Yuxuların yozumunun bütövünə dair bəzi əlavələr

a) Təfsirin hüdudları

Yuxu həyatının hər bir məhsulundan oyaqlıq həyatının ifadə tərzinə tam və etibarlı bir tərcümə (təfsir) verilə biləcəyi sualı abstrakt şəkildə deyil, yuxu təfsiri üzərində işlədiyimiz şərtlərə istinadən müzakirə edilməlidir.

Bizim zehni fəaliyyətlərimiz ya faydalı bir məqsədə, ya da birbaşa həzz qazancına can atır. Birinci halda bunlar intellektual qərarlar, hərəkətlərə hazırlıqlar və ya başqalarına bildirişlərdir; digər halda isə biz onları oyun və fantaziya qurmaq adlandırırıq. Məlum olduğu kimi, faydalı olan da həzzli ödənilməyə gedən dolayı bir yoldur. Yuxugörmə isə ikinci növə aid bir fəaliyyətdir ki, inkişaf tarixi baxımından daha ilkin olandır. Yuxugörmənin həyatın qarşıdakı vəzifələri üçün səy göstərdiyini söyləmək yanıltıcıdır. Eləcə də, gündəlik işin problemlərini sona çatdırmağa çalışdığını demək. Bununla şüurönü düşüncə məşğul olur. Yuxugörməyə belə faydalı niyyət də, başqasına bir bildiriş hazırlamaq niyyəti qədər uzaqdır. Yuxu həyatın bir vəzifəsi ilə məşğul olduqda, onu ağıllı bir düşüncəyə uyğun şəkildə deyil, irrasional bir arzuya uyğun şəkildə həll edir. Yuxuya yalnız bir faydalı niyyət, bir funksiya aid etmək lazımdır: o, yuxunun pozulmasının qarşısını almalıdır. Yuxu, yuxunun qorunması xidmətində olan bir fantaziya parçası kimi təsvir edilə bilər.

Buradan belə nəticə çıxır ki, yatan Mən üçün, yuxu yalnız ona tapşırılanı yerinə yetirdiyi təqdirdə, gecə ərzində nə görüldüyü bütövlükdə əhəmiyyətsizdir və oyanandan sonra haqqında heç nə deyə bilmədiyimiz yuxular öz funksiyalarını ən yaxşı şəkildə yerinə yetirmiş olur. Əgər bu, çox vaxt başqa cür baş verirsə, əgər biz yuxuları xatırlayırıqsa, — hətta illər və onilliklər boyu, — bu, hər dəfə sıxışdırılmış şüursuzluğun normal Mənə bir müdaxiləsi deməkdir. Belə bir məmnuniyyət olmadan, sıxışdırılmış olan, təhdid edən yuxu pozulmasının aradan qaldırılması üçün öz köməyini vermək istəməmişdir. Bildiyimiz kimi, yuxuya psixopatologiya üçün əhəmiyyət qazandıran məhz bu müdaxilə faktıdır. Əgər onun hərəkətverici motivini aşkara çıxara bilsək, şüursuzluqdakı sıxışdırılmış həvəs hərəkətləri haqqında gözlənilməz məlumat əldə edirik. Digər tərəfdən, əgər onun təhriflərini geri qaytarsaq, şüurönü düşüncəyə qulaq asmış oluruq. Bu düşüncə, gündüz vaxtı şüurun diqqətini özünə cəlb etməyəcək daxili toplanma vəziyyətlərində olur.

Heç kim yuxu təfsirini təcrid olunmuş bir fəaliyyət kimi həyata keçirə bilməz; o, analitik işin bir hissəsi olaraq qalır. Burada ehtiyacdan asılı olaraq marağımızı gah şüurönü yuxu məzmununa, gah da yuxunun formalaşmasındakı şüursuz töhfəyə yönəldir, tez-tez bir elementi digərinin xeyrinə nəzərdən qaçırırıq. Kimsə analizdən kənarda yuxuları təfsir etməyi qərara almaq istəsəydi, bunun da bir faydası olmazdı. O, analitik situasiya şərtlərindən qaça bilməzdi. Öz yuxularını işləyərkən, özünü təhlil etməyə başlayır. Bu qeyd, yuxugörənin əməkdaşlığından imtina edib yuxuların təfsirini intuitiv qavrayışla əldə etmək istəyən şəxsə aid deyil. Lakin yuxu görənin assosiasiyalarını nəzərə almadan aparılan belə yuxu təfsiri, ən əlverişli halda belə, çox şübhəli dəyərə malik qeyri-elmi virtuozluq nümunəsi olaraq qalır.

