Unuduculuğun psixik mexanizmi haqqında

Yəqin ki, hər kəs özündə unutqanlıq fenomenini yaşayıb, ya da başqalarında müşahidə edib, mən bunu burada təsvir edib, sonra isə aydınlaşdırmaq istəyirəm. Bu, əsasən, xüsusi adların — nomina propria — istifadəsinə aiddir və belə təzahür edir: Söhbətin ortasında insan özünü məcbur hiss edir ki, tərəfdaşına az öncə işlətmək istədiyi bir adı tapa bilmədiyini etiraf etsin və ondan — adətən nəticəsiz qalan — kömək istəsin: «Bəs o necə idi...?; elə tanınmış bir addır; dilimin ucundadır; bir anlıq yadımdan çıxıb.» Motor afaziyalılardakına bənzər, aşkar bir qıcıq həyəcanı indi adı tapmaq üçün göstərilən sonrakı səyləri müşayiət edir, halbuki insan öz hissinə görə bir an əvvəl həmin ada sahib ola bilərdi. İndi isə, uyğun hallarda iki yan təzahür diqqətəlayiqdir. Birincisi, diqqət adlandırdığımız həmin funksiyanın enerjili, iradi gərginləşdirilməsi, nə qədər davam etdirilsə də, itirilmiş adı tapmaqda aciz görünür. İkincisi, axtarılan adın yerinə dərhal başqa bir ad gəlir, insan onu səhv kimi tanıyıb rədd edir, lakin o, yenə də davamlı olaraq təkrarlanır. Yaxud insan öz yaddaşında əvəzedici bir ad əvəzinə, axtarılan adın tərkib hissəsi kimi tanıdığı bir hərf, yaxud bir heca tapır. Məsələn deyirlər: B. ilə başlayır. Nəhayət adı öyrənmək mümkün olanda, halların böyük əksəriyyətində onun B ilə başlamadığı və ümumiyyətlə B hərfini ehtiva etmədiyi ortaya çıxır.

Məlum olduğu kimi, axtarılan ada yiyələnməyin ən yaxşı üsulu onun haqqında düşünməmək, yəni diqqətin ixtiyari şəkildə idarə olunan hissəsini tapşırıqdan yayındırmaqdır. Bir az sonra axtarılan ad qəflətən yadına düşür. İnsan özünü saxlaya bilməyib onu qışqıraraq söyləyir. Bu isə artıq həmin hadisəni unutmuş tərəfdaşının böyük təəccübünə səbəb olur — danışanın səylərinə ümumiyyətlə az maraq göstərmiş tərəfdaşının. «Axı bu adamın adının nə olmasının heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Sadəcə, hekayənizə davam edin», deyə o, adətən bildirir. Məsələ həll olunana qədərki bütün müddət ərzində və həmçinin qəsdən yayındırmadan sonra da insan özünü elə bir dərəcədə məşğul hiss edir ki, bu, əslində bütün məsələyə olan maraqla izah edilə bilməz.

1) Bu, həmçinin psixi bir fəaliyyətdə maneələnmənin yaratdığı mümkün narazılıq hissi ilə də izah oluna bilməz.

Ad unutmasının öz başıma gəldiyi bir neçə halda mən psixi analiz vasitəsilə baş verən gedişat haqqında hesabat verə bilmişəm və bu qəbildən olan ən sadə və ən aydın halı ətraflı təsvir etmək istəyirəm: Yay tətili zamanı bir dəfə gözəl Raquza şəhərindən Herseqovinada qonşu bir şəhərə faytonla səyahət etdim; yoldaşım ilə söhbətimiz, başa düşüləcəyi kimi, hər iki ölkənin (Bosniya və Herseqovina) vəziyyəti və onların sakinlərinin xarakteri haqqında idi. Mən orada yaşayan Türklərin müxtəlif özəlliklərindən danışdım, illər əvvəl onların arasında uzun müddət həkim kimi yaşamış əziz bir həmkarımdan eşitdiyim kimi. Bir az sonra söhbətimiz İtaliyaya və rəsmlərə yönəldi və mənim yoldaşıma təkidlə tövsiyə etmək üçün əsasım var idi ki, bir dəfə Orvietoya getsin və orada böyük bir rəssamın kafedraldakı bir kapellanı bəzədiyi dünyanın sonu və qiyamət freskalarına baxsın. Lakin rəssamın adı yadımdan çıxdı və bir daha xatırlaya bilmədim. Yaddaşımı bütün gücümlə işə saldım. Orvietoda keçirdiyim günün bütün təfərrüatlarını xatirələrimin önündən keçirdim. Onlardan ən kiçik bir şeyin də silinmədiyinə və qeyri-müəyyənləşmədiyinə əmin oldum. Əksinə, mən şəkilləri adətən bacardığımdan daha hissi canlı şəkildə təsəvvür edə bilirdim; və xüsusilə kəskin şəkildə gözlərimin önündə rəssamın avtoportreti dayanırdı — ciddi sifəti, çarpazlanmış əlləri — onu bir şəklin küncündə, işdəki sələfi Fra Angelico da Fiesole-nin portretinin yanında yerləşdirmişdi; lakin rəssamın adətən mənə çox tanış olan adı inadla gizləndi. Yoldaşım mənə kömək edə bilmədi; davamlı səylərimin yeganə nəticəsi iki başqa rəssam adının yada düşməsi oldu, halbuki onların doğru ola bilməyəcəyini bilirdim: Botticelli və ikinci növbədə Boltraffio. Hər iki əvəzedici adda «Bo» səs birləşməsi təkrarlanır. Bu, bəlkə də məlumatsız birini belə bir ehtimala gətirə bilərdi — bu səs birləşməsi axtarılan ada da aiddir. Lakin mən ehtiyat edib bu gözləntiyə yer vermədim.

