A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). I hissə

Forel: Der Hypnotismus, seine Bedeutung und seine Handhabung. Ştutqart, F. Enke, 1889. I. Sürixli məşhur psixiatrın cəmi 88 səhifəlik bu əsəri, 1888-ci ildə «Zeitschrift für die gesammte Strafrechtswissenschaft» jurnalının IX cildində dərc olunmuş, hipnotizmin cinayət hüququ baxımından əhəmiyyətinə dair bir məqalənin genişləndirilmiş şəklidir. Bu kitab, yəqin ki, uzun müddət alman hipnotizm ədəbiyyatında görkəmli bir yer tutacaqdır. Qısa, az qala katexizm tərzində yazılmış, böyük aydınlıqla ifadə olunmuş və qətiyyətli bir dillə qələmə alınmış bu əsər, «hipnotizm təlimi» adı altında cəmlənən bütün hadisələr və problemlər dairəsini əhatə edir, faktlar və nəzəriyyələri məharətlə ayırır, heç bir yerdə hərtərəfli araşdıran bir həkimin ciddiliyini əskiltmir və elmi müzakirəyə bu qədər yaraşmayan hədsiz coşqunluq tonundan hər yerdə qaçır.

Yalnız bir dəfə Forel-in təqdimatı bu ifadəyə qədər qızışır: «Braid və Liebault tərəfindən telqinin psixoloji əhəmiyyətinin kəşfi, mənim fikrimcə, o qədər möhtəşəmdir ki, bu, insan zəkasının ən böyük kəşfləri, daha doğrusu, dərketmələri ilə müqayisə oluna bilər.» Bu ifadədə hipnozun hədsiz qiymətləndirilməsini görən kəs, gələcək illər hipnozun vəd etdiyi böyük nəzəri və praktiki inqilablardan neçəsinin faktiki olaraq onun vasitəsilə reallaşa biləcəyini aydınlaşdırana qədər, öz qəti mühakiməsini təxirə salmaq istəyə bilər. Hal-hazırda «spiritizm»in məşğul olduğu, hipnotizmə söykənən o qaranlıq problemlərdən (fikir ötürülməsi və s.) bəhs edərkən, Forel həqiqi elmi ehtiyatlılıq nümayiş etdirir.

Anlaşılmazdır ki, nə üçün şəhərimizin bir avtoriteti, müəllifimizi bir tibb cəmiyyəti qarşısında «cənublu Forel» adlandırmış və ona qarşı hipnozun guya «daha şimallı» bir əleyhdarını daha soyuqqanlı düşüncə tərzinin nümunəsi kimi qarşı qoymuşdur. Canlı tədqiqatçıların elmi problemlər barədə mühakimələrini onların milliyyətinə və ya vətəninə işarə ilə həll etməyə çalışmaq daha az yolverilməz olsa belə, və prof. Forel 46° şimal enliyi dərəcəsində doğulub böyümək səadətinə malik olmasa belə [2], bu kiçik kitabın mütaliəsindən onun müəllifinin temperamentinin məntiqə qalib gəldiyi qənaətinə gəlməyə haqqımız olmazdı. Əksinə, bu kiçik əsər, hipnozun müalicəvi bir vasitə kimi dəyərini və əhəmiyyətini öz zəngin təcrübəsi ilə öyrənmiş və «rişxəndçilərə və inamsızlara»: «Mühakimə etməzdən əvvəl yoxlayın» – deyə səslənməyə haqqı olan ciddi bir həkimin əsəridir.

O əlavə etdikdə də onunla razılaşmaq lazım gələcək: «Hipnotizm barədə mühakimə yürüdə bilmək üçün insan özü bir müddət hipnoz etməli olmuşdur.» Əlbəttə, hipnozun çoxsaylı əleyhdarları var ki, onlar öz mühakimələrini daha rahat bir yolla əldə ediblər. Bunlar yeni müalicə metodunu, məsələn, yeni tövsiyə olunan bir dərmanla necə davranılarsa, o cür qərəzsiz və diqqətlə sınaqdan keçirib tətbiq etməmiş, əksinə, hipnozu əvvəlcədən rədd etmişlər və indi də bu metodun qiymətölçüyəgəlməz müalicəvi təsirləri barədə heç bir məlumat onlara mane olmur ki, nəyə əsaslanırsa əsaslansın, ona qarşı olan nifrətlərini ən kəskin və ədalətsiz şəkildə ifadə etsinlər. Onlar hipnozun təhlükələrini hədsiz dərəcədə şişirdir, ona bir-birinin ardınca iyrənc adlar verir və hipnoz vasitəsilə əldə olunan müalicə uğurları barədə, az qala gözardı edilə bilməyəcək qədər çox olan hesabat selinə qarşı belə kahin kəlamları ilə çıxış edirlər: müalicə uğurları heç nə sübut etmir, onlar özləri sübuta ehtiyac duyurlar [3].