Yuxu təfsirini özünü doğrulda bilən yeganə texniki üsulla həyata keçirərkən, tezliklə görünür ki, müvəffəqiyyət tamamilə oyanmış Mən ilə sıxışdırılmış şüursuzluq arasındakı müqavimət gərginliyindən asılıdır.

«Yüksək müqavimət təzyiqi» altında iş, başqa yerdə izah etdiyim kimi, analitikdən aşağı təzyiqdə olduğundan fərqli davranış tələb edir. Analizdə uzun müddət ərzində hələ məlum olmayan, hər halda məlum olmadıqca aradan qaldırılması mümkün olmayan güclü müqavimətlərlə iş aparılır. Təəccüblü deyil ki, xəstə yuxu məhsullarının yalnız müəyyən bir hissəsini tərcümə edib dəyərləndirə bilir. Bunu da adətən tam şəkildə edə bilmir. İnsan öz məşq və təcrübəsi sayəsində, yuxugörənin yozuma az töhfə verdiyi bir çox yuxuları başa düşə bilsə də, belə yozumun dəqiqliyinin şübhə altında olduğunu unutmamalı və öz ehtimalını xəstəyə zorla qəbul etdirməkdən çəkinməlidir.

Tənqidi etirazlar indi belə deyəcək. Əgər işlədiyi bütün yuxuları təfsirə gətirə bilmirsə, insan müdafiə edə biləcəyindən artığını iddia etməməlidir. O, başqa bir ifadə ilə kifayətlənməlidir — ayrı-ayrı yuxuların təfsir vasitəsilə mənalı olduğu aşkar edilib, digərləri barədə isə bu bilinmir.

Lakin təfsir müvəffəqiyyəti müqavimətdən asılıdır. Bu isə analitiki belə bir təvazökarlıqdan azad edir. O, belə bir təcrübə yaşaya bilər. Əvvəlcə anlaşılmaz olan bir yuxu, elə həmin seans ərzində aydınlıq qazanır. Bu, yuxu görənin müqavimətini uğurlu bir söhbət vasitəsilə aradan qaldırmaq mümkün olduqdan sonra baş verir. Sonra qəfildən onun yadına indiyədək unudulmuş bir yuxu parçası düşür. Bu parça təfsirin açarını gətirir. Ya da yeni bir assosiasiya meydana çıxır — onun köməyi ilə qaranlıq işıqlanır. Eləsi də olur ki, insan, aylar və illərlə davam edən analitik səydən sonra, müalicənin əvvəlində mənasız və anlaşılmaz görünən bir yuxuya qayıdır və bu yuxu o vaxtdan bəri əldə edilmiş dərketmələr sayəsində tam aydınlıq qazanır. Uşaqların nümunəvi yuxu fəaliyyətlərinə baxaq – bunlar büsbütün mənalıdır və asanlıqla təfsir edilə bilir. Yuxu nəzəriyyəsindən bu arqumenti də əlavə etsək, bir iddia irəli sürməyə haqq qazanarıq: yuxu ümumiyyətlə təfsir edilə bilən psixi bir quruluşdur – həmişə təfsir verməyə imkan olmasa belə.

Bir yuxunun təfsiri tapıldıqda, onun "tam" olub olmadığını, yəni eyni yuxu vasitəsilə digər şüurönü düşüncələrin də ifadə tapıb tapmadığını müəyyən etmək həmişə asan olmur. O zaman sübut olunmuş sayıla bilən məna, yuxugörənin yadına düşən fikirlərə və vəziyyətin qiymətləndirilməsinə əsaslana bilən mənadır — digər mənanı isə hər dəfə rədd etmək lazım gəlmir. O, sübut olunmasa da, mümkün olaraq qalır; insan yuxuların bu cür çoxmənalılığı faktı ilə barışmalıdır. Bu isə, yeri gəlmişkən, heç də hər dəfə təfsir işinin qeyri-kamilliyinə yazıla bilməz; o, eyni dərəcədə gizli yuxu düşüncələrinin özünə də aid ola bilər. Eşitdiyimiz bir ifadənin, aldığımız bir məlumatın bu və ya digər yozuma yol verib-vermədiyinə, aşkar mənasından başqa daha nəyəsə işarə edib-etmədiyinə əmin olmadığımız hal, oyaq həyatda və yuxu təfsiri situasiyasından kənarda da baş verir. Eyni aşkar yuxu məzmunu eyni zamanda konkret təsəvvür silsiləsinə ifadə verir. O, həm də birinciyə söykənən mücərrəd düşüncə ardıcıllığına işarə edir. Bu kimi maraqlı hadisələr çox az araşdırılmışdır. Yuxu işi üçün mücərrəd düşüncələrə təsəvvür vasitələri tapmaq — təbii olaraq çətinlik yaradır.

