A. Forel: „Der Hypnotismus“ (1889). II hissə

Referate und literarische Anzeigen. [1] Forel: Der Hypnotismus, seine Bedeutung und seine Handhabung. Stuttgart, F. Enke, 1889. II. Kitabının giriş bölməsində Forel «faktları, nəzəriyyəni, anlayışları və terminologiyanı» bir-birindən mümkün qədər ayırmağa çalışır. Hipnotizmin əsas faktı ondan ibarətdir ki, insanı yuxuya bənzər xüsusi bir ruhi (müvafiq olaraq beyin) vəziyyətinə gətirmək mümkündür. Bu vəziyyət hipnoz adlanır. İkinci sıra faktlar bu vəziyyətin necə əmələ gətirildiyi (və aradan qaldırıldığı) üsulundan ibarətdir. Görünüşə görə bu, üç yolla mümkündür: 1. bir insanın digərinə psixi təsiri (təlqin), 2. müəyyən prosedurların (nəzəri sabitləşdirmə), maqnitlərin, insan əlinin və s. (fizioloji) təsiri, 3. özünütəlqin (autohipnoz). Lakin yalnız birinci əmələ gəlmə növü – təsəvvürlər vasitəsilə – təlqin qəti şəkildə müəyyən edilmişdir.

Hipnozun digər əmələ gəlmə növlərinin heç birində hər hansı bir formada təlqin təsirinin mümkünlüyü istisna edilmir. Üçüncü sıra faktlar hipnoz edilmiş şəxslərin icraatlarına aiddir. Belə ki, hipnoz vəziyyətində təlqin vasitəsilə sinir sisteminin demək olar ki, bütün funksiyalarına, o cümlədən adətən böyük beyin proseslərindən asılılığı çox aşağı qiymətləndirilən fəaliyyətlərə geniş təsir göstərmək mümkündür. Böyük beynin bədən funksiyalarına təsirinin hipnozda oyaqlıq vəziyyətinə nisbətən daha intensiv şəkildə istifadə edilə bilməsi, əlbəttə ki, hipnotik hadisələri «kortikal fəaliyyətin aşağı salınması», bir növ eksperimental axmaqlıq kimi görmək istəyən nəzəriyyə ilə az uzlaşır; lakin beyin fəaliyyətinin demək olar ki, bütün fenomenlərini kortikal və subkortikal ziddiyyəti ilə anlamağa çalışan və «şər» prinsipini birbaşa subkortikal beyin hissələrində lokallaşdıran bu nəzəriyyə ilə hipnotik hadisələrdən kənarda da bir çox başqa şeylər uzlaşmır.

Bundan əlavə, hipnoz edilmiş şəxsin ruhi fəaliyyətinin hipnoz edənin fəaliyyətindən asılılığı, habelə birincidə posthipnotik təsirlər adlanan halların, yəni yalnız hipnoz bitdikdən xeyli sonra reallaşan psixi aktların təyininin əldə edilməsi şübhəsiz faktlardır. Bunun əksinə olaraq, sinir sisteminin ən maraqlı icraatlarını iddia edən bir sıra məlumatlar (uzaqgörmə, mental təlqin və s.) bu gün faktlar sırasına daxil edilə bilməz və bu məlumatların elmi yoxlanışı rədd edilməməli olsa da, nəzərə alınmalıdır ki, onların qənaətbəxş şəkildə aydınlaşdırılması ən böyük çətinliklərlə bağlıdır. Hipnotik hadisələri izah etmək üçün prinsipcə fərqli üç nəzəriyyə irəli sürülmüşdür. Bunlardan ən qədimi, bu gün də Mesmerin adı ilə adlandırdığımız nəzəriyyə, hipnoz etmə aktı zamanı çəkisiz bir maddənin – bir flüidin – hipnoz edəndən hipnoz edilən orqanizmə keçdiyini güman edir. Mesmer bu agenti maqnetizm adlandırmışdır; onun nəzəriyyəsi dövrümüzün elmi düşüncə tərzinə o qədər yadlaşmışdır ki, aradan qaldırılmış hesab edilə bilər.

İkinci nəzəriyyə, somatik nəzəriyyə, hipnotik hadisələri spinal reflekslər sxeminə əsasən izah edir, hipnozda xarici qıcıqlar (sığallama, hiss fəaliyyətinin sabitləşdirilməsi, maqnitlərin yaxınlaşdırılması, metalların qoyulması və s.) vasitəsilə əmələ gələn sinir sisteminin fizioloji cəhətdən dəyişmiş bir vəziyyətini görür. O, belə qıcıqların yalnız sinir sisteminin müəyyən meylliliyində «hipnogen» təsir göstərdiyini, yəni yalnız nevropatların (xüsusilə isteriklərin) hipnoz edilə biləcəyini iddia edir, hipnoz zamanı təsəvvürlərin təsirini nəzərdən qaçırır və hipnotik vəziyyət zamanı müşahidə edilə bilən sırf somatik dəyişikliklərin tipik bir sırasını təsvir edir. Məlum olduğu kimi, hipnozun bu yalnız somatik anlayışını dəstəkləyən böyük nüfuz Charcot-dur. Forel isə tamamilə üçüncü bir nəzəriyyənin, Liebault və onun şagirdləri (Bernheim, Beaunis, Liegeois) tərəfindən qurulmuş təlqin nəzəriyyəsinin mövqeyində dayanır. Buna görə, hipnozun bütün hadisələri psixi təsirlər, hipnoz ediləndə qəsdən və ya qeyri-iradi olaraq oyadılan təsəvvürlərin effektləridir.

