Psixoloqun Özünüqayğısı — Burnoutdan Qorunma

«Müştərilərimə kömək etmək istəyirəm, lakin özüm yorulmuşam» — psixoloqların ən tez-tez səs vermədiyi cümlədir. Tədqiqatlar göstərir ki, psixoloji peşədə burnout 40-60% mütəxəssisdə müşahidə olunur (Lim et al., 2010). Bu sadə yorğunluq deyil — ciddi peşəkar və şəxsi risk.

Burnout (Maslach modeli, 1981) üç komponentdən ibarətdir:

Emosional tükənmə — «boşalmış» hissi

Depersonalizasiya — müştərilərə qarşı sinik münasibət, «obyektləşdirmə»

Şəxsi nailiyyət hissinin azalması — «mən kömək etmirəm»

İlk simptomlar tez-tez gözardı edilir: yorğunluq, qıcıqlanma, sosial geriçəkilmə. Aylar sonra — depressiya, anksiyete, fiziki simptomlar (başağrısı, mədə-bağırsaq, yuxu pozğunluğu).

Vicarious traumatization — pasiyentin travmasını «udmaq»

Emosional əmək — daimi empati ödəmə

Sərhəd qoyma çətinliyi — «kömək etmək» yardımdan asılı olmağa çevrilir

İzolyasiya — pasiyent detalları kolleqalarla paylaşa bilmirsiniz

Bilinməz nəticələr — terapiyanın effekti illər sonra görünə bilər

Yüksək məsuliyyət — pasiyent intihar və ya travma riskinin daimi yüklənməsi

Pasiyentlərə qarşı qıcıqlanma

Bəzi seansları «lazımsız» hesab etmə

Pasiyent zəng və mesajlarına cavab gecikdirilməsi

Seans öncəsi və sonrası əhəmiyyətli yorğunluq

Şəxsi həyatda izolyasiya

Yuxu pozğunluğu, qabuslar pasiyent mövzularında

Alkoqol, qida və ya başqa maddə istifadəsinin artması

Süpervizyona getmək istəməmək

Bu siqnalların 3-4-ü varsa — peşəkar müdaxilə tələb olunur.

1. Strukturlaşdırılmış Sərhədlər.

Maksimum gündəlik müştəri sayı (5-6 yetkin və ya 8 uşaq)

Seanslar arasında 15 dəq pauza (sıxılma çıxışı)

İş saatlarından sonra mesaj cavab verməmək

Həftəsonu — pasiyent yox

İllik məzuniyyət — minimum 4 həftə

2. Müntəzəm Süpervizyon. Bunu yuxarıda təsvir etdik. Süpervizyon emosional yük idarəsinin əsas alətidir.

3. Şəxsi Terapiya. Hər psixoloq özü də terapiyada olmalıdır — ən azı dövri olaraq. Bu hem peşəkar inkişaf, hem özünüqayğıdır.

4. Fiziki Sağlamlıq.

Müntəzəm məşq (həftədə 3-5 dəfə)

Yuxu gigiyenası (7-9 saat)

Sağlam qida

Müntəzəm tibbi yoxlama

5. Mindfulness və Meditasiya. Tədqiqatlar göstərib ki, müntəzəm meditasiya psixoloqlarda burnout riskini 40%-ə qədər azaldır (Goodman & Schorling, 2012). Gündə 10-20 dəqiqə kifayətdir.

6. Sosial Dəstək. Peşəkar olmayan dostlar, ailə əlaqəsi, hobbi qruplar. İş xaricində kim olduğunuzu xatırlamaq.

7. Professional Dəstək Qrupları. Peer consultation qrupları, kolleqalarla peşəkar mövzularda söhbət (gizlilik saxlanılmaqla).

8. Pasiyent Tipini Şaxələndirmək. Yalnız travma və ya yalnız depressiya pasiyentlər ilə işləmək — burnoutu sürətləndirir. Müxtəliflik vacibdir.

VT — pasiyent travmasının tədricən psixoloqun öz dünyagörüşünü dəyişdirməsidir. Simptomlar:

Dünyaya qarşı pessimizm

İnsanlara qarşı güvənsizlik

Şəxsi həyatda intim əlaqədə çətinlik

Pasiyent mövzularında qabuslar

Yüksək riskli vəziyyətlərdə hipersensitivlik

VT — burnout-dan fərqlidir, lakin tez-tez birlikdə baş verir. Travma ilə işləyən mütəxəssislər üçün xüsusi risk.

Gün 1-7: Burnout qiymətləndirmə (Maslach Burnout Inventory online)

Gün 8-14: Sərhədləri qurmaq (gündəlik müştəri limiti, mesaj saatları)

Gün 15-21: Müntəzəm süpervizyon və ya peer consultation qoşulmaq

Gün 22-30: Fiziki sağlamlıq və mindfulness rejiminin başlaması

Özünüqayğı — eqoizm deyil. Əksinə: burnout-da olan psixoloq pasiyentlərinə zərər verir. Etik baxımdan özünüqayğı pasiyentinin haqqıdır.

«Müştəri qədər özümə də qayğı göstərirəm» — bu cümlə peşəkar psixoloqun başlıca prinsipi olmalıdır.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.