Antidepressantlar — Faktlar və Miflər

Antidepressantlar — psixiatriyada ən çox yazılan, lakin ən çox səhv başa düşülən dərmanlardandır. «Onlar asılılıq yaradır», «ömürlük içməli olarsan», «şəxsiyyətini dəyişir» — yayılmış inanclar. Bu məqalədə dəlilə əsaslanan cavablar veririk.

SSRI (Selektiv Serotonin Geri Götürmə İnhibitorları) — birinci xətt müalicə. Sertralin (Zoloft), fluoxetin (Prozak), paroksetin (Paxil), essitalopram (Lexapro). Yan təsir profili nisbətən yumşaqdır.

SNRI (Serotonin-Noradrenalin) — venlafaksin (Effexor), duloksetin (Cymbalta). Yorğunluq və ağrı simptomlarında daha effektiv.

Triklik antidepressantlar — köhnə nəsil (amitriptilin, imipramin). Effektiv, lakin yan təsir profili daha ağırdır.

MAOI — qida məhdudiyyəti tələb edir, nadir hallarda istifadə olunur.

Yalan. Antidepressantlar bağımlılıq yaratmır — yəni doza artırmaq tələb etmir, «kayf» vermir, kompulsiv axtarış davranışı yaratmır.

Lakin uzun istifadədən sonra kəsmə sindromu (discontinuation syndrome) ola bilər — başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, «elektrik şoku» hissi. Bu narkotik geri çəkilməsi deyil — sadəcə beyin kimyasının yenidən tarazlanması. Tədricən doza azaltmaqla qarşısı alınır.

Yalan. Antidepressantlar şəxsiyyəti dəyişdirməz — onlar depressiyanın «blok» etdiyi orijinal şəxsiyyəti geri qaytarırlar. Pasiyentlər tez-tez deyirlər: «İndi yenə özüm hiss edirəm».

Yan təsir kimi ola bilən duyğusal «düz» hiss (emotional blunting) — 10-15% pasiyentdə baş verir. Bu zaman doza tənzimlənməsi və ya dərman dəyişikliyi həll edir.

Yalan. Standart kurs:

İlk epizod: 6-12 ay (remissiyadan sonra)

İkinci epizod: 1-2 il

3+ epizod: uzunmüddətli (lakin yenə də nəzərdən keçirilir)

Pasiyentlərin əksəriyyəti müalicədən tədricən kənarlaşır.

Yalan — yarımyalan. Yan təsirlər tez gəlir (mədə-bağırsaq, başağrısı, yuxu pozulması) — 1-2 həftə. Lakin terapevtik effekt 4-6 həftə tələb edir. Bu səbəbdən bir çox pasiyent «işləmir» deyə dərmanı atırlar — əslində yanlışlıq.

Tədqiqatlar (Cipriani et al., 2018, meta-analiz, 522 tədqiqat):

Antidepressantlar plasebodan əhəmiyyətli effektivdirlər (effect size 0.30)

Yüngül depressiyada effektivlik məhduddur — psixoterapiya üstün

Orta-ağır depressiyada — KDT + dərman birgə ən yüksək nəticə

Ağır depressiyada — dərman müdaxiləsi vacibdir

Ağır depressiya (intihar düşüncələri, funksional çökmə)

Orta dərəcəli, KDT-yə tam cavab verməyən

Pasiyentin tərcihi (terapiyaya alternativ kimi)

Təkrarlanan epizodlar (residiv profilaktikası)

Ağır anksiyete + depressiya kombinasiyası

Psixiatr qiymətləndirməsi

Birinci dərman seçimi (adətən SSRI)

4-6 həftə davam — qiymətləndirmə

Effekt yoxdursa — doza artırma və ya dəyişmə

Remissiyadan sonra 6-12 ay davam

Tədricən kəsilmə (4-8 həftə)

KDT psixoterapiyası ilə birlikdə

Antidepressant — alət, «həll» deyil. Psixoterapiya beyni öyrədir, dərman vəziyyəti idarə edir. Birgə işləyəndə nəticə ən yüksəkdir.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.