərindən başqa bir şey deyildir. Əski çağ insanlarının sevişməyə yanaşması ilə bizim yanaşmamız arasındakı önəmli fərq bundadır: onlar burada başlıca vurğunu ehtirasın üstünə salırdılar, biz isə vurğunu ehtirası doğuran obyektin üstünə salırıq. Əski çağ insanları ehtirasa çox böyük dəyər verirdilər və onu doğuran obyektə də, elə buna görə, qayğı ilə yanaşır, ancaq onu az dəyərləndirirdilər, biz isə, tərsinə, ehtirasın yaranmasını özü-özlüyündə az dəyərləndirir, onu yaradan obyekti isə yüksək dəyərləndiririk. Qadının qulluğunda durmaq da, hərbi qulluqda olmaq kimidir, burada da gərək heç nəyi unutmayasan, hər şeyi yerli-yataqlı və vaxtında eləyəsən. Sevənlər, bacardıqca, toplumdan ayrılmağa çalışırlar, sevgi duyğuları gücləndikcə onlar daha çox yalqızlığa çəkilməyə can atırlar. Sevgi duyğusu ilə yanaşı olaraq yaranan güclü qısqanclıq duyğusu isə, sevənlərdə, ehtiraslarının yönəldiyi obyekti toplumun qıraqdan ola biləcək basqılarından qorumaq üçündür. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Seksuallıq və istəklər | AFORIZMLƏR ← Kitablar Bu çox böyük soruya indiyədək cavab verilməyib və mən də, qadın könlünü otuz ildən artıq araşdırmağıma baxmayaraq, onun cavabını bilmirəm: “Qadın nə istəyir?” Sevgi adlanan olayların çoxu, seksual yaxınlıq çağırışı eləyən obyektin psixi təsiri altına düşməkdən başqa bir şey deyildir, bu ilişkilərin sonucu olaraq “sevən” kimsə özünün cinsi tələbatını ödəyir və duyğuları soyuyur; bu, aşağı səviyyəli, yalnız duyğulara bağlanan sevgidir. Ancaq bəlli olduğu kimi, ödənən cinsi istəklər sonacan sönüb getmir. Ona görə də, “sevən” kimsə, cinsi yaxınlıqdan sonra sönmüş ehtiyacının yenidən oyanacağını bildiyinə görə də, seksual obyektin dustaqlığında qalmaqda davam edir və ehtirasları soyuyandan sonra da, gələcəkdə yararlana bilməsi üçün gərəkən, bu seksual obyekti “sevir”. Feministlərin cinslərlə bağlı olan oturuşmuş düşüncələrə qarşı çıxaraq, onların büsbütün bərabərhüquqlu və eyni cür dəyərləndirilməli olması ilə bağlı dedikləri gərək bizləri çaşdırmasın, ona qalsa, kişilərin çoxu kişilik ideallarından çox uzaqdırlar, irsi özəlliklərin kəsişməsi və insanlarda özünü göstərən ikili seksual meyllər (biseksuallıq) onlarda qadın və kişi özəlliklərinin birlikdə olmasına gətirib çıxarır, beləliklə də, ayrıca götürülmüş kişilik və qadınlıq deyilən dəyərlər özlüyündə gerçəklikdə yoxdur, onlar ancaq nəzəri baxımdan, özü də sonacan aydınlaşmayan bir anlamda qavranıla bilərlər. Yalnız seksual gücsüzlüyü seksual çatışmazlıq saymaq olar, seksual istəklərin ödənməsinin bütün başqa formaları isə zövq məsələsidir. İnsanlar, az qala hamılıqla, sekslə bağlı sorularda ikiüzlüdürlər. Onlar öz seksual istəklərini açıq-aydın sərgiləməkdən çəkinir, onu “yalan” adlanan qalın materialdan tikilmiş paltonun altında gizlədirlər, elə biləsən, seksual ilişkilərin olduğu yerdə havalar çox pis keçir. Seksual istəklərini sıxışdıran insan, öz yaşamında, bəlli qorxaqlıq və çəkingənliklə əl-ələ verib addımlayır, qorxmazlıq və igidlik isə, öz seksual istəklərini ürəyincə, çəkinmədən yerinə yetirməklə bağlıdır. Cinsi münasibətlərdən açıq danışmağa utananlar və bu konudan danışanda nəsnələri öz adı ilə çağırmağı insanlığa yaraşdırmayanlar, bu durumda yaxşı səsləndiyini düşündükləri eros və erotika sözlərindən yararlanırlar. Mən də onlar kimi eləyə bilər, bununla da mənə qarşı yönələn söyüşlərin çoxundan qurtula bilərdim; ancaq mən bu “utancaqlığı” dardüşüncəliyə qapılmaq sandığımdan, onlar kimi eləməyi özümə sığışdırmıram. Bunun nəyə gətirib çıxaracağını demək də çətindir; insanlara gəlincə onlar, nəyisə sözdə güzəştə getdilərmi, bir azdan elə işdə də yavaşyavaş geriyə çəkilməyə başlayırlar. Bizim bütün davranışlarımızın iki qaynağı vardır: daha böyük olmaq diləyi və cinsi istək. Masturbasiya (onanizm) – insanın qapıldığı ilk düşkünlükdür. Bütün qalan düşkünlüklər – içkidən, tütündən, narkotikdən olan asılılıqlar onun əvəzediciləridir. Sevdiyiniz qadınla yataqda elədiklərinizin hamısı – çox gözəldir və büsbütün düzgündür. Ən başlıcası, bu elədiklərinizi ikinizin də bəyənməsidir. Belə bir qarşılıqlı anlaşma və uyarlıq varsa, siz bütün durumlarda doğru yoldasınız, sizi qınayanlar isə pozğundurlar. Homoseksuallıq, sözsüz, insanın üstünlüyü sayıla bilməz, ancaq onda heç bir insani əskiklik də yoxdur, bu, nə yaramazlıq, nə də alçaqlıq deyildir; onu xəstəlik də saymaq olmaz; biz tibbi baxımdan onu, seksual inkişafın dayanması ilə bağlı yaranan bir seksual özəllik növü sayırıq. Keçmişlərdə və elə indi də, çoxlu sayda sayğılı insanlar homoseksual olmuşlar, onların arasında çoxlu böyük və adlı-sanlı insanlar da olmuşdur. Homoseksuallığı cinayət sayaraq, buna görə onun daşıyıcıları olan adamları izləyib sıxışdırmaq – böyük ədalətsizlikdir, habelə amansızlıqdır. Apardığım sınaqlardan öyrəndiklərimə görə, inamla deyə bilərəm: ən güclü homoseksuallar, onların da içində öz homoseksual duyğularını boğmağa çalışmayanlar, insanlığın xoşbəxtliyi üçün ən çox çalışan kimsələr olur. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Uşaqlıq, ailə və tərbiyə | AFORIZMLƏR ← Kitablar Uşağın anasına olan sevgisi ölçüyəgəlməzdir, o, anasının yalnız özünün olmasını istəyir və onu başqası ilə bölmək istəmir. Qadının döşü, sevgi ilə aclığın qoşalaşdığı bir yerdir. Yeniyetmələrdən seksin yaşamda oynadığı önəmli rolu gizlətməyə çalışmaq çağdaş tərbiyənin çatışmazlıqlarından yalnız biridir. Bu tərbiyənin başlıca suçu isə, gəncləri gələcək yaşamlarında üzləşə biləcəkləri yaramazlıqlara qarşı dirəniş göstərməyə hazırlaya bilməməsi və beləliklə də, onları belə durumların qurbanlarına çevirməsidir. Bu tərbiyənin gəncliyi düzgün olmayan psixi yönətməsini: qütb ekspedisiyasına gedənlərə yay geyimləri geyindirib, onların əlinə İtaliya göllərinin xəritəsinin verilməsinə bənzətmək olardı. Qızların böyüyüb analarının kimliyində öz seksual özgürlüyünü əngəlləyən birisi ilə qarşılaşması, onlar arasında konflikt yaradır, qızının ərgənləşməsi isə anaya öz seksual istəklərindən əl çəkmək zamanı gəldiyini xatırlatmağa başlayır. Körpə əxlaqın nə demək olduğunu bilmir, onun daxilində öz istəklərini yerinə yetirməkdən saxlayan əyləc yoxdur. İnsan könlünün gizlinləri onun uşaqlıqda yaşadığı psixi dramın içindədir. O dramacan gedib çata bilsəniz, sınıq könülləri sağalda da biləcəksiniz. Biz yaşlılar artıq öz uşaqlığımızı unutduğumuzdan, uşaqları anlaya bilmirik. İnsanın MƏNİ onu amansızlıqla tapdalayıb yox eləmək istəyən gerçəkliyin əlindən qaçıb öz körpəsinə sığınır, bununla da ölümsüzlüyünü qoruyub saxlayır. Bədii yaradıcılıq, xülyalar üzərində qurulan uşaq oyunlarının davamıdır. Öz uşaq oyunlarını oynayan istənilən balaca, bu zaman özünün fərdi dünyasını yaratmaqla, özünü şair kimi aparır, bir az da doğrusu, o, əlinin altında olan predmetlərdən özünün bəyəndiyi kimi bir dünya qurur. İstənilən uşaq, öz ata-anasının gözündə çox böyük bir insan olmaq üçün doğulmuş varlıqdır: oğlan uşağı gərək atasının istəyib ola bilmədiyi çox böyük bir kimlik, adlı-sanlı bir igid olsun, qız isə, kral oğluna ərə gedib anasının əli yetməyən bu diləyini, heç olmasa belə bir qayınanalığa çata bilməklə, ovuda bilsin. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Yuxu, yuxugörmə və şüursuzluq | AFORIZMLƏR ← Kitablar Yuxugörmədə çiçəklər çox vaxt insanın cinsi orqanlarının simvoludur; çox ola bilsin, yaşamda özünə yer eləmiş, sevgilisinə bitkinin “cinsi orqanı” olan çiçək bağışlamaq da belə bir şüursuz dəyərləndirmə ilə bağlıdır. Yuxugörmələrimizdə biz həmişə bir ayağımızla uşaqlıqda oluruq. Yaşamın ağırlığı içində çox tez-tez kimsə bizim yolumuzu kəsir, işlərimizi korlayır, bunlar baş verən kimi, yuxugörmə yardımımıza gəlib bizi bu kimsəni öldürməyə yönəldir, o kimsənin kimliyi isə önəmli olmur, bu, bizim atamız, anamız, qardaşımız, bacımız, habelə arvadımız da ola bilər. Yuxularda gerçəkliklər, gerçəklikdə isə yuxular əks olunur. Şüursuzluq “yox” sözünü tanımır. Şüursuzluq diləməkdən başqa bir şey bacarmır. Yuxugörmə – yuxunu pozan çağırılmamış qonaq deyil, o, yuxunun keşikçisidir. Bir insanın şüursuzluğu, şüurun iştirakı olmadan, başqa bir insanın şüursuzluğunu duya bilər. Hər bir insanın şüursuzluqda başqa bir insanın öz şüursuz ilə göndərdiyi informasiyanı yoza bilmək imkanları vardır. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Nevrozlar, qorxu və çıxılmazlıq | AFORIZMLƏR ← Kitablar Nevroz – qeyri-müəyyənliyə dözə bilməməkdən yaranır. İstənilən normal sayılan insan ancaq qismən normal olur. Nevrotik (əsəb xəstəsi) konfliktlə üz-üzə gələndə xəstəliyin yanına qaçıb ona sığınır. Gerçək mazoxist həmişə öz üzünü yumruq yeyə biləcəyi yönə tutur. İnsanlar gerçəklikdə öz umacaqlarına çata bilmədikləri üçün fantaziyalar aləmində yaşamağa başlayır, bununla da, öz diləklərini yerinə yetirdiklərini təsəvvür eləyirlər. Güclü kimsələr öz diləklərini yaşamın içində gerçəkləşdirirlər. Gücsüzlər isə, özlərinin bu uydurma dünyasında yaşamaqda davam eləyirlər və onların fantaziyaları getdikcə müxtəlif xəstəliklərin əlamətləri kimi üzə çıxmağa başlayır. Depressiya – donmuş qorxudur. Düşdüyünüz depressiyanın niyəsini və dəyərlərinizin nədən ucuzlaşdığını öyrənmək istəyəndə, birinci yan-yörənizə baxın: görün, siz qanmaz adamların çevrəsində deyilsiniz? Bədbəxtlikdən, bizim sıxışdırılan duyğularımız ölmür. Biz onları yalnız susmağa məcbur eləmişik. Ancaq onlar, onsuz da, daxildən bizə təsir eləməkdə davam eləyirlər. Mazoxistin istəyi, başqalarının onunla köməksiz, asılı bir körpə kimi davranmasıdır, ancaq o, bu körpənin çox yaramaz olmasını da istəyir. Nevrozlar – incəsənət, din və fəlsəfə kimi böyük sosial məhsulların karikaturası kimi yaranır. Burada isteriya – incəsənət əsərlərinin karikaturası, düşkünlüyə qapılmaq – dinin karikaturası, öz-özünə sayıqlama isə (paranoid), fəlsəfi sistemlərin karikaturasıdır. Sınaqların göstərdiyi kimi, insanların çoxu, öz yaranışlarına (təbiətlərinə) görə, mədəniyyətin tələblərini ancaq bəlli hədlərə kimi yerinə yetirə bilirlər, daha artıq tələbləri yerinə yetirməkdən isə boyun qaçırırlar. Onları yaxşılığa yönəltmək istəyən, ancaq təbiətlərinin qəbul eləmək istəmədiyi nə varsa, hamısı, onlarda nevroz yaratmağa başlayır; qarşılarında, bacara bildiklərindən artıq mədəni tələblər qoyulmayanda, ürəklərincə olan aşağı səviyyədə qalmağa yol veriləndə, bu adamlar özlərini çox yaxşı hiss eləyirlər. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Özünü dərketmə və şəxsiyyət | AFORIZMLƏR ← Kitablar Haçansa qarımış qız it saxlamağa başlayırsa, qoca və subay kişi gözəl fiqurlar toplayırsa, birincisi, yaşaya bilmədiyi evlilik boşluğunu doldurmağa çalışır, ikinci isə, özünün çoxsaylı keçmiş sevgiləri olduğu illüziyasını yaratmağa çalışır. Bütün kolleksionerlərdə bir Don Juanlıq vardır. Bütün insanların başqalarından gizlətdikləri istəkləri vardır, eləcə də, hamının özünün belə baş açmadığı istəkləri vardır. Başqasında görüb güldüyümüz yanlışlıqlar, çox vaxt, elə bizim özümüzdə də olur. İnsan, əli çatmayan nəsnələrə olduğundan qat-qat artıq dəyər verir və onu gərək olduğundan çox istəyir. Sən kiməsə onun elədiyi bütün yamanlıqları bağışlayırsansa, deməli, o insan sənin üçün artıq yoxdur. Özünüzü tutuşdurmalı olduğunuz təkbir insan varsa, o da sizin keçmişdə qalan mənliyinizdir. Sizin daha yaxşı olmalı olduğunuz insan isə sizin bugünkü kimliyinizdir. Söz gəlib özünü doğrultmağa çıxanda biz hamımız dahi oluruq. Zarafat, öcəşdiyimiz kimsəyə açıq-aydın deməyə ürək eləmədiyimiz, yaxud da ona qarşı bəslədiyimiz duyğudan baş açmadığımız durumlarda, bu kimsədə gülüş doğuran özəlliklər axtarmağa çalışmaqdır. Zarafat, eşidənləri əyləndirməklə yoldan çıxarır, onların düşüncələrini danışdığımız konunun dərinliklərinə varmaqdan yayındırır və onları biz dediyimiz baxışlara bağlayır. İnsan üzdən nə qədər çox qüsursuz görünürsə, onun içində bir o qədər çox şeytan gizlənir. Məni söyəndə özümü qorumağa gücüm çatır, ancaq məni öyməyə başlayanda buna qarşı çıxmağa gücüm çatmır. İnsanın bəyənmədiyi nəsnələri doğru saymamaq özəlliyi vardır, bu, onları danmaq üçün arqument tapmağı asanlaşdırır. Çalışqan insanın yanına işsiz-gücsüz qonaqlar çox az gəlir – qaynayan bardağın üstündə çibinlər uçuşmaz. Öz kimliyini yaxşılığa doğru dəyişdirməyə çalışmaq “narsizmdən” qaynaqlanır, daha doğrusunu desək bu, özünü böyüdərək, başqalarından üstün olmaq istəyidir. İnsanın psixi yaşamı ilə dərindən tanış olanlar bunu yaxşı bilirlər, insan ən azı bir dəfə həzz aldığı nəsnələri çox çətinliklə unudur, onlardan çox böyük ağrılar yaşamaqla ayrılır. Yumoristin üstünlüyü onun yaşlı birisinin roluna girməsindədir, o haradasa özünü atalıq ucalığına qaldırır, qarşısındakı izləyicilərini isə öz uşaqları yerinə qoyur. Özünü yetkinləşdirmək istəyi “narsizmdən” qaynaqlanır, daha doğrusu, belə çalışmaların özülündə özünü yetkinləşdirməklə başqalarından üstün olmaq istəyi dayanır. Nəyəsə toxunmaq ona yiyələnmək anlamındadır, bu toxunuşda, istər insanı, istərsə də hansısa nəsnəni öz buyuruğuna salmaq istəyi vardır. İnsan təklikdə qalanda, həmişə özünə, ya çox şit, ya da çox qanmazcasına yanaşır. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

İztirab, ölüm və xoşbəxtlik | AFORIZMLƏR ← Kitablar Yaşama dözümlü yanaşmaq bütün canlı varlıqların ilkin vəzifəsi olaraq qalır. İnsan yaşamın anlamının, yaxud dəyərinin nə olması üzərində baş sındırmağa başlayırsa, bu onun xəstələnməsindən soraq verir. Biz özlüyündə ləzzət almağa yox, ağrı-acılarımızdan can qurtarmağa çalışırıq. İnsanların hamısı şüursuzluqda özlərinin ölümsüzlüyünə inanırlar. İnsanın bütün çalışmalarının məqsədi – özünü ovundurmaqdır. Tale insanın özünü doğrultmasını saya salmır. Biz dünyaya yalqız gəlib, ondan yalqız olaraq da gedirik. Biz öz diləklərimizdən yaranmışıq. Ən yaxşı nəsnələr sonsuzluğun içində gizlənmişdir. Mənim dünyam – biganəlik okeanında üzən, ağrılardan qurulmuş kiçik bir adadır. İnsan yaşamının hansı anlam daşıdığı ilə bağlı soru dönə-dönə ortaya çıxmışdır; bu sorunun ağlabatan cavabı indiyədək tapılmayıb və çox ola bilsin də heç tapılmasın. Bu sorunu verənlərin biriləri, ona belə bir qoşma da artırmışlar: yaşamın heç bir anlamı yoxsa, onda onun bizim üçün heç bir dəyəri də yoxdur. Ancaq insanlığa belə bir qara-qorxu gəlmək də, burada nəyisə dəyişmək gücündə deyildir. Görünür, bu sorudan yayınmağımız daha düzgün sayılmalıdır. Bu sorunun ortaya çıxmasının niyəsi, bizim addımbaşı qarşılaşdığımız insan şübhələri ilə bağlıdır. Elə isə buna nə