Agorafobiya — Panik Atakdan Sosial Təcridə

Agorafobiya yunan dilindən tərcümədə «bazar meydanı qorxusu» deməkdir. Lakin müasir klinik agorafobiya bazardan yox, qaça bilməyəcəyim vəziyyətdən qorxudur. Metro, market növbəsi, körpü, izdiham, hətta tək evdə qalmaq — agorafobiyalı insan üçün bunlar potensial tələdir.

DSM-5 görə, agorafobiya əhalinin 1-2%-də rast gəlinir, qadınlarda 2 dəfə tez-tez. Ən kritik fakt: agorafobiyalı şəxslərin təxminən 50%-i panik pozğunluqla başlayır. Bu məqalədə bu zəncirin necə işlədiyini açırıq.

Tipik tarix: gənc yetkin (25-35 yaş) həyatında ilk panik atakı yaşayır. Tez-tez bu kafedə, marketdə, metroda və ya küçədə baş verir. Atak qəflətən gəlir, «ölürəm» hissi və simptomlar 10-15 dəqiqə davam edir.

Növbəti gün insan analiz edir: «Bu metroda baş verdi. Yenə metroda olarsa, eyni şey baş verə bilər. Onda qaça bilməyəcəyəm. Yaxşısı odur ki, metroya getməyim.»

Bu məqamda qaçınma başlayır. Və qaçınma — agorafobiyanın yanacağıdır.

İlk dəfə metroya getməməklə insan rahatlama hiss edir. «Atak olmadı.» Bu rahatlama beyin tərəfindən belə qeyd olunur: «Metro = təhlükə. Qaçınma = təhlükəsizlik. Davam et.»

Növbəti həftə metro alternativi — taksi. Sonra taksi də narahat edir, çünki tıxacda qaça bilməzsən. İnsan yalnız evindən 1 km radiusda gəzir. Sonra 500 metrdə. Sonra evdən çıxmır.

Bu prosesə qaçınma genişlənməsi deyilir. Hər qaçılan vəziyyət «təhlükə siyahısına» düşür və o siyahı zaman keçdikcə böyüyür.

Açıq qaçınmadan başqa, gizli formalar var:

Yanında həmişə kimsə («Tək çıxa bilmirəm, qardaşım hökmən gəlsin»)

Su şüşəsi, dərmanlar, telefon — «təhlükəsizlik əşyaları»

Yalnız tanış marşrutla getmək — naməlum yer = potensial atak

Dərhal çıxa bilən yer seçmək — kinoda kənar yer, restoranın qapı yanı

Çox az yemək, az içmək — bədənin «fiziki simptomlarından» qorxmaq

Bu davranışlar insana «kontrol» hissi verir. Lakin onlar problemi həll etmir — yalnız qorxunu sabitləşdirir.

İrəli mərhələdə agorafobiya tam əlilliyə gətirir:

İş itkisi (ofisə gedə bilməmək, müştəri görüşləri etməmək)

Sosial təcrid (toya, doğum gününə getməmək)

Tibbi yardımdan qaçınma (xəstəxana — qorxulu yer)

Münasibət problemləri (tərəfdaş «azad-güzər kimi» işləməli)

İkincili depressiya (50% halda agorafobiya depressiya ilə birlikdə gəlir)

Agorafobiya — psixoterapiya ilə effektiv həll olunan vəziyyətdir. Müalicə protokolu:

1. Psikoeğitim. Pasiyent panik və agorafobiyanın mexanizmini anlayır. «Bu mənim xarakterim deyil — bu öyrənilmiş davranışdır. Öyrənilən şey unudula bilər.»

2. Hierarxiya tərtibi. Terapevtlə birlikdə qorxulu vəziyyətlər siyahısı tərtib edilir, hər birinə 1-100 narahatlıq balı verilir. Bu siyahı növbəti addımların yol xəritəsidir.

3. Tədricən ekspozisiya. Ən aşağı baldan başlayaraq pasiyent qorxulu vəziyyətlərə daxil olur. Məsələn: ilk həftə — evin qarşısında 5 dəqiqə dayanmaq. İkinci həftə — kvartalı dolaşmaq. Üçüncü — metroya bir dayanacaq getmək. Hər addım uğurla bitirilməlidir.

4. Təhlükəsizlik davranışlarının tədricən kənarlaşdırılması. Su şüşəsiz çıxmaq. Yanı kimsəsiz getmək. Dərmansız çıxmaq.

Beck Institute və APA məlumatına görə, ekspozisiya terapiyası agorafobiyalı pasiyentlərin 70-80%-də əhəmiyyətli yaxşılaşma verir. Müddət — 12-16 həftə.

Agorafobiyalı insanın ilk maneəsi tez-tez «terapevtə getmək»dir — çünki ofisə getmək özü qorxulu. Bu halda online terapiya — yaxşı başlanğıcdır. İlk seansları evdən etmək olar, sonra tədricən ofisə keçmək.

Vacib: agorafobiya nə qədər tez müalicə olunsa, qaçınma siyahısı bir o qədər kiçik qalır. İllərlə təxir etmək — siyahını uzadır.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.