Uşaq Davranış Problemləri — Əmr-Cəza vs Anlama

«Mənim övladım tamamilə əldə tutulmazdır» — psixoloqlara ən çox müraciət səbəbidir. Lakin tədqiqatlar göstərir: davranış problemlərinin 80%-i emosional ehtiyacların ödənilməməsindən qaynaqlanır, «pis xarakter»-dən yox.

Uşaqlar emosiyalarını ifadə etməyi yetkinlər kimi etmirlər. 4 yaşlı uşaq «mən narahat hiss edirəm, çünki uşaq bağçasında özümü tək hiss etdim» demir. Onun yerinə — qardaşına vurur, qabı yerə tullayır, «yeməyəcəyəm!» qışqırır.

Bu davranışlar simptomdur — xəstəlik deyil. Termometrin civəsi qızdırmadan yüksələndə termometri qırmırıq. Davranışla da eynidir — onu «bağlamaq» deyil, səbəbə baxmaq lazımdır.

«Otaqına get!», «telefon götürdüm!», «şirniyyat yoxdur!» — qısa müddətdə davranışı dayandırır. Lakin tədqiqatlar (Skinner, 1953; Pinker, 2002):

Cəza davranışı dayandırır, lakin səbəbi aradan qaldırmır

Uşaq cəzadan qaçmağı öyrənir — gizli olmağı, yalan danışmağı

Valideynlə əlaqə güvənsizliyə doğru sürüşür

Self-esteem zərbə alır — «mən pis uşağam»

Vacib fərq: nəticə vs cəza. Nəticə davranışla məntiqi bağlıdır («oyuncağı qırdın — düzəldən qədər yenisi yoxdur»). Cəza ixtiyari («bağırdın — telefon yoxdur 1 həftə»).

1. Aqressiya (vurma, dişləmə). 1-3 yaş — söz qabiliyyəti çatmır, hisslər çoxdur. 4-7 yaş — hələ də fizioloji impuls idarəsi az inkişaf edib. Cavab: «Vurmaq olmaz. Qəzəbli hiss edirsən? Gəl, əvəzində bunu et...» (yastığa vurmaq, qaçmaq, dərin nəfəs).

2. Yalan. 3-5 yaş — fantaziya və reallıq qarışır. 6-12 yaş — cəzadan qaçma, yetkin yox, etibar olmadıqda. Cavab: «Sənin doğru danışmağın mənim üçün önəmlidir. Hətta səhv etsən, doğru de — onu birlikdə həll edərik.»

3. İtaətsizlik. «İndi yox!» sözü tez-tez səbəbdir: zövq verən fəaliyyətdən qopmaq çətindir. Cavab: 5 dəqiqə əvvəlcədən xəbərdarlıq verin. «5 dəqiqə sonra çıxmalıyıq». Sonra 1 dəqiqə. Sonra «vaxt gəldi».

4. Məktəbdən imtina. Əksər vaxt sosial səbəblər (zorbalıq, izolyasiya), tələbat (anlamadığı dərs) və ya emosional (anonim narahatlıq). Cavab: söhbət açın — «məktəbdə hansı şey ən çətindir?» — sual ölçülmüş şəkildə.

5. Yemək rədd etmək. 2-5 yaş — «öz qərarımı verə bilərəm» inkişafı. Cavab: nə ediləcəyini valideyn seçir, yeyəcəyini uşaq seçir. Boşqabda 3 yemək — uşaq nə qədər yeməyini özü qərar verir. Stress yaratmaq — yemək problemi yaradır.

Daniel Siegel-in modeli: hər uşaqda gündəlik «stress kovası» doldurulur — məktəb, sosial təzyiq, yorğunluq. Kova daşdıqda — davranış pozulur. Sağlam strategiya: gün sonunda kovanı boşaltmaq.

Fiziki aktivlik — qaçmaq, oynamaq, idmançıq

Yaradıcılıq — rəsm, hekayə yazmaq, oyuncaqlar

İstiraha — «heç nə etmək» də vacibdir

Söhbət — «Bu gün ən yaxşı və ən çətin şey nə oldu?»

Toxunma — qucaq, əli toxutmaq, oxşamaq

Karen Young-ın prinsipi: düzəliş etməzdən əvvəl bağlanın. Uşaq pis hərəkət etdikdə əvvəl emosiyaları tanıyın, sonra davranışı izah edin.

Misal: uşaq qardaşını vurdu.

Səhv: «Otağa get! Vurmaq olmaz!»

Doğru: Yanına oturun. «Görürəm sən çox qəzəblisən. Qardaşın oyuncaqını aldı, bu çox haqsızdır.» (5-10 saniyə pauza). «Vurmaq olmaz, çünki ona zərər verir. Növbəti dəfə nə edə bilərsən? Ona deyə bilərsən: 'Bu mənim oyuncağımdır, geri ver'.»

Bu yanaşma 2-3 dəfə daha çox vaxt aparır. Lakin uzun müddətdə davranış problemlərinin 50%-dən çoxunu aradan qaldırır.

Davranış problemləri 6 aydan çox davam edirsə

Məktəbdə də həmin davranışlar baş verirsə

Özünə və ya başqalarına ciddi zərər verirsə

Yuxu, yemək, əhval kəskin dəyişibsə

Travma, xəstəlik, ya boşanma sonrası inadcıl davranış

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.