2) Bu adlardan birincisi mənə çox tanış, ikincisi isə əksinə, az tanış idi.

Səfərdə məlumat kitablarına çıxışım yox idi. Bir neçə gün xatirənin bu cür pozulmasına dözməli oldum — gündə bir neçə dəfə təkrarlanan daxili əzaba. Nəhayət, savadlı bir italyanla rastlaşdım. O, mənə adı — Signorelli — söyləməklə məni bu əzabdan qurtardı. Sonra mən özümdən onun adını, Lukanı, əlavə edə bildim. Ustadın şəklindəki üz cizgilərinin hədsiz aydın xatirəsi tezliklə soldu.

Signorelli adı mənə çox tanış idi. Yaddaşıma da asanlıqla həkk olunurdu. Bəs hansı təsirlər mənə onu unutdurmuşdu? Bəs onun Botticelli və Boltraffio adları ilə əvəzlənməsinə hansı yollar gətirib çıxarmışdı? Unutqanlığın baş verdiyi şəraitə bir az geri qayıtmaq kifayət etdi. Bu, hər ikisini aydınlaşdırdı.

Orvieto Kafedralındakı freskalar mövzusuna keçməmişdən az əvvəl, mən səfər yoldaşıma illər öncə həmkarımdan Bosniyadakı türklər haqqında eşitdiklərimi danışmışdım. Onlar həkimə xüsusi hörmətlə yanaşır və bizim əhalimizin tam əksinə olaraq, taleyin hökmləri qarşısında təslimiyyət göstərirlər. Həkim ailə başçısına onun yaxınlarından birinin ölümə məhkum olduğunu bildirməli olanda, onun cavabı belə olur: «Ağa, buna nə demək olar? Bilirəm, əgər onu xilas etmək mümkün olsaydı, sən ona kömək edərdin.» — Bu hekayənin yaxınlığında yaddaşımda başqa bir xatirə də dururdu, yəni həmin həmkarımın mənə bu bosniyalıların dəyərləndirməsində cinsi həzzlərə hər şeydən üstün bir əhəmiyyət verildiyini danışması. Onun xəstələrindən biri bir dəfə ona dedi: “Bilirsən, ağa, əgər bu artıq mümkün olmasa, həyatın heç bir dəyəri yoxdur.” O vaxt bizə elə gəlirdi ki, bosniyalıların burada izah edilən hər iki xarakter xüsusiyyəti arasında sıx bir əlaqə var. Lakin o vaxt, Herseqovinaya səfər edərkən bu hekayələri xatırlayanda, cinsiyyət mövzusuna toxunan sonuncu hekayəni susdurdum. Bundan qısa müddət sonra Signorelli adı yaddaşımdan çıxdı. Əvəzinə Botticelli və Boltraffio adları meydana gəldi.

