Depressiya Kədərdən Necə Fərqlənir?

Kədər normal insan emosiyasıdır. İtki, ayrılıq, məyusluq — bunlar kədəri tətikləyir. Kədər dövri olur, bir müddət sonra yüngülləşir, həyatın digər sahələrinə toxunmadan keçir. Depressiya isə fərqlidir: daha dərin, daha uzun, daha geniş yayılmış bir vəziyyətdir. Yalnız bir sahəyə deyil, həyatın bütün aspektlərinə — yuxuya, iştahaya, enerjiyə, marağa, özünüqavrayışa — toxunur.

Amerika Psixiatriya Birliyinə (APA) görə, böyük depressiv pozğunluq dünyada əlilliyin əsas səbəblərindən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2023-cü il məlumatına görə, dünyada 280 milyondan çox insan depressiya ilə yaşayır. Lakin 50%-dən çox vaxtda diaqnoz qoyulmur — çünki insanlar onu «kədər» və ya «həyat çətinliyi» kimi qəbul edir.

DSM-5 (Diaqnostik və Statistik Məsləhətçi) kriteriyalarına görə aşağıdakı simptomlardan ən az 5-i 2 həftədən çox, demək olar ki, hər gün davam edərsə klinik depressiyadan danışmaq olar:

1. Depressiv əhval: Gündəlik, gün boyu davam edən kədər, boşluq, ümidsizlik hissi. Ağlamaq istəmək və ya ağlaya bilməmək.

2. Maraq və zövqün itirilməsi (anhedoniya): Əvvəllər zövq verən fəaliyyətlər artıq heç nə hiss etdirmir. Sevdiklərinizlə olmaq belə yüklü hiss etdirir. Anhedoniya — depressiyanın ən spesifik əlamətlərindən biridir.

3. Kilo dəyişikliyi: İştahın azalması ilə bağlı kilo itkisi və ya artması. Kilo dəyişikliyi ayda 5%-dən çox olarsa diqqət tələb edir.

4. Yuxu pozğunluğu: İnsomnia (yata bilməmə, gecə yarısı oyanma) və ya hipersomniya (həddindən çox yatma, yuxudan kifayətlənmə hissi olmaması). Hər iki variant depressiyanın siqnalı ola bilər.

5. Psixomotor dəyişiklik: Hərəkət və danışıqda yavaşlama. Bəzən əksinə — narahatçılıq, dincələ bilməmə, əlləri bükmək, yerində oturmaq mümkünsüzlüyü.

6. Yorğunluq: Gündəlik tapşırıqları yerinə yetirmək üçün belə həddindən artıq güc tələb olunur. Yatmaqla keçmir. «Yataqdan qalxmaq belə dağ aşmağa bənzəyir» — depressiyalı xəstələrin tipik təsviridir.

7. Özünüdəyərsizləşdirmə: Günahkarlıq hissi, «mən heç bir işə yaramıram», «ailəm mənsiz daha yaxşı olardı» düşüncəsi. Ölüm haqqında düşüncələr — ən ciddi xəbərdarlıq siqnalıdır və dərhal həkim qiymətləndirməsi tələb edir.

Sadə test: kədər dalğavari gəlir, depressiya isə daimi olur. Kədərli insan yenə də zövq ala bilər — uşağı ilə oynayır, sevdiyi yeməyi yeyir, dostu ilə gülür. Depressiyalı insanda bu «yüngül anlar» itib gedir. Kədərli insan özünü dəyərli hiss edir, sadəcə kədərlidir. Depressiyalı insan özünü yararsız hesab edir, dəyərsizləşmiş hiss edir.

Depressiya müalicə edilir. Doğru dəstəklə insanların 80%-dən çoxu əhəmiyyətli yaxşılaşma göstərir.

Bəli. Böyük itki yaşananda — xüsusən emal edilmədən, dəstək alınmadan — kədər depressiyaya çevrilə bilər. Yas prosesinin «normal» müddəti yoxdur, hər kəs özünəməxsus templə kədərlənir. Lakin 2 aydan sonra da yüksək intensivlik davam edərsə, gündəlik fəaliyyət pozulursa, ölüm düşüncələri yaranırsa — peşəkar qiymətləndirmə lazımdır.

Risk faktorları: keçmişdə depressiya epizodları, ailədə depressiya tarixçəsi, xroniki xəstəliklər, tənhalıq, maddi çətinliklər, hormonal dəyişikliklər (xüsusən doğuşdan sonra və menopauzada).

Depressiya öz-özünə «güclü iradə» ilə keçmir. Bu, beyin kimyasını (xüsusən serotonin, noradrenalin, dopamin balansını), davranış nümunələrini, düşüncə sistemini dəyişdirən klinik bir vəziyyətdir. Bu, «zəiflik» və ya «şıltaqlıq» deyil — bu, müalicə tələb edən tibbi vəziyyətdir.

Elmi sübuta əsaslanan müdaxilələr:

Psixoterapiya — xüsusən Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT) və Şəxsiyyətlərarası Terapiya (IPT). Yüngül və orta dərəcəli depressiya üçün ilk seçimdir.

Antidepressantlar — orta və ağır halda, psixiatr nəzarətində.

Birgə yanaşma — terapiya + dərman birlikdə ən yüksək effektivliyi göstərir (NICE qaydalarına görə).

Davranış aktivləşməsi — gündəlik fiziki aktivlik, sosial əlaqə, gün işığı. Anti-depressiv təsiri sübut edilmişdir.

Ən vacibi: kömək istəmək zəiflik deyil, məsuliyyətdir. Sınıq qol kimi — özündən sağalmır, lakin doğru müalicə ilə tam bərpa olunur.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.