b) Yuxuların məzmununa görə mənəvi məsuliyyət

Kitabın giriş bölməsində — «Yuxu problemlərinin elmi ədəbiyyatı»nda — müəlliflərin bir fakta necə reaksiya verdiyini təsvir etdim. Bu fakt utancverici hiss edilir: yuxuların cilovsuz məzmunu, yuxu görənin mənəvi duyğuları ilə tez-tez ziddiyyət təşkil edir. Qəsdən «cinayətkar» yuxulardan danışmaqdan çəkinirəm — bu adlandırmanı tamamilə lüzumsuz hesab edirəm, çünki psixoloji maraqdan kənara çıxır. Yuxuların əxlaqsız təbiətindən, başa düşülən şəkildə, yuxunun psixi dəyərini inkar etmək üçün yeni bir motiv yaranmışdır. Əgər yuxu pozulmuş ruh fəaliyyətinin mənasız bir məhsuludursa, o zaman yuxunun zahiri məzmununa görə məsuliyyət daşımaq üçün hər cür əsas aradan qalxır.

Aşkar yuxu məzmununa görə məsuliyyət problemi «Yuxuların yozumu»nun izahları ilə köklü şəkildə yerdəyişməyə məruz qalmış, əslində isə aradan qaldırılmışdır.

İndi bilirik ki, aşkar məzmun bir aldadıcı görünüş, bir fasaddır. Onu etik müayinədən keçirməyə, əxlaqa qarşı pozuntularını məntiq və riyaziyyata qarşı olanlardan daha ciddi qəbul etməyə dəyməz. Yuxunun "məzmunu"ndan söhbət gedəndə, yalnız bir şey nəzərdə tutula bilər. Bu, təfsir işi vasitəsilə yuxu fasadının arxasında üzə çıxarılan şüurönü düşüncələrdir — həm də sıxışdırılmış arzu hərəkətinin məzmunudur. Bununla belə, bu əxlaqsız fasadın da bizə bir sualı var. Biz eşitmişik ki, gizli yuxu düşüncələri aşkar məzmuna daxil olmazdan əvvəl ciddi bir senzura yoxlamasından keçməlidir.

Bəs necə olur ki, başqa vaxtlarda daha xırda şeylərə etiraz edən bu senzura, açıq-aşkar əxlaqsız yuxular qarşısında belə tamamilə aciz qalır?

Cavab əlçatan deyil; bəlkə də tam qaneedici olmayacaq. İlk növbədə bu yuxular təfsirə tabe ediləcək və sonra onlardan bəzilərinin, əslində heç bir pis məna daşımadıqları üçün, senzuraya heç bir etiraz səbəbi vermədiyi aşkar ediləcək. Bunlar zərərsiz lovğalanmalar, bir maska təlqin etmək istəyən identifikasiyalardır; həqiqəti söyləmədikləri üçün senzuraya məruz qalmamışlar. Digərləri isə — etiraf edək ki, daha böyük sayda olanlar — həqiqətən elan etdiklərini ifadə edir, onlar senzura tərəfindən heç bir təhrifə məruz qalmamışlar. Onlar əxlaqsız, insest və pervers hərəkətlərin, yaxud qatil, sadist meyllərin ifadəsidir. Bəzi bu yuxulara yuxugörən qorxu dolu oyanışla reaksiya verir; o zaman vəziyyət bizim üçün artıq aydındır. Senzura öz işini yerinə yetirməkdə gecikdi. Çox gec fərqinə varıldı. Qorxunun inkişafı isə indi baş tutmamış təhrifin əvəzedicisidir. Hələ digər belə yuxularda bu affekt ifadəsi də əskik qalır. Təhqiredici məzmun yuxuda əldə edilmiş cinsi oyanıqlıq səviyyəsi ilə daşınır, yaxud oyaq insanın da bir qəzəb partlayışına, bir hirs əhvalına, qəddar fantaziyalara qərq olmağa göstərə biləcəyi tolerantlıqdan faydalanır.