Signorelli adı yaddaşdan silinmişdi — ya da, mənim dediyim kimi, "sıxışdırılmışdı". Bunun səbəbi yalnız o bastırılmış hekayə ola bilərdi. O hekayə ölüm və cinsi həzzin dəyərləndirilməsi haqqında idi. Əgər belə idisə, onda ara təsəvvürləri aşkar etmək mümkün olmalı idi. Bu təsəvvürlər iki mövzunun əlaqələndirilməsinə xidmət etmişdi. Məzmun yaxınlığı — burada son məhkəmə, «qiyamət günü», orada ölüm və cinsiyyət — cüzi görünür; söhbət bir adın yaddaşdan sıxışdırılmasından getdiyinə görə, əlaqələndirmənin adla ad arasında baş vermiş olması əvvəlcədən ehtimal edilirdi. Beləliklə, Signor — Cənab deməkdir; lakin «Cənab» sözü yenidən Herseqovina adında ortaya çıxır. Bundan əlavə, xatırlamalı olduğum hər iki xəstə danışığı həkimə müraciət forması kimi «Cənab» sözünü ehtiva edirdi; bu da, şübhəsiz ki, əhəmiyyətsiz deyildi. Signor sözünün Cənab kimi tərcüməsi, beləliklə, mənim tərəfimdən sıxışdırılmış hekayənin axtardığım adı da öz arxasınca sıxışdırmaya sürüklədiyi yol idi. Bütün bu proses, açıq-aşkar, son günlərdə Ragusada davamlı olaraq italyanca danışmağım, yəni beynimdə almancadan italyancaya tərcümə etməyə vərdiş etməyim sayəsində asanlaşmışdı.

3) Deyəcəklər: «uydurma, zorlama» bir izah! Bununla belə, bu təəssürat yaranmalıdır. Çünki sıxışdırılmış mövzu, sıxışdırılmamış mövzu ilə bütün vasitələrlə əlaqə qurmağa çalışır. Bu zaman xarici assosiasiya yolunu da rədd etmir. Qafiyə düzəltmə zamanı olduğu kimi bir məcburiyyət vəziyyəti.

İndi mən rəssamın adını yenidən tapmağa, onu sıxışdırmadan geri çağırmağa çalışarkən, həmin adın bu arada düşdüyü bağlılığın təsiri özünü göstərməli idi. Mən bir rəssam adı tapdım. Lakin doğru olanı deyil, yerdəyişmiş bir ad tapdım. Bu yerdəyişmənin istiqaməti isə sıxışdırılmış mövzuda olan adlar tərəfindən müəyyən edilmişdi. Botticelli, Signorelli ilə eyni son hecaları ehtiva edir; beləliklə, başlanğıc hissə olan Signor kimi Herseqovina adı ilə birbaşa əlaqə qura bilməyən son hecalar geri qayıtmışdı; lakin Herseqovina adı ilə müntəzəm olaraq bağlı olan Bosniya adı öz təsirini, əvəzetməni eyni Bo ilə başlayan iki rəssam adına yönəltməklə göstərmişdi: Botticelli və sonra Boltraffio. Signorelli adının tapılması, beləliklə, arxasında Bosniya və Herseqovina adlarının keçdiyi mövzu tərəfindən pozulmuş oldu.

Bu mövzunun belə təsirlər göstərə bilməsi üçün, onu söhbət əsnasında bir dəfə sıxışdırmış olmağım kifayət deyil — bunda, həqiqətən də, təsadüfi motivlər həlledici olmuşdu. Daha çox, bu mövzunun özünün də məndə sıxışdırma vəziyyətində olan düşüncə axınları ilə sıx əlaqədə olduğu, yəni onlara düşən marağın intensivliyinə baxmayaraq, onları müəyyən bir psixi instansiya tərəfindən işlənməkdən və bununla da şüurlanmaqdan uzaq tutan bir müqavimətlə qarşılaşdığı qəbul edilməlidir. «Ölüm və cinsiyyət» mövzusunun o dövrdə məndə həqiqətən belə olduğuna dair öz-özümü araşdırmalarımdan çoxsaylı sübutlarım var ki, onları burada qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Lakin mən bir təsirə diqqət çəkə bilərəm. Bu təsir sıxışdırmada olan düşüncələrdən qaynaqlanır. Mən təcrübədən tələb etməyi öyrənmişəm ki, hər bir psixi nəticə tam aydınlaşdırılmalı, hətta üstədeterminasiyaya aparılmalıdır. İndi mənə elə gəlir ki, ikinci əvəzedici ad Boltraffio daha bir determinasiya tələb edir — indiyə qədər yalnız ilk hərfləri Bosniya ilə səs uyğunluğu əsasında əsaslandırılmışdı. Bu zaman mən xatırlayıram ki, bu sıxışdırılmış düşüncələr məni heç vaxt müəyyən bir xəbər aldıqdan sonrakı bir neçə həftə ərzindəki qədər məşğul etməmişdi. Bu xəbərin mənə çatdığı yer Trafoi adlanır. Bu ad Boltraffio adının ikinci yarısına o qədər bənzəyir ki, onun seçilməsinə təsir göstərmiş olması qaçılmazdır. İndi aydınlaşdırılmış əlaqələri kiçik bir sxemdə əks etdirməyə cəhd etmək olar:

Signorelli

Botticelli — Boltraffio

Herseqovina və Bosniya

Ölüm və cinsiyyət mövzusu

Cənab — buna nə demək olar və s.