deyirsiniz: insanın işinə yarayanları çıxmaqla, yerdə qalan heyların nə üçün yaşadıqları ilə bağlı sorulara niyə cavab axtarmırıq? Yaşama dözmək istəyirsinizsə, ölməyə hazırlaşın. Bizə verilmiş ömrü yaşamaq çox ağırdır, o bizlərə çoxlu ağrı-acılar, sıxıntılar, çıxılmaz problemlər gətirir. Ömrün bu ağırlığına dözmək üçün hansısa yüngülləşdirici araclar olmadan keçinmək olmur. Belə araclar, göründüyü kimi, üç yerə bölünür: bizim düşüncələrimizi öz qaragünlüyümüzdən yayındıra bilən güclü təsiri olan əyləncələr; gerçək həzlərimizə oxşayan ötəri sevinclərə qapılmaq; bir də bizə öz bədbəxtliyimizi unutduran narkotik. Biz, çox vaxt, özümüzü uzun bir müddət üçün çəkindirməli olduğumuz, hansısa həzlərə çatmağa səadət deyirik. Narkotiklə səadətə çatmağı və ağrı-acılardan qurtulmağı çox yüksək dəyərləndirdiklərinə görə, çoxlu fərdlər, habelə, bir sıra xalqlar öz həzzləri ilə bağlı sferada ona olduqca sayğılı bir yer ayırmışlar. Narkotik ondan yararlananlar üçün təkcə həzzvericiliyinə görə dəyərli deyil, həm də onları dünyadan ayıra bildiyinə görə dəyərlidir. “Qayğı yükündən qurtaran” bu aracın yardımı ilə istənilən vaxt gerçəkliyin sıxıntılarından yayınıb, öz dünyana sığına bilərsən və burada duyduğun həzlər dünyada olanlardan yaxşıdır. Bax elə bu özəlliyinə görə də, narkotik çox qorxulu və ziyanlıdır. Yaşasaydı, mənim vaxtsız ölən qızımın bugün otuz altı yaşı olacaqdı... Yaşamda itirdiyimiz doğmamızın ruhumuzdakı yeri həmişəlik qalır. Düzdür, bu ağır itkidən doğulan sarsıdıcı kədər sonradan itib gedir, ancaq biz heç vaxt sonacan ovuna bilmirik və bu itkinin yerini dolduracaq başqa birisi tapılmır. Ruhumuzdakı bu boşluq həmişəlik olur və onun yerini doldurmaq istədiyimiz şeylərdən heç biri itkimizin yerini verə bilmir. Belə də olmalıdır. İtirdiyimiz doğmamıza bəslədiyimiz sevgini yaşatmağın başqa yolu yoxdur. İnsan ağrı-acılardan qaçmağa çalışır və bu təbiidir. Ağrı-acılara tuş gəlməməyin sınanmış yollarından biri öz istəkləri üzərində nəzarətdir. Doğuda (Şərqdə) bunu eləyə bilmək üçün öz ehtiraslarını öldürmək kimi kəskin bir yola əl atmaq təcrübələri olmuşdur. Ancaq belə kəskin yanaşma insanı dünyadan və yaşam qayğılarından büsbütün ayırır. Belə bir xoşbəxtliyin dəyəri – insan toplumunun yox olması ilə ölçülür. İnsanın özünü xoşbəxtliyə çatdırmaq metodlarından biri, gerçəklikdə çevriliş eləməyə çalışmasıdır. Çevirilişçi, dünyanı öz istəklərinə uyğun qurmağa çalışır. Belə bir metod, bəlli olduğu kimi, uğur gətirmir. İnsan öz illüziyalarında ağılsızlığa kimi gedib çıxır. Ancaq ən maraqlısı, bizim hamımızda gerçəkliyi öz diləklərimizə uyğun dəyişmək aşırılığının olmasıdır. Belə bir illüziyaya çoxluğun qapılması örnəyi isə, dini icmalardır. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Azadlıq, vicdan və məsuliyyət | AFORIZMLƏR ← Kitablar İnsanların çoxu, doğrudan da, özgür olmaq istəmirlər, axı özgürlük onlardan sorumlu (məsuliyyətli) olmağı tələb eləyir, elə bu sorumlu olmaq da insanların çoxunu qorxudur. Özünə qarşı mütləq səviyyədə vicdanlı davranmaq – özünü insanlığa alışdırmaq üçün ən yaxşı yoldur. Vicdan öz ehtiraslarından əl çəkməklə yaranır; bizə qıraqdan aşılanan ehtiraslardan özümüzü çəkindirməyimizdən yaranan vicdan, bundan sonra da, daha yeni-yeni ehtiraslardan çəkinməyi tələb eləməyə başlayır. Sosial ədalətin anlamı budur: insan, başqalarının da bunu eləməsi üçün, öz istəyi ilə, çoxlu sayda nələrisə eləməkdən əl çəkir və ya, özünün eləmədiyi nəyisə başqalarının eləməsini tələb eləmir. Sosial vicdanın və borc duyğusunun kökündə bu tələb dayanır. İnsanın günü yaxşı keçəndə vicdanında bir boşluq yaranır və o, insanın eqoizmini başlı-başına buraxır, onun bütün şıltaqlarına və yanlışlarına dözür; insanın qara günləri başlayan kimi, o özünə qapılır, özünün suçlarını boynuna almağa başlayır, vicdanının tələbləri kəskinləşir, özünü çox şeylərdən çəkindirir və özünü tövbələrlə cəzalandırmağa çalışır. Xalqların bir çoxu da özlərini belə aparmışlar və elə bugün də aparmaqda davam eləyirlər. İnsanlıq insan mədəniyyətini şərtləndirən yasaqların ilahi mənşəli olması inamından əl çəksə, onların yerdə, elə insanların özü tərəfindən yaradıldığına inansa, onda çox ola bilsin, bu yasaqlar həmişəlik qalmaqda olduqları donuqluğundan çıxar, daha əzmək və sıxışdırmaq vasitəsi kimi anlaşılmazdılar və insanlıq onları öz marağına qulluq eləyən vasitə kimi qavramağa başlayardı. Onda hamı da onların gərəkliyini anlayardı. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Din və illüziyalar | AFORIZMLƏR ← Kitablar Din insanlığın hamılıqla yoluxduğu nevrozdur. Din, sanasan, insanı suça batmaqdan çəkindirmək üçündür, ancaq söz gəlib dini sorulara çıxanda, insanlar ürəklərindən keçənləri gizlətməklə, düzgün saydıqlarını deməkdən çəkinməklə, elə ən böyük suça batırlar. Biz yaşamaq istəyirik və yox olmaqdan qorxuruq, ona görə də, bütün diləklərimizin çin olacağı gözəl nağıllar uydurmağa başlayırıq. Bizi irəlidə gözləyən bəlli olmayan məqsədlər, ruhun bədəndən çıxıb göyə uçması, cənnət xülyası, ölümsüzlük, tanrı, ruhun başqa canlılara keçməsi – bütün bu illüziyalar ölüm acısına az da olsa şirinlik qatmaq üçündür. Elmdə illüziya yoxdur. İllüziya ən çox bizim inamlarımızdadır, inam – gerçəklikdə əlimiz çatmayan umacaqlarımızı illüziyalar şəklinə salıb bizə verir. Hamı öz düşüncəsində tanrını doğma atasına oxşar olaraq yaradır. İnsanların heç biri həzzə qapılmaqdan boyun qaçırmağı bacarmır; görün iş nə yerdədir, din də bu dünyadakı həzlərdən əl çəksələr, o dünyada qat-qat böyük həzlər alacaqları, ölçüyəgəlməz sevinc duyacaqları ilə insanların başını tovlamağa çalışır. Saya insanların dini – ehkamlardan və şirnikdirici vədlərdən qurulmuş bir sistemdir, bütün bunlar isə bu saya insanlara, gözüaçıq insanların həsəd apara biləcəyi, bir toxtaqlıq gətirir, onlar bu bayağı inancları ilə yaşadıqları dünyanın bütün anlaşılmaz tapmacalarına cavab tapırlar, başqa yandan da, bu inancları onlara, ilahi bir varlığın onların talelərinin keşiyində dayandığını, habelə bu dünyada çəkdikləri ağrı-acıların qarşılığını o dünyada sonsuzlaradək sürəcək gözəl bir yaşamla ödəyəcəyini aşılayır. Dini sorulardan söz düşüncə, insanların çoxu, bilərəkdən, iki suça batmaqdan çəkinmirlər, bunlar: iyrənc bir şəkildə ikiüzlülük eləmək və özünü anlamaz yerinə qoymaqdır. Utancaqlığın nə demək olduğunu bilmədiyimiz körpəlik çağlarımızı cənnət sanırıq, elə kütlənin qapıldığı cənnət fantaziyası da, insanlığın çox-çox keçmişlərdə yaşadığı körpəlik çağlarının örnəyi üzrə yaranmışdır. Bütün dinlərin özülündə öz ətrafında birləşdirdiyi insanlara olan sevgi dayanır; ancaq istənilən din onun buyuruğuna boyun əyməyən və onun ətrafında birləşmək istəməyən bütün yerdə qalan insanlara qarşı qaniçən və dözümsüz bir münasibət göstərir. Yoxsul ailədən olan bir qız, illüziyaya qapılaraq, haçansa bir şahzadənin onunla evlənib özü ilə dəbdəbəli saraya aparacağını düşünə bilər. Bu mümkündür, axı az da olsa, belə hallar baş vermişdir. Ancaq qeybdən bir xilaskarın gəlib dünyada qaydaqanun yaradacağı, qızıl çağlara yol açacağını düşünmək bundan qat-qat az inandırıcı və baş tutmayacaq bir illüziyaya qapılmaqdır. Bizə belə bir düşüncə aşılamağa çalışırlar: bu deyilənlərə babalarınız inanıbsa, deməli sizlər də inanmağa borclusunuz. Ancaq babalarımızı bizlə tutuşduranda onların olduqca geridüşüncəli olduğunu da hamı bilir və onların inandığı çoxlu nəsnələrə inanmaq mümkünsüzdür. Bu düşüncələrin sonucu olaraq, elə dini təlimlərin də bu sıradan olduğu şübhəsi yaranır. Dini təlimlə bağlı bilgiləri bizə çatdıran kitablarda yazılanlar, harasına baxırsansa, inandırıcılıqdan çox uzaqdır. Onlarda çoxsaylı dolaşıq yerlər var, habelə, onların zaman-zaman dəyişdirildiyi və yenidən qondarıldığı da açıq-aydın duyulur. Dini təlimin illüziyalar üzərində qurulduğunu anlayandan sonra, o andaca belə bir soru da ortaya çıxır: yoxsa, bizim yuxarı başa çıxarıb, yaşamımızı yönətməyi tapşırdığımız mədəniyyətin başqa bölmələri də elə illüziyalardan yaranıbdır? Görəsən, insanlığın qurduğu dövlət idarəçiliyi də bir illüziyadırmı? Habelə, cinslərarası ilişkilər də, mədəniyyətin uydurduğu erotik bir illüziya, özü də çoxçalarlı bir illüziya ola bilməzmi? Rusların psixikası öz inkişafında belə bir sonuca gəlib çıxmışdır: günah işlətmək – tanrının bağışlayan və mərhəmətli olduğunu sınamaq zərurətindən yaranır, ona görə də, günah işlətmək tanrının böyüklüyünü təsdiq eləməklə, onun bəyəndiyi əməllərdəndir. İllüziyaların gözəlliyi bizi ağrı-acılarımızdan ayırmasında və onların yerinə həzlər verməsindədir. Ona görə də, birdən, illüziyalar gerçəkliyin hansısa kəsimi ilə yaranan kəskin qarşıdurmadan çiliklənəndə bunu ürəyimizə salmamalıyıq. Soruşmaq olar: onda insanın tanrıya, dünyanı yönətən gücə olan inamı nəyə arxalanır? Bu inancın özülündə dayanan ən başlıca nəsnələrdən biri, ulu babalarımızın kimliyinə bəslənən sayğı, onların yalan danışmamasına olan inamdır; daha sonra, keçmişdən bugünə gəlib çıxmış dini inancla bağlı maddi və mədəniyyət abidələri, habelə, toplumda tanrının varlığını sübut eləyən dəlillər axtarmağa qoyulan yasaqlar bizi inancla bağlı deyilənləri yoxlamaqdan çəkindirir. Dinə arxalanmayan insan özünü qoruyan, yaşadan və dolandıran bir yenilməz, gizlin və böyük gücün olduğunu danmağa gəlib çıxır, o özünün dünyanın seçilmiş yaradılışı olmadığını da anlayır. Bu andan başlayaraq, insan özündən uydurduğu – qoruyucu-atası üçün darıxmaqdan əl çəkir, öz körpəliyindən ayrılmağa başlayır, habelə, anlaqca da yaşa dolmağa başlayır. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Cəmiyyət, kütlə və əxlaq | AFORIZMLƏR ← Kitablar İncildə deyilən: “öz doğmalarınızı sevin” öyüdü insanı aqressivliyə yönəldir və burada mədəni “Üstün Mənin” psixologiyaya zidd davranışının açıq-aydın üzə çıxması görünməkdədir. Bu, yerinə yetiriləsi bir öyüd deyildir, yoxsa, sevgini belə ucuzlaşdırmaq onun dəyərini heçə endirərdi, beləliklə də, sevgi insanların ona olan ehtiyaclarını ödəyə bilmək gücünü itirərdi. İnsanı ağgünlü eləmək dünyanın yaradılması planına daxil olmamışdır. İtiağıllıq – insanın içində alovlanan yağılıq duyğusunun başqa yolla söndürülə bilməməsindən yaranır. İnsanlar düşündüklərindən daha çox əxlaqlıdırlar, ancaq təsəvvür elədiklərindən də qat-qat əxlaqsızdırlar. Bir insan başqasında aradan qaldırılmalı olan hansısa bir yanlışlıq tapa bilməzsə, onda onların birlikdə yaşaması dözülməz bir darıxdırıcılıq yaradardı. Qanmazlığın ilkin əlaməti utanmazlığın heç olmamasıdır. Kütlənin bəlli adı yoxdur (anonimdir) və o öz üzərinə heç bir sorumluluq götürmür. Ayrılıqda götürülmüş hər bir fərddə olan sorumluluq duyğusu, bu fərd kütləyə qarışanda yoxa çıxır. Olduqca çoxlu sayda mədəni sayılan kimsələr insan öldürməkdən, yaxud da insentdən sarsılardılar, ancaq elə bu mədəni kimsələr də, özlərini acgözlükdən, aqressivlikdən, aşırı seksual çılğınlıqdan həzz almaqdan çəkindirmir, cəzasız qalacaqlarına arxayın olduqca, başqalarının yaşamını yalanla, fırıldaqla, qarayaxmaqla ağuya döndərməyə yönəlik olurlar və bütün bunlar neçə min illər boyunca sürən mədəniyyət dönəmlərinin hamısında dəyişilməz olaraq qalmaqdadır. Gerçəkləşmək istəyən həvəslərin güclü basqısı altında olan insanın qarşısında cəmiyyət üç yol qoyur. İnsanın daxili istəkləri ölçü-biçi gözləmədən birbaşa özünü gerçəkləşdirmək istəyəndə o, cinayətkara çevrilir; insan bu istəklərini sıxıb öz içində saxlayırsa o, nevrotik olur; insan bu istəklərini ictimai baxımdan yararlı sayılan işlərə qoşa biləndə isə dinclik içində yaşaya bilir. Kütlədə heç vaxt həqiqəti öyrənmək yanğısı olmur. Ona illüziya gərəkdir, o, bunsuz yaşaya bilmir. Azlığın kütlə üzərində ağalığı olmadan keçinmək olmaz, kütlə qaba olduğu, uzağı görmədiyi üçün özünün gərəksiz ehtiraslarından əl çəkmək istəmir, bununla bağlı çağırışları qulaqardına vurur və kütlənin içindəki ayrı-ayrı fərdlər onu özbaşınalığa və əxlaqsızlığa şirnikləndirir. Milli özəllik – xalqın keçmiş tarixindən qalan qatılaşmış qalıqlardır. Fərdlərin çoxusu qazandığı üstünlükləri, öz içərilərindəki aqressiv və öcəşkən duyğuları üzərində ağalıq eləyə bilməklə qazanmışlar; toplanan bu üstünlüklərdən isə, maddi və ideal baxımdan yararlı sayılan dəyərlər yaranmışdır. Öz ehtiraslarını cilovlaya bilməyərək toplumla uyuşmayanlar isə, birdən, toplumun yüksək qatında doğulmayıblarsa və özlərinin hansısa üstün bacarıqları ilə “qəhrəman” kimi tanınmayıblarsa, onda topluma qarşı olduqları üçün onları “cinayətkar”, yaxud da “dönük” saymışlar. İnsanlar heç də həmişə, ürəklərinə yatan yamanlıqlara qapılmaqdan çəkinmirlər, onlar üçün ən başlıcası bunun başqalarından gizlin qalmasıdır. Təbiət insanlara bədəncə və ruhca çox qeyri-bərabər bacarıqlar vermiş və bununla da, heç bir üsulla aradan qaldırıla bilməyən bir ayrı seçkilik yaratmışdır. Hansısa sayda canlı varlıqlar bir yerə yığışanda – bunun heyvan sürüsü, yaxud insan kütləsi olması önəmli deyil – onlar instinktiv olaraq kiminsə böyüklüyünə boyun əyməyə yönəlik olurlar. Kütlə – kiminsə ağalığı olmadan yaşaya bilməyən üzüyola sürüdür. Kütlə, kiməsə boyun əyməyə çox qatı bir şəkildə yönəlik olduğundan, kimsə özünü ağa elan eləyən kimi, instinktiv olaraq ona boyun əyir. Çoxlu sayda insanları sevgi telləri ilə biri-birinə bağlamaq asandır, ancaq bunun üçün gərək onların ayrıldığı və aqressiyalarının yönələcəyi başqa insanlar da olsunlar. Belə bir önəmli fakt göz özündədir: insanlar öz bugünkü yaşamlarını çox böyük bir anlamazlıq içində yaşayırlar və onun anlamını dəyərləndirə bilmirlər; onlar gərək bugündən bir az qırağa çəkilsinlər, başqa sözlə desək, gərək bu gün keçmişə çevrilsin, yalnız bundan sonra onu dəyərləndirə və gələcəyə apara biləcək düzgün yönünü aydınlaşdıra bilsinlər. İnsan – insanlığı siniflərə bölən və bu bölgünü qoruyan yasaqlara çox pis yanaşır. Bu bölgüdə üstünlüklərə yiyələnmiş siniflərə qarşı bir gözügötürməzlik duyğusu yaranır və insan, bütün yollara əl ataraq, özünün də bu üstünlüklərə yiyələnə bilməsinə çalışır. İnsan mədəniyyətində özünü göstərən bu çatışmazlıq gec-tez qarşısıalınmaz sonuclara gətirib çıxarır. Toplumda çoxluqda olan və oturuşmuş durumu görməyə gözü olmayan sinif, azlıqda qalan sinfin əldə elədiyi üstünlükləri ona da verməyi bacarmayan mədəniyyəti yaşatmaq üçün işləməkdən boyun qaçırmağa başlayır, bu mədəniyyətin yükünü çəkməyi istəməyərək, onu devirir. Mədəniyyətin hansısa bir toplumda qoyduğu yasaqların yaratdığı boşluq, çox vaxt, başqa toplumların mədəniyyət ideallarına yağılıq bəsləməklə doldurulur. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Mədəniyyət və sivilizasiya | AFORIZMLƏR ← Kitablar İnsan gözəllikdən həzz almağı, öz yaşamına anlam və sevinc gətirən ən başlıca olay sayır. Gözəlliyi öyrənən Estetika adlı ayrıca elm bölməsi olsa da, ancaq gözəllik anlayışının nədən və nə üçün yarandığı ilə bağlı sorunun düzgün cavabı bugünəcən də tapılmamışdır. «Gözəllik» və «həyəcanlanmaq» adlı kateqoriyaların biri-biri ilə qarşılıqlı və qırılmaz tellərlə bağlı olduğu bəllidir; gözəllik, həmişə, biranlamlı olaraq, həyəcan doğurur. Ancaq nədənsə, ən böyük həyəcan doğuran nəsnələrdən olan – insanların cinsiyyət orqanları, gözəllik kateqoriyasına aid olunmur. Əyləncəyə məhdudiyyət qoyulması onun dəyərini artırır. Çox-çox əski çağlarda başqasına daş atmaqla yanaşı, onu söyməyə də başlayan birinci insan sivilizasiyanın yaradıcısı oldu. Fərdin yaşlandıqca keçdiyi psixi inkişaf yolu, insanlığın öz tarixi boyu keçdiyi bütün inkişaf yolunun qısaldılmış təkrarıdır. İstənilən mədəniyyət məcburilik və ehtirasların cilovlanması üzərində qurulur. Bizim sivilizasiya, həvəslərin sıxışdırılıb əzilməsi üzərində qurulmuşdur. İnsanın ictimai varlıq olaraq yaşaya bilməsi üçün gərəkən və qaçılmaz olan özünüqorumanın yaratdığı güc, onun həvəslərini sıxışdırır və onların enerjisini ictimai baxımdan yararlı olan işlərə yönəldir. Bax elə insanın bu bacarığı da, onun yüksək psixi fəaliyyətinə yol açır. İctimai həyat – insanın həvəsi ilə əxlaqı və bioloji tələbatı ilə cəmiyyətin tələbləri arasında baş verən arasıkəsilməz, dayanmaq bilməyən bir savaşdır. Bizim çoxumuz əl çəkmək istəmədiyimiz belə bir inanca bərk-bərk bağlanıb qalmışıq: “İnsanın daxilində yetkinləşməyə doğru arasıkəsilməz bir canatma vardır, elə bu canatma da, bizi bugünkü yüksək mənəvi yüksəlişə və əxlaqi ucalığa gətirib çıxarmışdır, ona görə də, bu inkişafın sonucu insanı aparıb üstün insana çatdıracaqdır”. Mənə qalsa, insanın daxilində belə bir canatmanın olduğuna inanmıram və bu çox dadlı illüziyaya qapılmağı da böyük bir yanlışlıq sayıram. İnsanın bugünədək olan inkişafını mən təbiətdə yer alan başqa heyvan soylarının inkişafından ayırmıram və burada başqa bir yozumun ola biləcəyinə də inanmıram, insanların kiçik bir kəsimində özünü göstərən daha artıq yetkinləşməyə doğru arasıkəsilməz canatmaya gəlincə, bu olsa-olsa, insan mədəniyyətinin ən dəyərli örnəklərini yarada bilmək üçün sıxışdırılmış ehtirasların üzə çıxmaq istəyindən doğulur. Mədəniyyətin inkişafının gedişində seksuallıqdan olduqca çoxlu ilahi və müqəddəs dəyərlər atıldığından, seksin bugünə gəlib çatan qalığı çox yarımçıq görünür. İstənilən texniki qurğuya uyğunlaşmaq insan fərdiyyətinin hansısa kəsiminin ölümü deməkdir. İnsanın texniki araclara arxalanaraq özgürlüyə çatmağa çalışması, sadizmin işəyarar mədəni formalar almasıdır. İnsanlar arasında maraqların toqquşmasını aradan qaldırmaq gücə arxalanaraq yoluna qoyulur. Elə heyvanlar arasında da bu belədir, ona görə də, insan gərək özünün heyvanlardan bütünlüklə ayrıldığını sanmasın; düzdür, insanlar arasında yeni tipli bir qarşıdurma da vardır, burada, çox yüksək abstraktlığacan gedib çıxan, rəylərin toqquşması baş verir və bu qarşıdurma artıq gücə arxalanaraq həll edilməli deyildir. Ancaq bu mürəkkəbləşmə insanın yaşamında çox-çox sonralar ortaya çıxmışdır. Məncə, insanlığın qarşısında belə bir ölüm-dirim sorusu dayanır: mədəniyyətin inkişaf yolunda gəlib çıxdığı aqressiya və özünüyoxetmə ehtiraslarını cilovlamaq olacaqmı, olacaqsa, haracan və necə olacaqdır? Bugünümüzdə bu ən önəmli bir soru kimi önümüzdə dayanmaqdadır. İnsanlar təbiətin gücləri üzərində ağalıq eləyə bilməkdə çox uzaqlara gedib çıxdıqlarından, indi onlardan yararlanmaqla bütün insanlığı yer üzündən silib atmaq olar. İnsanlar artıq bunu anlayırlar və onların ruhunda yer alan çaşqınlıqlar, bədbəxtliklər və qarğaşaların yaranmasında bu durumun çox böyük rolu da gözə çarpmaqdadır. Mədəniyyətin insanlığın ən böyük uğuru olması və mədəniyyət yolunu tutanların görünməmiş bir ucalığa çatacaqları ilə bağlı yürüdülən məntiqsiz düşüncələri bölüşmürəm. Mən mədəniyyətin məqsədi və ona çatmaq araclarına baxıb onu bəyənməyən və belə bir sonuca gələn kimsələrin dedikləri bu sözləri azacıq da olsa acıqlanmadan dinləyirəm: mədəniyyətin qazandıqları onun üçün çəkilən əməyə dəymir, sonucda o, fərdləri olduqca dözülməz bir duruma salacaqdır. Hər bir fərdin daxilində iki istək biri-biri ilə toqquşur, bunlar: öz xoşbəxtliyinə canatmaq ilə başqa insanlarla doğmalaşmağın qarşıdurmasıdır; elə bunun kimi də, toplumda fərdi inkişaf ilə mədəni inkişafın qarşıdurması yaranır. Fərdlərin psixi inkişafı, insanlığın keçdiyi psixi inkişaf yolunun qısa təkrarıdır. Mədəniləşən insan özünün xoşbəxt olmaq imkanını təhlükəsiz yaşamaq imkanı ilə başa-baş dəyişdi. Sözün