Lakin bu aşkar əxlaqsız yuxuların genezisinə olan marağımız, analizdən öyrəndiyimiz zaman böyük dərəcədə azalır ki, yuxuların əksəriyyəti – zərərsiz, affektsiz və qorxu yuxuları – senzuranın təhrifləri geri qaytarıldıqda, əxlaqsız – eqoist, sadist, pervers, insest – arzu hərəkətlərinin ödənilməsi kimi üzə çıxır. Bu maskalı cinayətkarlar, oyaqlıq dünyasında olduğu kimi, açıq üzlü olanlarla müqayisədə misilsiz dərəcədə daha çoxdur. «Kral Edip»də İokastanın xatırladığı, ana ilə cinsi əlaqə barədə səmimi yuxu, psixoanalizin eyni mənada təfsir etməli olduğu bütün o müxtəlif yuxularla müqayisədə nadir haldır.

Mən bu kitabda yuxuların, yuxu təhrifinə motiv verən bu xarakteri barədə o qədər ətraflı bəhs etmişəm ki, indi bu məsələnin üzərindən sürətlə keçərək qarşımızda duran problemə keçə bilərəm: İnsan öz yuxularının məzmununa görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməlidirmi?

Tamamlamaq üçün yalnız onu əlavə edək ki, yuxu heç də həmişə əxlaqsız arzuların həyata keçməsini gətirmir, lakin tez-tez buna qarşı "cəza yuxuları" şəklində güclü reaksiyalar da gətirir.

Başqa sözlə, yuxu senzurası özünü yalnız təhriflərdə və qorxu inkişafında göstərməklə qalmaz; o qədər irəli gedə bilər ki, əxlaqsız məzmunu tamamilə silib onu kəffarə üçün nəzərdə tutulmuş başqa bir məzmunla əvəz edər, lakin həmin məzmunun içində o tanına bilər. Mənəviyyatsız yuxu məzmununa görə məsuliyyət problemi isə, bir vaxtlar gizli yuxu düşüncələrindən və ruh həyatımızdakı sıxışdırılmış şeylərdən xəbərsiz olan müəlliflər üçün olduğu kimi, artıq bizim üçün mövcud deyil. Sözsüz ki, insan öz pis yuxu həvəs hərəkətlərinə görə özünü məsul tutmalıdır. Onlarla başqa nə etmək olar ki? Əgər – düzgün başa düşülən – yuxu məzmunu yad ruhların ilhamı deyilsə, o mənim varlığımın bir parçasıdır. Əgər mən öz içimdə mövcud olan meyilləri sosial meyarlara görə yaxşı və pis olaraq təsnif etmək istəsəm, hər iki növ üçün məsuliyyət daşımalıyam və əgər müdafiə mövqeyindən çıxış edərək desəm ki, içimdə bilinməyən, şüursuz və sıxışdırılmış olan şey mənim «Mən»im deyil, onda mən psixoanaliz zəminində dayanmıram, onun açıqlamalarını qəbul etməmişəm və yanımdakı insanların tənqidi, hərəkətlərimin pozulması və hisslərimin qarışıqlığı vasitəsilə daha yaxşısını öyrənə bilərəm. Mən öyrənəcəyəm ki, özümün inkar etdiyim bu şey təkcə içimdə «var» deyil, bəzən içimdən «təsir də göstərir».

Metapsixoloji mənada bu pis sıxışdırılmış şey, doğrudur, mənim «Mən»imə – əgər mən mənəvi cəhətdən qüsursuz bir insan olmalıyamsa – deyil, Mənimin üzərində oturduğu bir «O»ya aiddir. Lakin bu Mən «O»dan inkişaf etmişdir, onunla bioloji bir vəhdət təşkil edir, onun yalnız xüsusi dəyişikliyə uğramış, periferik bir hissəsidir, onun təsirlərinə məruz qalır, «O»dan qaynaqlanan təşviqlərə itaət edir. Hər hansı bir həyati məqsəd üçün Məni «O»dan ayırmaq — bu, ümidsiz bir cəhd olardı.