Sıxışdırılmış düşüncələr. — Trafoi

Psixi aparatın idarə olunmasında ən kiçik pozuntular sırasına daxil olan bu cür psixi hadisə, başqa cəhətdən pozulmamış psixi sağlamlıqla bir arada mövcud ola bilər. Onun gedişatını dərk edə bilmək, bəlkə də özlüyündə maraqsız deyil. Lakin burada izah edilən nümunə, maraq baxımından böyük bir artım qazanır. Bunu öyrəndikdə başa düşürük ki, o, müəyyən xəstəlik prosesləri üçün bilavasitə bir model sayıla bilər. Bu proseslər psixonevrozların — isteriya, obsesif təsəvvürlər və paranoyya — psixi simptomlarının yaranmasına səbəb olur. Eyni elementlər və onlar arasında eyni qüvvələr oyunu həm burada, həm də orada mövcuddur. Eyni şəkildə, bənzər səthi assosiasiyalar vasitəsilə, nevrozda sıxışdırılmış bir fikir axını zərərsiz, yeni bir təəssüratı ələ keçirir. Və onu da özü ilə birlikdə sıxışdırmaya sürükləyir. Signorellidən Botticelli və Boltraffio əvəzedici adlarını yaradan həmin mexanizm — aralıq və ya kompromis təsəvvürlər vasitəsilə əvəzetmə — obsesif düşüncələrin və paranoid xatirə aldanmalarının formalaşmasını da idarə edir. Unutqanlıqla bağlı belə bir halın — əks halda anlaşılmaz olan və tərəfdaş tərəfindən də əslində anlaşılmayan — həll olunana qədər davamlı olaraq narazılıq doğurmağa meyilliliyi, sıxışdırılmış fikir kütlələrinin öz affekt qabiliyyətini bir simptoma bağlaması tərzində tam analoqu tapır; halbuki həmin simptomun psixi məzmunu bizim mühakiməmizə görə belə bir affekt bağlanması üçün tamamilə yararsız görünür. Nəhayət, bütün gərginliyin kənar bir şəxs tərəfindən doğru adın bildirilməsi ilə həlli belə, sıxışdırmaların və yerdəyişmələrin düzəldilməsinə çalışan və əsl psixi obyektin bərpası ilə simptomları aradan qaldıran psixoanalitik terapiyanın effektivliyi üçün yaxşı bir nümunədir.

Yaddaş zəifliyi və ya xatirə itkisi müxtəlif amillərdən təsirlənir. Bunlar arasında sıxışdırmanın payı gözdən qaçırılmamalıdır. Bu, təkcə nevrotiklərdə deyil — keyfiyyətcə bənzər şəkildə normal insanlarda da göstərilə bilər. Tamamilə ümumi şəkildə iddia etmək olar ki, müəyyən bir təəssüratı yaddaşda canlandırmağımızın asanlığı — daha uzaq planda isə sədaqəti — təkcə fərdin psixi konstitusiyasından, təəssüratın yeni olduğu zamankı gücündən, o vaxt ona yönəlmiş maraqdan, indiki psixi konstellasiyadan, hal-hazırda canlandırmağa həsr olunan maraqdan, təəssüratın daxil edildiyi əlaqələrdən və s. asılı deyil, həm də narazılıq doğuran və ya sonrakı mərhələdə narazılıq doğurmağa səbəb ola biləcək bir şeyi təkrar istehsal etməyə qarşı çıxan xüsusi bir psixi amilin lütf və ya qəhrindən asılıdır. Yaddaşı bütün bilik həvəskarlarına açıq bir arxiv kimi təsəvvür edirik. Onun funksiyası, xarici aləmə yönəlmiş hər hansı bir hərəkətimiz kimi, bir iradə meylinin təsiri ilə zərər görməyə məruz qalır. İsterik amneziyanın sirrinin yarısı bununla açılır: isteriklər bilmək istəmədiklərini bilmirlər. Psixoanalitik müalicə öz gedişində bu cür yaddaş boşluqlarını doldurmağa məcbur olur və belə qənaətə gəlir ki, itirilmiş hər bir xatirənin geri qaytarılmasına müəyyən bir müqavimət qarşı çıxır — bu müqavimət isə, böyüklüyünə uyğun olaraq, işlə aradan qaldırılmalıdır. Tamamilə normal psixi proseslərdə isə, təbii ki, yaddaşda canlanmanın bu qərəzli amilinin təsirinin nəzərdən keçirilən bütün digər məqamları müntəzəm olaraq üstələməsi tələb oluna bilməz.