qısası, insanların çox geniş yayılmış iki çatışmazlığı mədəniyyətin qorunmasının, bəlli ölçülərdə, zorakılığa arxalanmasına gətirib çıxarmışdır, bunlardan birincisi, insanların könüllü olaraq əməyə qatlanmaq istəməməsidir, ikincisi isə, əqli dəlillərin onların ehtiraslarına üstün gələ bilməməsidir. Mədəniyyət anlayışı – bizim yaşamımızı heyvan kökənli ulularımızdan ayıran bütün insani uğurların və sosial quruluşların toplusuna verilən addır, onun iki məqsədi vardır: insanı təbiətin basqılarından qorumaq və insanların biri-biri ilə yola getməsinə çalışmaq. İnsan mədəniyyəti – təbiət güclərini yenə bilmək, onları özünə qulluq eləməyə qoşmaq üçün, biliklərin qazanılması prosesidir və bu biliklər insanın öz gərəklərini və çoxyönlü yararlarını ödəmək işinə yarayır. Habelə, bu proseslərin, insanların qarşılıqlı ilişkilərini sistemləşdirmək kimi bir özəlliyi də vardır. İnsanlar bu birliklərin yaradılması üçün özlərinin hansısa istəklərindən keçməli, bir sıra ehtiraslarını boğmalı olurlar; ancaq buna baxmayaraq, insanlar, demək olar, təklikdə yaşamağı bacarmasalar da, bu birliklərin yaranması üçün itirdikləri nəsnələrə görə üzülürlər. Onlar, mədəniyyətin yaratdığı bu insani birliklərin zorakılığına və basqısına düşdüklərini düşünürlər. Mədəniyyətin əldə elədiyi üstünlükləri, onun daşıyıcıları öz üstünlükləri saymağa başlayırlar. Beləliklə də, mədəni özəlliklər və fərqliliklər bu mədəniyyətin daşıyıcılarını başqa mədəniyyətlərə yuxarıdan aşağı baxmağa gətirib çıxarır. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.

Elm, həqiqət və peşə | AFORIZMLƏR ← Kitablar İnsan özünün seksual istəklərinə azadlıq verəndə xəstəlikdən sağalır. Orta yüzilliklərdə məni tonqalda yandırardılar, indisə yalnızca kitablarımı yandırırlar. İntellektin səsi çox yavaşdır, ancaq o, dediklərini təkrarlamaqdan yorulmur və onun dinləyiciləri də həmişə tapılır. Problemin olduğunu boynuna almaq – onun uğurla aradan qaldırılmasının yarısını bacarmaq deməkdir. Həqiqət sizi özgürlüyə çatdırır. İstənilən filosof, yazıçı və memuarçı özünün fərdi psixoloji baxışlarını yaradır, insanın psixoloji fəaliyyəti ilə bağlı qanunauyğunluqlar üçün özünün hipotezlərini qurur. Psixoloji baxışlarla bağlı olan oblastda heç kim bütünlüklə sayğılı və yetkili (mötəbər) sayıla biləcək qaynaqlar tanımır. Bu, elə bir ovlaqdır, burada kim istəsə, öz istəyinə uyğun olaraq, oğurluqca ovçuluq (brakonyerlik) eləyə bilər. Elmdə heç vaxt mütləq doğru sayıla biləcək ilahi vəhylər olmur, elm insan düşüncəsinin, çılğın bir istəklə, onda görmək istədiyi açıq-aydınlığı, dəyişməzliyi, yanlışsızlığı ortaya qoya bilmir. Mən heç vaxt yararsız və yarımçıq baxışlarımı yararlı və bütöv adı ilə ortaya çıxarmağa çalışmıram, habelə, indiyədək doğru saydıqlarımdan nələrsə məndə inamsızlıq doğurmağa başlayan kimi onları yenisi ilə dəyişirəm. Doğrusuna qalsa, mən alim, araşdırıcı və düşünər (mütəfəkkir) deyiləm. Temperamentimə görə mən, olsa-olsa, konkistadoram – macəra axtaranam, arasanız, bu sayaq adamlarda olan bütün özəllikləri: öyrənməyə canatmanı, utanmazlığı və tərsliyi, məndə də görə bilərsiniz. Hər şeyin çox yüksək ağlabatanlığı belə, bizi yanlışa qapılmaqdan qoruya bilmir; baş sındırmaqla hansısa problemin bütün kəsimlərinin aydınlaşdırıb bir yerə toplandığını sandıqda belə, doğruya oxşayanın həmişə gerçəkdən doğru ola bilməyəcəyini də unutmaq olmaz, doğru olan şeylər isə çox vaxt ağlabatan olmur. Yüzillər keçdikcə, elm insanın sadəlövh özünəvurğunluğunu iki dəfə, çox böyük bir ölçüdə, alçaltmışdır. Elm – yerin dünyanın mərkəzi olmadığını, qalaktikanın ölçüyəgəlməz dərəcədə kiçik bir tozcuğu olduğunu bildirəndə, insan özünü alçaldılmış sandı. Bu alçaldılma Kopenikin adı ilə bağlıdır, ancaq bunu elə çox əski çağlarda İsgəndəriyyədə yaşamış alimlər də bilirdilər. Sonra elm insanı ikinci dəfə, bu sözləri deməklə, alçaltmış oldu: sən demə insan heç də tanrı tərəfindən onun özünə bənzədilərək, üstün bir varlıq kimi yaradılmayıbmış, deməyəsən, insan heyvanat aləminin təkamülündən yaranıbmış və bu gün də o öz təbiəti ilə bu aləmlə qırılmaz tellərlə bağlıdır. Necə acınacaqlı olsa da, bu özəlliyimi boynuma alıram: mən də bir sıra yaramaz adamların sırasındayam və buna görə də, ruhlar mən olduğum yerdə insanlarla danışmaqdan boyun qaçırırlar, habelə, başqalarının yanında göyün yeddinci qatından soraq verən insanların ruhları, məni görüncə, uçub gözdən itirlər, elə buna görə də, haçansa, məni möcüzəyə inandıracaq bir güclə qarşılaşa bilməmişəm. İnsanlar istənilən biliyi yoxlamadan keçirib sonra onun doğruluğuna inanırlar. ✕ КП Kitabın sifarişi Kitab artıq nəşr olunub və çap nüsxəsi hazırdır. Sifariş etdiyiniz nüsxəni şəxsən imzalayıb, istənilən ünvana poçtla göndərəcəyəm. Təxmini qiymət — 100 $; sizin üçün ağırdırsa, aşağıda endirim sorğusu göndərə bilərsiniz.