Yeri gəlmişkən, tutaq ki, mənəvi təkəbbürümə qapıldım. Və bütün əxlaqi dəyərləndirmələr üçün "O"dakı pisi nəzərə almamağa qərar verdim. Hətta Mənimi buna görə məsul tutmağıma da ehtiyac olmazdı — bunun mənə nə faydası olardı ki? Təcrübə mənə göstərir ki, mən bunu yenə də edirəm, nə isə bir şəkildə bunu etməyə məcburam. Psixoanaliz bizə bir xəstəlik halını tanıtmışdır — məcburiyyət nevrozunu. Bu halda yazıq Mən, özü heç nə bilmədiyi bir sıra pis həvəs hərəkətlərinə görə özünü günahkar hiss edir; onlar şüurunda qarşısına qoyulsa da, o, onlara qətiyyən sahib çıxa bilmir. Bundan bir az hər normal insanda tapılar. Onun «vicdanı» qəribədir ki, nə qədər əxlaqlıdırsa, bir o qədər həssasdır. Bunun əksinə olaraq, təsəvvür edin ki, bir insan nə qədər sağlamdırsa, infeksiyalara və travmaların təsirlərinə bir o qədər «həssasdır». Bu, yəqin ki, vicdanın özünün «O»da hiss edilən şərə qarşı bir reaksiya formalaşması olmasından irəli gəlir. Onun sıxışdırılması nə qədər güclü olarsa, vicdan da bir o qədər fəal olar.

İnsanın etik narsizmi üçün onun yuxu təhrifində, qorxu və cəza yuxularında öz əxlaqi varlığının eynilə aşkar sübutlarını əldə etməsi, yuxu təfsiri vasitəsilə isə pis varlığının mövcudluğu və gücünə dair dəlillər tapması kifayət etməlidir. Kim yaradıldığından "daha yaxşı" olmaq istəyirsə, qoy həyatda riyakarlıqdan və ya maneədən daha irəli gedə biləcəyini sınasın.

Həkim, sosial məqsədlər üçün süni şəkildə metapsixoloji Mən ilə məhdudlaşdırılmış bir məsuliyyət təyin etməyi hüquqşünasa buraxacaq. Bu konstruksiyadan praktiki nəticələr çıxarmağın çətinlikləri hamıya məlumdur. Bu nəticələr insanların hisslərinə zidd olmamalıdır.

c) Yuxunun okkult mənası

Yuxu həyatının problemlərinin sonu görünmürsə, buna ancaq ruh həyatının bütün problemlərinin yuxuda da — üstəlik, yuxuların xüsusi təbiətinə aid bəzi yenilərlə birlikdə — təkrar olunduğunu unudan kəs təəccüblənə bilər. Yuxuda öyrəndiyimiz şeylərin çoxunun isə yuxunun bu psixi özəlliyi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və ya az əlaqəsi var. Belə ki, məsələn, simvolika bir yuxu problemi deyil, bizim arxaik düşüncəmizin, paranoyya xəstəsi Şreberin yerində ifadəsi ilə desək, «əsas dilimizin» bir mövzusudur; o, yuxudan az olmayaraq mifə və dini rituala da hakimdir; yuxu simvolikasına ancaq əsasən cinsi əhəmiyyətli şeyləri gizlətmək xüsusiyyəti qalır! Qorxu yuxusu da öz izahını yuxu nəzəriyyəsindən gözləməməlidir; qorxu daha çox nevroz problemidir; yalnız qorxunun yuxu şəraitində necə yarana biləcəyini müzakirə etmək qalır.

Məncə, yuxunun okkult dünyanın iddia edilən faktları ilə əlaqəsi də eynidir.

Lakin yuxunun özü həmişə sirli bir şey olduğu üçün, onu o biri tanınmayan sirlərlə sıx əlaqələndiriblər. Onun buna tarixi bir haqqı da var idi. Çünki mifologiyamızın formalaşdığı ibtidai dövrlərdə, yuxu görüntüləri ruh təsəvvürlərinin yaranmasında iştirak etmiş ola bilər.