Onların əleyhdarlığının şiddəti qarşısında, xəstələrinin rifahı naminə hipnozu tətbiq etməyi özlərinə borc bilən həkimləri niyyətlərinin natəmizliyində və qeyri-elmi düşüncə tərzində ittiham etmələri təəccüb doğurmur; istər açıq, istərsə də az-çox üstüörtülü işarələrlə irəli sürülsün, elmi müzakirədən kənarda qalmalı olan ittihamlar. Bu əleyhdarlar arasında cənab Hofrat Meynert kimi, işləri ilə böyük nüfuz qazanmış, həm həkim, həm də qeyri-həkim auditoriyanın indi heç bir əlavə yoxlama olmadan onların bütün ifadələrinə şamil etdiyi şəxslər varsa, hipnotizm işinə müəyyən zərər dəyməsi qaçılmazdır. Əksər insanlar üçün nevropatologiyanın bəzi fəsillərində böyük təcrübə toplamış və çoxlu iti zehin nümayiş etdirmiş bir tədqiqatçının, digər problemlər üçün avtoritet kimi çağırılmağa hər cür səlahiyyətdən məhrum ola biləcəyini qəbul etmək çətindir; və böyüklüyə, xüsusən də intellektual böyüklüyə hörmət, şübhəsiz ki, insan təbiətinin ən yaxşı xüsusiyyətlərindəndir. Lakin o, faktlara olan hörmət qarşısında geri çəkilməlidir.

Avtoritetə söykənməyi, faktların öyrənilməsi ilə əldə edilmiş öz mühakiməsinə qarşı qoyduqda, bunu ifadə etməkdən çəkinməmək lazımdır. Hipnoz məsələsində, müxbir kimi, müstəqil mühakimə əldə etmiş kəs, beləliklə hipnozun nüfuzuna dəymiş zərərin yalnız zaman və məkan baxımından məhdud ola biləcəyi ilə təsəlli tapacaqdır. Telqin terapiyasını tibbin müalicə xəzinəsinə daxil etmək istəyən hərəkat başqa yerlərdə artıq zəfər çalmışdır və nəhayət Almaniyada, daha doğrusu Vyanada da məqsədinə çatacaqdır. Həkimlərdən kim faktiki mülahizələrə açıqdırsa, hipnotik terapiyanın guya qurbanlarının müalicədən sonra əvvəlkindən daha az əziyyət çəkdiyini və öz vəzifələrini daha yaxşı yerinə yetirdiyini gördükdə – bunu mən öz xəstələrim barədə deyə bilərəm – daha mülayim əhval-ruhiyyəyə gələcəkdir. Öz təcrübələri ona göstərəcəkdir ki, hipnoza qarşı yönəldilmiş bir sıra ittihamlar, xüsusilə hipnoza deyil, eyni dərəcədə bizim bütün terapiyamıza aiddir, hətta hamımızın tətbiq etdiyi bəzi ayrı-ayrı prosedurlara qarşı hipnoza qarşı olduğundan daha haqlı olaraq yönəldilə bilər. O, bir həkim kimi, hipnozu tətbiq etməməyin, xəstələrini əziyyət çəkməyə tərk etməyin qeyri-mümkünlüyünü görəcək, halbuki onları məsum bir psixi təsir vasitəsilə xilas edə bilər. O, öz-özünə deməli olacaq ki, hipnoz, əgər ona «süni dəlilik» və ya «süni isteriya» deyilərsə, öz zərərsizliyindən və müalicəvi dəyərindən heç nə itirmir, necə ki, məsələn, vegetarianların qəzəbi onu «leş» kimi təhqir edəndə ət öz ləzzətindən və qida dəyərindən itirmir. Bir anlıq unudaq ki, hipnozun təsirlərini təcrübədən tanıyırıq və özümüzdən soruşaq ki, hipnozdan apriori olaraq hansı zərərli təsirləri gözləməliyik. Hipnotik müalicə üsulu, birincisi, hipnotik halın yaradılmasından, ikincisi isə, hipnoz edilənə bir telqin verilməsindən ibarətdir. Bu iki aktdan hansı zərərli olmalıdır? Hipnozun yaradılması?

