Boşanma Sonrası Uşaq — Necə Kömək Etmək Olar?

Hər il dünyada milyonlarla uşaq valideynlərinin boşanmasını yaşayır. Ən geniş yayılmış inanc: «boşanma uşağa zərər verir». Lakin tədqiqatlar daha incə bir fakt göstərir: uşağa zərər vuran boşanmanın özü yox, onun necə baş verməsidir.

Mavis Hetherington-un 30 illik longitudinal araşdırması göstərib ki, hörmətlə baş verən boşanmadan sonra uşaqların 75-80%-i 2-3 il ərzində bütün psixoloji parametrlər üzrə öz yaşıdlarına çatır. Lakin yüksək münaqişəli boşanmadan sonra problemlər illərlə davam edir.

Uşaq beyini «təhlükəsizlik» axtarır. Yüksək gərginlik, qışqırıq, evdə daimi düşmənçilik — fiziologi olaraq travmadır. Boşanma faktı isə struktur dəyişikliyidir — uşaq buna uyğunlaşa bilər.

Tədqiqat: Wallerstein və Lewis (2003) — yüksək münaqişəli «saxlanılan» evlərdə böyüyən uşaqlarda psixoloji problemlər boşanmış valideynlərin uşaqlarına nisbətən 2-3 dəfə yüksəkdir.

1. Uşağın yanında digər valideyni TƏNQİD ETMƏYİN. Hətta haqlı olduğunuz hallarda. Uşaq özünü «yarısı sənə, yarısı atana məxsus» hiss edir. Bir tərəfin tənqidi — özünün yarısının tənqidi kimi qəbul olunur.

Səhv: «Atan həmişə pul vermir, əndişəsizdir»

Doğru: «Atanla məsələləri biz, yetkinlər həll edirik. Sən narahat olma.»

2. Uşağı «kuryer» və ya «casus» rolunda istifadə etməyin. «Atana de ki...» — uşağa stress verir. «Atan nə dedi anasına?» — uşağı düşmən cəbhələri arasında qoyur.

3. Predictable Schedule. Uşaq nə vaxt kimlə olacağını bilməlidir. Qarışıqlıq və «ya kimi seçirsən bu həftə sonu» sualları — narahatlıq mənbəyidir. Açıq və sabit cədvəl — təhlükəsizlik mənbəyidir.

4. «Sənə görə deyildi» cümləsini söyləyin. 5-12 yaş uşaqları əksər vaxt boşanmada özlərini günahkar hesab edirlər. «Pis idim, oturuş etdim, ona görə getdi». Açıq şəkildə deyilməsi lazım: «Bu sənə görə deyil. Bu yetkinlərin qərarı idi. Mən və atan səni sevirik və həmişə sevəcəyik.»

5. Hər iki valideynlə əlaqə qoruyun. Tədqiqatlar: hər iki valideynlə yaxın əlaqə saxlayan uşaqlar boşanmadan ən az təsir alanlardır. Birinin «qaybedilməsi» — itki travmasıdır.

0-3 yaş: sözlü olaraq başa düşmür, lakin gərginliyi hiss edir. Reaksiya — yuxu pozğunluğu, yemək rejimi dəyişikliyi, ağlamaq.

Strategiya: rituallar saxlanılsın (yatmaq vaxtı eyni, yemək saatları eyni). Fiziki yaxınlıq artırılsın.

4-7 yaş: «magical thinking» — özünü günahkar hesab edir. «Mənim pis hərəkətimə görə»

Strategiya: təkrar-təkrar deyilməli «sənə görə deyil». Tələblər və qaydalar saxlanılsın — predictabilty.

8-12 yaş: dünya «fair olmalıdır» inancı, qəzəb, valideynlərdən birini günahlandırma.

Strategiya: emosiyaları tanımağa kömək: «Qəzəbli hiss etməyin normaldır.» İki valideyn arasında «vassallıq» tələb etməyin — ikisinə də sevgi göstərmək haqqı var.

13-18 yaş: «siz özünüzü öncə düşünürsünüz, məni sayın yox» hissi, geri çəkilmə, məktəbdə performans pisləşməsi.

Strategiya: Onun emosiyalarını qəbul edin (eybəcərləşdirməyin). Dostları və hobbiləri ilə tutarlı dəstək.

Co-parenting — boşandıqdan sonra valideynlərin uşaq üçün koordinasiyalı yetişdirmə yanaşmasıdır:

Birgə qaydalar (yataq saatı, ekran limiti, qida)

Birgə qərarlar (məktəb, idman, dostlar)

Birgə iştirak (məktəb tədbirləri, doğum günü)

Hörmətli kommunikasiya (mətn, e-poçt, telefon — uşaq olmadan)

Bu yanaşmada uşaq itki yox, «iki ev» qazanır.

Yeni romantik münasibəti uşağa təqdim etmək — ehtiyatlı proses olmalıdır. AAP məsləhətləri:

Yeni münasibətin ən az 6 ay davamı olduqdan sonra təqdim edin

İlk görüş qısa, neytral məkanda (park, kafe)

Uşağın hisslərini soruşun, qəbul edin

«Yeni anan / atan» sözünü işlətməyin — uşağın bioloji valideynini əvəz edə bilməz

Yeni həyat yoldaşı uşağa intizam tətbiq etməsin — bu, bioloji valideynin işidir

Boşanmadan 6-12 ay sonra uşaq hələ də ciddi simptomlar göstərirsə

Məktəb performansı kəskin pisləşibsə

Yuxu pozğunluğu, qabusluq

Geri qayıdış (yatağa sidik, körpələrlə kimi danışıq)

Dostlardan və ya zövq verən fəaliyyətlərdən geri çəkilmə

Özünə zərər və ya intihar düşüncələri (yeniyetmələrdə)

Erkən müdaxilə — boşanmanın uzunmüddətli təsirlərini minimuma endirir.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.