Okkult fenomenlərə aid edilən iki kateqoriya yuxu olduğu deyilir: peyğəmbərcəsinə yuxular və telepatik yuxular. Hər ikisinin lehinə saysız-hesabsız şahidlik var; hər ikisinə qarşı isə elmin inadkar nifrəti, istəsəniz, qərəzi dayanır.

Peyğəmbərcəsinə yuxuların mövcud olduğuna heç bir şübhə yoxdur. Onlar gələcəyin hər hansı bir təzahürünü təqdim edir. Yalnız bu sual qalır — bu öncəgörmələr sonradan həqiqətən baş verənlərlə diqqətəlayiq şəkildə uyğunlaşırmı? Etiraf edirəm ki, bu məsələdə qərəzsizlik niyyətim məni tərk edir. Kəskin bir hesablamadan başqa hər hansı bir psixi fəaliyyətin gələcək hadisələri təfərrüatı ilə qabaqcadan görə bilməsinin mümkün olması, bir tərəfdən elmin bütün gözləntilərinə və yanaşmalarına həddən artıq ziddir, digər tərəfdən isə tənqidin haqsız iddia kimi rədd etməli olduğu çox qədim, yaxşı tanınan bəşəri arzulara həddən artıq sadiq şəkildə uyğun gəlir. Beləliklə, əksər məlumatlar etibarsızdır, asan inanılır və inandırıcı deyil. Bunlara affektiv şəkildə asanlaşdırılmış xatirə aldanmalarının mümkünlüyünü də əlavə edək. Ayrı-ayrı təsadüfi uyğunluqların zəruriliyi ilə birlikdə, peyğəmbərcəsinə doğru çıxan yuxular kabusunun heçliyə çevriləcəyini gözləmək olar. Şəxsən mən heç vaxt daha əlverişli bir qərəz oyada biləcək bir şey yaşamamışam, eşitməmişəm.

Telepatik yuxularla bağlı vəziyyət fərqlidir. Lakin burada hər şeydən əvvəl qeyd edilməlidir ki, telepatik fenomenin — bir şəxsdəki ruhi prosesin digər bir şəxs tərəfindən hissi qavrayışdan başqa bir yolla qəbul edilməsinin — yalnız yuxuya bağlı olduğunu hələ heç kim iddia etməmişdir. Telepatiya beləliklə yenə də yuxu problemi deyil; onun mövcudluğu haqqında hökmü telepatik yuxuların öyrənilməsindən çıxarmağa ehtiyac yoxdur.

Telepatik hadisələr (qeyri-dəqiq: fikir ötürülməsi) haqqında məlumatları, digər okkult iddiaları rədd etmək üçün istifadə olunan eyni tənqidə tabe etdikdə, asanlıqla nəzərdən qaçırıla bilməyən xeyli material qalır. Həmçinin bu sahədə telepatiya probleminə dostyana münasibəti haqlı çıxaran öz müşahidə və təcrübələrini toplamaq daha asan mümkün olur, baxmayaraq ki, bunlar möhkəm bir əminlik yaratmaq üçün hələ kifayət etməyə bilər. İnsan hələlik belə bir fikrə gəlir ki, ola bilsin, telepatiya həqiqətən mövcuddur və bir çox başqa, əks halda inanılmaz iddiaların həqiqət nüvəsini təşkil edir.

Telepatiya məsələsində skeptisizmin hər mövqeyini inadla müdafiə etmək lazımdır. Yalnız dəlillərin gücü qarşısında könülsüz geri çəkilmək olar. Bu, şübhəsiz ki, doğru hərəkətdir. Mən əksər başqa, adətən məqbul sayılan şübhələrdən azad olan bir material tapdığıma inanıram: peşəkar falçıların yerinə yetməmiş peyğəmbərlikləri. Təəssüf ki, ixtiyarımda yalnız bir neçə belə müşahidə var, lakin bunlardan ikisi məndə güclü təəssürat buraxmışdır. Bu müşahidələri başqalarına da təsir edəcək qədər ətraflı danışmaq mənə qismət deyil. Bəzi vacib məqamları vurğulamaqla kifayətlənməliyəm.

