Məktəbdən İmtina — 5 Əsl Səbəb

«Məktəbə getməyəcəyəm». Hər valideynin ən çətin səhərlərindən biri. Bu cümlə tənbəllik və ya inad deyil — əksər vaxt klinik siqnaldır. Tədqiqatlar (Kearney, 2008; AAP, 2019) göstərib ki, məktəbdən imtina (school refusal) — psixoloji yardım tələb edən, müalicə olunan vəziyyətdir.

School refusal sadə «məktəb sevməmək»-dən fərqlənir: davranış davamlıdır, fiziki simptomlar (qarın ağrısı, başağrısı) ilə müşayiət olunur, ev mühitində yox olur.

Ən geniş yayılmış səbəb (40-50%). Uşaq müəllimlər tərəfindən qiymətləndirilməkdən, sinif yoldaşları tərəfindən mühakimə edilməkdən və ya zorbalıqdan əziyyət çəkir.

Siqnallar:

Bazar günü axşam başlayan narahatlıq

Konkret günlərdə imtina (idman, ictimai çıxış olan)

Sinif yoldaşları və ya müəllim haqqında danışmaqdan qaçınma

Kiçik fiziki zərbə izləri

Müdaxilə: Uşaqla təmkinli söhbət — «məktəbdə nə baş verir?» Konkretlik vacibdir: «Hansı dərsdə özünü ən pis hiss edirsən?» Zorbalıq aşkar edilərsə — sinif rəhbəri ilə dərhal görüş.

Uşaq dərsi anlamır, lakin «axmaq görünməmək» üçün heç kimə deməz. İmtina — utanc və narahatlıqdan qaçma yoludur.

Siqnallar:

Konkret fənn günlərində imtina

Test və imtahanlar dövründə artma

Akademik performans son zamanlarda enmiş

«Mən axmağam, heç nə bacarmıram»

Müdaxilə: Akademik qiymətləndirmə (öyrənmə pozğunluqları, disleksiya, ADHD ola bilər). Repetitor lazımdırsa — utanc məsələsi olaraq deyil, «biz öyrənirik» çərçivəsində təqdim edin.

5-9 yaş uşaqlar üçün xarakterikdir. Uşaq evdən, valideyndən ayrılmaqdan qorxur. Tipik sual: «Sən mənsiz öləcəksənmi?»

Səbəbləri: keçmişdə itki (qohum, ev heyvanı, valideynin ciddi xəstəliyi), ailədə son zamanlarda dəyişikliklər (boşanma, yeni qohum doğumu), ya valideynin özünün narahatlığı uşağa keçməsi.

Müdaxilə: Tədricən ayrılma məşqi. Səhər ritualı (qısa, sevgi dolu, lakin uzanmasın), «sənə geri gələcəm» əmin etmə, kiçik tranzisiya əşyası (sevimli oyuncaq cibdə).

Yeniyetmələrdə (12-18 yaş) ən tez-tez səbəb. School refusal gizli depressiya əlamətidir.

Siqnallar:

Yuxu pozğunluğu (ya çox az, ya çox)

Ümumi enerjisizlik

Maraq itkisi (dostlar, hobbi, oyunlar)

«Mənası yoxdur» cümlələri

Yataqdan qalxmaq fiziki çətinliyi

Müdaxilə: Klinik psixiatr qiymətləndirməsi. Depressiya — müalicə olunan vəziyyətdir. KDT, bəzi hallarda dərman.

Məktəbdə baş verən travmatik təcrübə: müəllim tərəfindən aşağılama, fiziki zorbalıq, cinsi təcavüz, fiziki yaralanma. Uşaq danışa bilməyə bilər — bu mövzu çox yüklüdür.

Siqnallar:

Kəskin imtina (əvvəl problem yox idi, qəfildən başladı)

Konkret yer, dərs, ya şəxslə bağlı qaçınma

Qabuslu, gecə oyanmaq

Geri qayıdış (yataqda sidik, baş barmaq əmmək)

Aqressiya artımı və ya tam çəkilmə

Müdaxilə: Dərhal psixoloq müraciət. Uşağı məktəbə qaytarmaq əvvəl təhlükəsizlik təmin edilməlidir.

Aşağıdakılar vəziyyəti pisləşdirir:

Cəza ilə məcbur etmək — qorxu artırılır, problem dərinləşir

Uzun müddətə evdə qalmasına icazə — qaçınma davranışı möhkəmlənir, geri qayıtmaq getdikcə çətinləşir

«Səndən başqa hamı gedir, niyə sən...» müqayisəsi — utanc və alçalma artırılır

Səbəbi araşdırmamaq — sadəcə «tənbəldir» hökmü qoymaq

School refusal müalicəsində qızıl qayda: uşağı məktəbdən nə qədər çox uzaqda saxlasanız, geri qayıtmaq bir o qədər çətin olar. Əksər mütəxəssislər tədricən geri qayıtma planı təklif edir:

Sevimli müəllimlə qısa görüş (0.5 saat)

1 dərsə getmək, sonra ev

Səhərdən günortaya qədər

Tam günlü

Hər mərhələ ən azı 2-3 gün davam edir

Bu prosesdə valideyn, müəllim və psixoloq koordinasiyalı işləyir.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.