Lakin hipnoz, ən mükəmməl şəkildə müvəffəq olduqda, hamımıza bu qədər tanış olan, əlbəttə ki, bu qədər çox cəhətdən hələ də anlaşılmamış adi yuxudan başqa bir şey deyil və daha az yaxşı inkişaf etdikdə isə, yuxuya getməyin müxtəlif mərhələlərinə uyğun gəlir. Doğrudur ki, biz yuxuda psixi tarazlığı itirmiş oluruq, beynimizin fəaliyyəti yuxu zamanı pozulmuşdur, bir çox cəhətdən dəliliyi xatırladır, lakin bu bənzətmə yuxudan həm də ruhən yenidən güclənərək oyanmağımıza mane olmur. Meynert-in kortikal fəaliyyətin azalmasının zərərli təsirləri barədə mülahizələrindən və hipnotik eyforiyanın mənşəyi haqqındakı izahından sonra, biz həkimlərin əslində insanları yuxusuz saxlamaq üçün bütün əsaslarımız olardı. Lakin onlar hələ də yatmağı üstün tuturlar və biz hipnotik terapiyanın təhlükələrinin hipnoz etmə aktında olduğundan narahat olmaq istəmirik. Deməli, telqinin verilməsi zərərli amildir? Qeyri-mümkündür, çünki əleyhdarların hücumları, diqqətəlayiq şəkildə, heç də telqinə qarşı yönəlmir.

Telqinin istifadəsi guya həkimə həmişədən tanış olan bir şeydir, «biz hamımız daim telqin edirik,» deyirlər və həqiqətən də həkim – hipnoz etməyən də – heç vaxt, öz şəxsiyyətinin gücü, sözünün və öz – avtoritetinin təsiri ilə bir xəstəlik əlamətini xəstənin diqqətindən uzaqlaşdırdığı zamankından daha məmnun olmur. Bəs nə üçün həkim, təsadüfən bir dəfə müvəffəq olduqda onun üçün həmişə bu qədər arzuolunan olmuş bir təsiri planlı şəkildə hədəfləməyə cəhd etməməlidir? Lakin bəlkə də telqin, həkim tərəfindən sərbəst şəxsiyyətin sıxışdırılması pisdir, axı həkim süni yuxuda da yatan beyin üzərində idarəetmə gücünü saxlayır. Ən qəti deterministləri birdən-birə təhlükə altında olan «şəxsi iradə azadlığı»nın müdafiəçiləri kimi görmək, xəstələrinin «sərbəst yüksələn ruh fəaliyyəti»ni böyük dozalarda brom, morfin və xloralla boğmağa adət etmiş psixiatrın, telqini təsiri hər iki tərəf üçün alçaldıcı bir şey kimi ittiham etdiyini eşitmək olduqca maraqlıdır.

Doğrudanmı unutmaq olarmı ki, hipnotik telqin vasitəsilə xəstənin müstəqilliyinin sıxışdırılması həmişə yalnız qismidir, bu, xəstəlik əlamətlərinə qarşı yönəlir, yüz dəfə izah edildiyi kimi, insanın bütün ictimai tərbiyəsi yararsız təsəvvürlərin və motivlərin sıxışdırılmasına və onların daha yaxşıları ilə əvəz olunmasına əsaslanır, həyat hər gün hər bir insana elə psixi təsirlər gətirir ki, bunlar oyaqlıq halında müdaxilə etsələr də, onu, bir ağrı və ya qorxu təsəvvürünü təsirli bir əks-təsəvvürlə aradan qaldırmağa çalışan həkimin telqinindən qat-qat intensiv şəkildə dəyişdirir? Xeyr, hipnotik terapiyada sui-istifadədən başqa heç nə təhlükəli deyil və bir həkim kimi, bu sui-istifadədən qaçınmaq üçün özündə kifayət qədər diqqətlilik və ya niyyət saflığı görməyən kəs, yeni müalicə metodundan uzaq durmaqla yaxşı edər.