Beləliklə, sözügedən şəxslərə — yad bir yerdə və yad bir falçı tərəfindən, hansısa, ehtimal ki, əhəmiyyətsiz bir təcrübə həyata keçirərkən — müəyyən bir zaman üçün nəsə vəd edilmişdi ki, bu da baş verməmişdi. Peyğəmbərliyin vaxtı çoxdan keçmişdi. Məlumat verən şəxslər öz təcrübələrini danışırdılar. Onlar bunu istehza və məyusluq əvəzinə, aşkar bir məmnuniyyətlə edirdilər. Bu, diqqətçəkən idi. Onlara edilən bildirişin məzmununda çox konkret təfərrüatlar var idi. Bu təfərrüatlar özbaşına və anlaşılmaz görünürdü — yalnız baş vermələri ilə haqlı çıxa biləcək şeylər idi.

Məsələn, ovuc falçısı üzüyünü çıxarmış iyirmi yeddi yaşlı, lakin çox daha gənc görünən qadına hələ ərə gedəcəyini, otuz iki yaşında isə iki uşağı olacağını dedi. Qadın qırx üç yaşında idi. Ağır xəstələnmişdi, uşaqsız qalmışdı. Analizində mənə bu hadisəni danışdı. Əgər onun gizli tarixçəsi bilinsəydi — Paris otelinin zalındakı «Professeur» üçün bu, şübhəsiz ki, naməlum qalmışdı — peyğəmbərliyin iki rəqəmini başa düşmək olardı. Qız qeyri-adi dərəcədə güclü ata bağlılığından sonra ərə getmişdi. Sonra ərini atasının yerinə qoya bilmək üçün, həsrətlə uşaqlar arzulamışdı. İllərlə davam edən məyusluqdan sonra, nevrozun astanasında, o, özünə anasının taleyini vəd edən peyğəmbərliyi götürdü. Bu, onun anasına uyğun gəlirdi: ana otuz iki yaşında iki uşaq sahibi olmuşdu. Beləliklə, guya kənardan gələn xəbərin özünəməxsusluqlarını mənalı şəkildə yozmaq — yalnız psixoanalizin köməyi ilə mümkün idi. Lakin o zaman bu qədər birmənalı şəkildə müəyyənləşmiş vəziyyəti, sual verən qadının güclü bir arzusunun — əslində onun affekt həyatının ən güclü, şüursuz arzusunun və cücərən nevrozunun mühərrikinin — diqqəti yayındıran bir məşğuliyyətlə məşğul olan falçıya bilavasitə ötürülmə yolu ilə çatdığı fərziyyəsindən daha yaxşı izah etmək olmazdı.

Mən yaxın çevrədə etdiyim sınaqlarda da dəfələrlə belə bir təəssürat əldə etmişəm ki, güclü affektiv vurğulu xatirələrin ötürülməsi asanlıqla müvəffəq olur. Ötürüləcəyi şəxsin yadına düşən fikirlərini analitik işləməyə cəsarət edilsə, çox vaxt əks halda tanınmaz qalacaq uyğunluqlar üzə çıxır.

Bəzi təcrübələrə əsasən belə bir nəticə çıxarmağa meylliyəm ki, belə ötürülmələr xüsusilə yaxşı şəkildə, bir təsəvvürün şüursuzluqdan üzə çıxdığı anda — nəzəri dillə desək, «ilkin proses»dən «ikinci proses»ə keçdiyi anda baş verir.

Mövzunun əhatəliliyi, yeniliyi və qaranlıqlığının tələb etdiyi bütün ehtiyatlılığa baxmayaraq, mən artıq telepatiya problemi ilə bağlı bu fikirləri geri saxlamağı əsaslı saymırdım. Bunların hamısı yuxu ilə yalnız o qədər əlaqəlidir ki, telepatik mesajlar varsa, onların yatan insana da çatması və onun tərəfindən yuxuda qavranılması mümkündür. Gün ərzində qəbul edilən telepatik mesajların yalnız növbəti gecənin yuxusunda işlənməyə başlaması da digər qavrayış və düşüncə materialları ilə analogiyaya əsasən rədd edilməməlidir. Onda telepatik yolla ötürülən materialın yuxuda digər material kimi dəyişdirilməsi və yenidən formalaşdırılması heç bir etiraz doğurmazdı. İnsan psixoanalizin köməyi ilə telepatiya haqqında daha çox və daha etibarlı məlumat əldə etmək istərdi.