Uşağa 'Yox' Demək — Sağlam Sərhəd Necə Qurulur?

«Uşağa 'yox' deyə bilmirəm — ağlayır, mən gücsüz hiss edirəm» — bu cümlə müasir psixoterapevt kabinetlərində ən tez-tez eşidilən cümlələrdən biridir. Lakin tədqiqatlar göstərir: «yox» demək uşağa zərər vermir — onu uşağı dəstəkləyir.

Diana Baumrind-in 50 illik klassik tədqiqatı 4 valideyn stilini müəyyənləşdirib və bunlardan ən sağlam olanı — autoritativ stil idi: yüksək sevgi + aydın qaydalar.

Autoritativ (yüksək sevgi + yüksək qaydalar): uşaqlar self-esteem yüksək, akademik uğurlu, emosional sabit

Avtoritar (aşağı sevgi + yüksək qaydalar): «qoy itaət etsin» — uşaqlar narahat, aşağı self-esteem

Permissive (yüksək sevgi + aşağı qaydalar): «uşağa hər şey azaddır» — impulsiv, sosial çətinliklər

Neglectful (aşağı sevgi + aşağı qaydalar): ən pis nəticə — bütün sahələrdə problemlər

Yəni «yox» demək — sevgisizlik deyil. «Yox» demədən sevgi göstərmək — sevgi deyil, sevgi simulyasiyasıdır.

Uşaq dünyaya gələndə tamamilə yardımsızdır — yetkinlər nə qədər ona icazə versələr, o qədər inkişaf edə bilməz. Sərhədlər ona deyir:

«Bu dünyada predictabilty var» — təhlükəsizlik hissi

«Mən yetkinin yanında qoyulmuşam» — psixoloji rahatlıq

«Bütün arzularım yerinə yetirilməyəcək — bu normaldır» — sosial bacarıq

«Mən frustration-u keçə bilərəm» — emosional dayanıqlılıq

«Yox» sözünə cavab vermək" — gələcək münasibətlərdə tələb olunan bacarıq

1. Sakit Olun. Uşaqlar valideynin emosional vəziyyətini hiss edirlər. Qışqıraraq deyilən «yox» — uşağı qorxudur, lakin öyrətmir. Sakit, möhkəm «yox» — anlam daşıyır.

2. Səbəb Verin (Qısa). «Çünki mən belə dedim» — yeniyetməlikdə üsyan səbəbidir. Qısa səbəb daha effektlidir: «Çünki şirniyyat yeməkdən əvvəl iştahını öldürür». 3-5 yaş uşaq üçün də səbəb anlaşılan dildə verilməlidir.

3. Alternativ Təklif Edin. «Telefon olmaz indi» yerinə «telefon yarım saat sonra. İndi gəl, birlikdə oyun oynayaq». «Yox» + alternativ = uşaq frustration-dan idarə olunan kanaldan keçir.

4. «Yox» Sözünü Geri Götürməyin. Uşaq ağlayır, qışqırır, yerə düşür. Bu — testdir. Əgər siz nəticədə «yaxşı, al» deyirsinizsə — uşaq belə öyrənir: kifayət qədər ağlayım — istədiyimi alaram. Bir dəfə belə oldu — gələcək 100 dəfə eyni davranış olacaq.

Vəziyyət 1: Marketdə şokolad istəyir.

Yanlış: «Susmazsan, evə getmirik!»

Doğru: «Bilirəm, sən şokolad istəyirsən. Bu gün şokolad almırıq. Səndən soruşmadan əvvəl mən qərarımı vermişdim. Hə, çətin hissdir.» (uşaq ağlasa, qucağa götürün, lakin qərarı dəyişməyin).

Vəziyyət 2: Yatmaq vaxtı, telefonda film.

Yanlış: «Yat dedim, qaynat, tezliklə!»

Doğru: «Filmin sonuna 10 dəqiqə qalıb. Bu hissəni baxırsan, sonra yatağa.» Vaxtdan əvvəl xəbərdarlıq + alternativ.

Vəziyyət 3: Qardaşa vurur.

Yanlış: «Necə cürət edirsən! Otağa get!»

Doğru: Uşağı tutub fiziki olaraq ayırın. «Vurmaq olmaz. Qardaşına ağrı verir.» Sonra emosional tanıma: «Sən qəzəbli idin. Qəzəblənmək olar — vurmaq olmaz».

Vəziyyət 4: Uşaq dostlarına gedir, dərs məsuliyyəti var.

Yanlış: «Dostların önəmlidir, dərs önəmsizdir?!»

Doğru: «Bu gün dərs günüdür. Cümə axşamı dostlarınla görüşə bilərsən. Mən cümə axşamına imza atıram.»

Vəziyyət 5: Yeniyetmə sigarayı asanırlıqla götürür.

Yanlış: «Mən sənə qadağan edirəm! Yenə sezgəm — telefon yoxdur!»

Doğru: «Sigarayı götürdüm. Səhhəti barədə mənim narahatlığım var. Niyə sigaraya başlamısan, danışa bilərikmi?» Sərhəd + söhbət açma.

İllərlə «yox» deyilməyən uşaq yetkin olduqda dünya ilə ilk dəfə üzləşdikdə — uğursuzluq, rədd edilmə, «olmaz» sözləri ilə üzləşir. Bu məqamda sərhədləri yox kimi məşq etməmiş insan psixoloji baxımdan çökür.

Doğru sevgi — uşağı həyatın «yox» sözlərinə hazırlayır. Sevən valideyn — qaydalar qoyan valideyndir.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.