4) Yuxarıda aşkar edilmiş ad unutma mexanizminin yalnız nadir hallara aid olduğunu düşünmək səhv olardı. Əksinə, bu, çox tez-tez rast gəlinən bir haldır, məsələn: bir dəfə həmin kiçik hadisəni bir həmkarıma danışmaq istəyərkən, Bosniyadan olan hekayələr üçün məlumat mənbəyimin adı qəflətən yadımdan çıxır. Həlli: Mən bundan bir az əvvəl kart oynamışdım. Məlumat verən şəxsin adı Pickdir; Pick və Herz (qəlb) oyunda istifadə olunan dörd rəng adından ikisidir, üstəlik, həmin şəxsin özünü göstərib sonra belə dediyi kiçik bir lətifə ilə əlaqələndirilir: Axı mənim adım Herz deyil, mənim adım Pickdir. Herz, Herseqovina adında təkrar ortaya çıxır; qəlb, xəstə bir orqan olaraq, mənim sıxışdırılmış kimi qeyd etdiyim düşüncələrdə özü rol oynayır.

Xatırlamağımızın və unutmağımızın meyilli təbiətinə dair yaxınlarda ibrətamiz, çünki ifşaedici bir nümunə yaşadım və onun şərhini buraya əlavə etmək istəyirəm: Təəssüf ki, məndən xeyli uzaqda yaşayan bir dostumu 24 saatlığa ziyarət etmək niyyətində idim və ona çatdırmalı olduğum şeylərlə dolu idim. Lakin bundan əvvəl Vyanada mənimlə dost bir ailəni ziyarət etməyi özümə borc bildim; həmin ailənin bir üzvü o şəhərə köçmüşdü və mən o uzaqdakı şəxs üçün salamlar və xəbərlər aparmalı idim. Mənə onun qaldığı pansionun adını, küçənin adını və evin nömrəsini dedilər və zəif yaddaşım nəzərə alınaraq, ünvan bir kartın üzərinə yazıldı, mən də onu portfelimə qoydum. Beləliklə, heç olmasa zəif yaddaşımdan asılı deyildim. Ertəsi gün, dostumun yanına gələndə sözə başladım: Yerinə yetirməli olduğum bircə vəzifə var ki, birlikdə vaxtımızı poza bilər; əvvəlcə onu həll etmək istədiyim bir ziyarət. Ünvanı kart qabımdadır. Təəccüblə gördüm ki, orada deyildi. Artıq yaddaşıma möhtac idim. Adlar üçün yaddaşım xüsusilə yaxşı deyil, lakin yenə də rəqəmlər və nömrələr üçün olan yaddaşdan müqayisəolunmaz dərəcədə yaxşıdır. Bir il boyu həkim kimi müəyyən bir evə gedib-gəlmişəmsə, məni ora aparmalı olan yeni bir arabaçı qarşısında evin nömrəsinə görə adətən çətinliyə düşürəm. Amma bu dəfə məhz evin nömrəsini yadımda saxlamışdım; o, sanki məsxərəyə qoyan kimi həddindən artıq aydın idi; küçənin və pansionun adından isə əsər-əlamət qalmamışdı. Ünvan məlumatlarından, həmin şəxsin tapılmasına bir dayaq nöqtəsi ola biləcək hər şeyi unutmuş, tamamilə vərdişimin əksinə olaraq, bu məqsəd üçün faydasız olan nömrəni yadda saxlamışdım. Beləliklə, ziyarəti edə bilmədim. Nəzərə çarpacaq dərəcədə tez təsəlli tapdım — və özümü büsbütün dostuma həsr etdim. Yenidən Vyanada, yazı stolumun qarşısında dayananda, dərhal, "fikri dağınıq halda" ünvanlı kartı qoyduğum yeri tapacağımı bildim. Bu şüursuz gizlənmədə, özünəməxsus şəkildə dəyişdirilmiş unutqanlığımda olduğu kimi eyni məqsəd fəaliyyət göstərmişdi.