Hipnozu, dəb seli onları buna məcbur etməmişdən əvvəl, müalicəvi bir vasitə kimi tətbiq etmək cəsarətinə malik olan o həkimlərin şəxsi qiymətləndirilməsinə gəldikdə isə, müxbir belə bir fikirdədir ki, böyük insanların bu qədər tez-tez rast gəlinən dözümsüzlüyünü müəyyən dərəcədə nəzərə almaq yaraşar. Buna görə də müxbirə, cənab Hofrat M e y n e r t-in travmatik nevrozlar haqqındakı məqaləsinin oxucularına onu (müxbiri) və onun həyat hekayəsinin bir hissəsini hansı səbəblərə görə təqdim etdiyinə burada toxunmaq hələ münasib görünmür və ümumiyyətlə, daha geniş bir dairə üçün kifayət qədər maraqlı deyil. Müxbirə daha vacib görünür ki, elmi məsələlər barədə mühakimələrini böyük bir avtoritetə möhürlətməyə alışmış və bəlkə də bu işdə öz ayırdetmə qabiliyyətlərinin qeyri-kafiliyini düzgün dərk etmələri ilə idarə olunan şəxslər qarşısında hipnoz işini müdafiə etsin. O, bunu, Meynert-in əleyhdar avtoritetinə qarşı hipnoza daha dostyana yanaşmış digər avtoritetləri qoymaqla etməyi düşünür. O xatırladır ki, bizdə hipnozun elmi tədqiqinə təşviq prof. H.

Obersteiner-dən gəlmişdir və yenicə universitetimiz üçün qazanılmış prof. v. Krafft-Ebing kimi görkəmli bir ruh və əsəb həkimi hipnozun qiymətləndirilməsinə heç bir çəkinmədən etiraf edir və onu öz həkimlik fəaliyyətində ən xoşbəxt müvəffəqiyyətlə tətbiq edir. Göründüyü kimi, bu adlar, etimadı bir elmi avtoritetdən müəyyən milliyyət, irq və coğrafi enlik şərtlərini yerinə yetirməsini tələb edən və inancları vətənin sərhəd dirəklərində dayanan o mühakiməyə ehtiyaclı şəxsləri də qane edə bilər. Vətəndən kənardakı elmi əhəmiyyətə də həssas olan hər bir başqası, prof. Forel-i də, hipnozun tərəfini tutması onu bu müalicəvi metodun guya alçaqlığı və nalayiqliyi barədə arxayın sala biləcək insanlar sırasına daxil edəcəkdir. Xüsusilə müxbir, Meynert-in hücumları qarşısında, hipnozu müdafiə etməklə yaxşı bir cəmiyyətdə olduğu hissini keçirmişdir. Prof. Forel, insanın çox diqqətəlayiq bir beyin anatomisti ola biləcəyinə və buna baxmayaraq hipnozda bir mənasızlıqdan başqa bir şey görə biləcəyinə sübutdur.

Cənab Hofrat Meynert-in müxbirin keçmişinə lütfkarlıqla verdiyi [4] «fizioloji cəhətdən dəqiq təlim görmüş həkim» kvalifikasiyasını ondan da əsirgəmək olmaz və müxbir fəsad Parisdən pozulmuş qayıtdığı kimi, prof. Forel üçün də Nansi şəhərinə, Bernheim-in yanına səfər, bu qarşımızdakı əla kitaba borclu olduğumuz o yeni fəaliyyətin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. (İkinci məqalə davam edəcək.) Dr. Sigm. Freud.

Qeydlər:

[2] Forel-in məktubla bildirdiyi bir fikrindən çıxardığıma görə.

[3] Müşavir Meynert, k. k. Həkimlər Cəmiyyətinin bu il 7 iyun tarixli iclasında.

[4] Mən cənab Müşavir Meynert-i yenidən düzəltməliyəm. O, mənim barəmdə deyir ki, mən «burada hipnoz üzrə təlim görmüş praktik olaraq fəaliyyət göstərirəm». Bu, çox az deyilmişdir və kənar şəxslərdə mənim hipnoz etməkdən başqa heç nə etmədiyim kimi yanlış təsəvvür yarada bilər. Mən əksinə, «burada» sinir həkimi olaraq yaşayıram və belə bir həkimin ixtiyarında olan bütün terapevtik metodlardan istifadə edirəm. İndiyədək hipnoz tətbiqi ilə əldə etdiyim uğurlar isə, bu güclü köməkçi vasitədən gələcəkdə də imtina etməməyi mənim üçün bir vəzifəyə çevirir.

[«Wiener medizinische Wochenschrift», 1889, № 28, s. 1097–1099. Rezension I.]