Sosial Anksiyete vs İntrovertlik — Fərq Nədə?

«Mən introverttəm» və «mənim sosial anksiyetəm var» — bu iki cümlə tez-tez bir-biri ilə qarışdırılır. Lakin introvertlik şəxsiyyət xüsusiyyətidir, sosial anksiyete isə klinik pozğunluqdur. Fərqi tanımaq vacibdir, çünki müalicə yanaşmaları tamamilə fərqlidir.

İntrovertlik — Carl Jung tərəfindən təsvir edilən və müasir Big Five şəxsiyyət modelinə daxil olan dimensiondur. İntrovertlər:

Enerjini təklikdə bərpa edirlər

Dərin söhbətləri ictimai təbəssümdən üstün tuturlar

Az, lakin yaxın dostlar dairəsinə üstünlük verirlər

Sosial qarşılıqlı təsirdən sonra «yorulur»-lar

Düşünərək cavab verirlər, çox impulsiv olmurlar

İntrovertlik 30-50% əhalidə var və tamamilə sağlamdır. İntrovert olmaq problem deyil — bu xüsusi bir növ enerji idarəsidir.

Sosial anksiyete — sosial vəziyyətlərdə kəskin qorxu və qaçınma davranışı ilə xarakterizə olunan klinik pozğunluq. DSM-5 diaqnozudur. Pasiyentlər:

Sosial vəziyyətlərdən qorxurlar (yox enerjini «saxlayır»-lar)

Mühakimə edilməkdən, alçaldılmaqdan qaçırlar

Fiziki simptomlar (qızarma, tərləmə, titrəmə) keçirirlər

Vəziyyətdən sonra «necə oldu» düşüncələri ilə əzab çəkirlər

İş, məktəb, münasibətlər ciddi pozulur

Sadə test:

İntrovert: «Tədbirə getdim, gözəl idi. İndi 2 saat tək qalmaq istəyirəm — enerji bərpa etmək üçün.»

Sosial Anksiyetəli: «Tədbirə gedə bilmədim. Getsəm — fiziki simptomlar başlayacaq, hamı görəcək, mən rüsvay olacam.»

İntrovert «gəlmək istəmir-ə bilər», lakin gedə bilər. Sosial anksiyetəli — getmək istəyər, lakin gedə bilməz.

«Sosial anksiyetəli — extreme introvertdir» → Yalan. Tədqiqatlar göstərir ki, sosial anksiyete extravert adamlarda da baş verə bilər. Onlar sosial dünyaya can atırlar — lakin qorxu icazə vermir.

«İntrovertin sosial anksiyetəsi olur» → Tamamilə doğru deyil. İntrovertlərin əksəriyyəti psixoloji baxımdan sağlamdır. Sosial anksiyete onların yalnız 20%-də var.

«Sosial anksiyete keçər, böyüsün» → Yalan. Müalicəsiz qaldıqda 60%-də ömür boyu davam edir.

«İntrovertin müalicəsi gərəklidir» → Yalan. İntrovertlik müalicə tələb etmir — yaşam tərzinə uyğunlaşmaq tələb edir.

Bəzi insanlar (xüsusən cəmiyyətdə) introvertliyi «patoloji» hesab edir və introvert insanı «müalicə etməyə» çalışır. Bu səhvdir.

İntrovertə uyğun yanaşma:

Sosial təcrübələri zorla artırmaq lazım deyil

Onun yaşam tərzinə (kiçik dostlar dairəsi, sakit hobbi) hörmət

«Daha sosial ol» tövsiyələri yox — «tarazlıq tap» tövsiyəsi

İntrovertin güclü tərəflərini görmək (dərin düşüncə, dinləmə bacarığı, fokus)

Bəzi insanlar sosial anksiyete + introvertlik kombinasiyası yaşayırlar. Bu hallarda işləri təsvir edilmiş gibi görünür — lakin daxili həyat ciddi əzabdır.

Yüksək funksiyalı sosial anksiyetenin əlamətləri:

İşdə uğurlu çıxışlar, lakin saatlarca əvvəldən narahatlıq və saatlarca sonra fiziki yorğunluq

Lazımi sosial fəaliyyətləri yerinə yetirmək, lakin onlardan zövq almamaq

«Hər kəs məni introvert hesab edir, lakin əslində qorxudan susuram»

Tükənmə, depressiya əlamətləri

Bu hal müalicə tələb edir — özünü idarə edən sosial anksiyete də klinik pozğunluqdur.

«Mən tək olmağı sevirəm, lakin sosial olduqda da rahatam» → İntrovert (sağlam)

«Mən sosial olmağı istəyirəm, lakin qorxudan bacara bilmirəm» → Sosial anksiyete (müalicə)

«Mən sosial olduqda da daxili əzab çəkirəm, lakin gizlədirəm» → Yüksək funksiyalı sosial anksiyete (müalicə)

Düzgün identifikasiya — düzgün müdaxilə deməkdir. Səhv identifikasiya — illərlə əzab.

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.