Panik Atak Anında Beyində Nə Baş Verir?

Panik atak qəfildən gələn fiziki simptomlar fırtınasıdır: ürəkdöyüntüsü, nəfəs darlığı, başgicəllənmə, tərləmə, «öləcəyəm» hissi. Lakin bu fırtınanın mənbəyi nə ürəkdir, nə də ağciyər. Mənbə — beyində bir kiçik, qoz boyda strukturda yaşayır: amigdala.

Amigdala bədənin «təhlükə detektoru»dur. Onun funksiyası real təhlükəyə tez reaksiya vermək — fiziki olaraq qaçmaq və ya mübarizə aparmaq üçün bədəni hazırlamaqdır. Bu mexanizm fight-or-flight (mübarizə-qaç) adlanır və yüz minlərlə il bizim əcdadlarımızı pələngdən, ayıdan və düşməndən xilas edib.

Problem: amigdala «real təhlükə» və «təsəvvür edilən təhlükə» arasında fərq qoymur. Real pələnq də, «ya başıma nəsə gələrsə» düşüncəsi də eyni reaksiyanı tetikleyə bilər. Panik pozğunluqda amigdala həssaslaşır — yalan həyəcanları daha asan və daha tez verir.

Amigdala «təhlükə!» siqnalı verən kimi simpatik sinir sistemi aktivləşir. Aşağıdakı reaksiyalar 1-5 saniyə içində baş verir:

Adrenalin böyrəküstü vəzilərdən axır — qan dövranına

Ürək döyüntüsü 30-50 vurğu/dəq artır — qan əzələlərə daha tez çatdırılsın

Tənəffüs sürətlənir — bədənə daha çox oksigen daxil olsun

Qan əl-ayaqlardan iç orqanlara axır — keyimə hissi yaranır

Bəbəklər genişlənir — daha çox işıq qəbul etmək üçün

Həzm dayanır — qarın ağrısı, ürəkbulanma

Tər vəziləri açılır — bədən soyusun

Bütün bu dəyişiklik real bir təhlükə qarşısında sizi xilas edə bilər. Lakin sakit-sakit metroda gedirkən və ya yataqda yatarkən baş verdikdə — bu reaksiya «pəncərədən düşmüşəm» hissi yaradır.

Amigdalanın artmış həssaslığı bir neçə amildən qaynaqlana bilər:

Genetik meyl — qohumlarında panik və ya narahatlıq pozğunluğu olanlarda risk 4-5 dəfə yüksəkdir

Uzunmüddətli stress — yüksək kortizol səviyyəsi amigdalanı «alarm rejimində» saxlayır

Travmatik təcrübələr — keçmiş travma amigdalanın «öyrədilmiş qorxu» şəbəkələrini güclü edir

Kafein, nikotin, alkoqolun çəkilmə dövrü — bədən simptomlarını tetikleyə bilər

Yuxu çatışmazlığı — prefrontal qabığın «fren» funksiyasını zəiflədir

Sağlam beyində prefrontal qabıq (alın hissəsindəki qabıq) amigdalaya nəzarət edir. O deyir: «Sakit ol, bu real təhlükə deyil — sadəcə kafe sallanır.» Lakin panik atak başlayanda prefrontal qabığın səsi tutulur — amigdala özü-özünə qərar verir.

Ekspozisiya terapiyası və KDT məhz bu balansı bərpa etməyə çalışır: prefrontal qabığa «amigdalanı oyatma» treninqi vermək.

Adrenalin böyrəküstü vəzilərdən atılan kimi bir-iki dəqiqə içində qan dövranı pikinə çatır. Daha sonra qaraciyər və böyrəklər onu metabolizə etməyə başlayır. Bədənin saatı belədir: 10-20 dəqiqə içində adrenalin tükənir, simptomlar yox olur.

Yəni: nə qədər çətin keçsə də, panik atak fizioloji olaraq özü keçir. Bunu bilmək hücumla qarşılaşmağa kömək edir — «məcburi son» var.

Panik dövrünün ən qorxunc hissəsi — naməlumluqdur. «Bu nədir? Niyə baş verir? Mən ölürmü?» Bu suallar atakı uzadır.

Bilməklə bunlar dəyişir: «Bu adrenalin axınıdır. Amigdalam yalan həyəcan verir. Bədənim 10 dəqiqəyə bunu metabolizə edəcək. Mən təhlükədə deyiləm.» Beləcə prefrontal qabıq amigdalaya nəzarəti geri qaytarır.

Psikoeğitim — KDT-nin ilk addımıdır. Mexanizmi anlamaq olmadan texnikalar boş qalır.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.