Hipnoz vəziyyətinin özü xarici qıcıqlarla deyil, bir təlqin vasitəsilə əmələ gəlir, o, nevropatlara xas deyil, əksinə, sağlamların böyük əksəriyyətində asanlıqla əldə edilə bilər, qısacası, «indiyədək bu qədər dumanlı olan hipnotizm anlayışı təlqin anlayışı ilə əvəz olunmalıdır». Təlqin anlayışının həqiqətən hipnotizm anlayışından daha az dumanlı olub-olmadığına dair qərar daha ətraflı bir tənqidə saxlanılmalıdır. Burada yalnız qeyd edilməlidir ki, hipnozu öyrənmək və tətbiq etmək istəyən həkim, şübhəsiz ki, əvvəlcədən təlqin nəzəriyyəsinə qoşulmaqla ən yaxşı iş görər. Çünki Nansi məktəbinin iddialarının doğruluğuna o, öz xəstələrində hər zaman əmin ola biləcək, halbuki Charcot-un böyük hipnotizm kimi təsvir etdiyi, yalnız grande hysterie-yə malik azsaylı şəxslərə aid olması gərəkən hadisələri öz müşahidəsi ilə təsdiqləmək vəziyyətinə çətinliklə düşə bilər. Kitabın ikinci bölməsi təlqindən bəhs edir və heyrətamiz dərəcədə yığcam və ustalıqla təsirli ifadə qabiliyyəti ilə yazılaraq, hipnoz edilmiş şəxslərdə müşahidə edilmiş psixi fenomenlərin bütün sahəsini əhatə edir.

Hipnozu anlamağın açarını Liebault-nun normal yuxu (daha doğrusu: normal yuxuya getmə) nəzəriyyəsi təqdim edir, hipnoz bundan yalnız yuxuya verən şəxslə qurulan əlaqə ilə fərqlənir. Bu nəzəriyyədən belə nəticə çıxır ki, bütün insanlar hipnoz edilə bilər və hipnoz baş tutmadıqda xüsusi maneələrin olması lazımdır. Bu maneələrin təbiəti (hipnoz edilmək üçün həddindən artıq intensiv istək, qəsdən müqavimət göstərmək və s.) müzakirə edilir, hipnozun dərəcələri nəzərdən keçirilir, təlqin edilmiş yuxunun hipnozun digər hadisələri ilə əlaqəsi ölçülüb-biçilir, əksərən Bernheim ilə tam uyğunluqda, onun təlqin haqqında alman dilinə tərcümədə böyük oxucu kütləsi qazanmış kimi görünən nüfuzlu əsəri ilə. Təlqinin hipnozdakı təsirləri haqqında bəndlər də eynilə Bernheim-dən çıxarışlar kimi təqdim olunur, lakin bunlar başdan-başa öz təcrübəsindən nümunələrlə izah edilir.

Forel burada belə bir cümləni önə çəkir: «İnsan ruhunun bütün məlum subyektiv hadisələrini və sinir sisteminin obyektiv olaraq bilinən funksiyalarının böyük bir hissəsini hipnozda təlqin vasitəsilə istehsal etmək, təsir etmək, qarşısını almaq (əngəlləmək, modifikasiya etmək, iflic etmək və ya qıcıqlandırmaq) olar.» Yəni hissi və motor bədən funksiyalarına, müəyyən reflekslərə, vazomotor proseslərə (hətta qabarcıq çıxarmağa!), psixi sahədə hisslərə, dürtülərə, yaddaşa, iradə fəaliyyətinə və s. təsir. Hipnotizm haqqında bir qədər şəxsi təcrübə toplamış hər kəs, ilk dəfə başqa bir insanın psixi həyatına indiyədək ağlına gəlməyən bir təsir göstərdiyi və bir insan ruhu ilə, adətən yalnız bir heyvan bədəni ilə olduğu kimi, təcrübə apara bildiyi zaman yaranan təəssüratı xatırlayacaqdır! Əlbəttə, bu təsir hipnoz edilənin müqaviməti olmadan yalnız nadir hallarda baş verir.

O, sadəcə bir avtomat deyil, tez-tez təlqinə qarşı müqavimət göstərir və öz fəaliyyətindən «avtotəlqinlər» yaradır, bu adlandırmada isə, yeri gəlmişkən, yalnız zahirən bir zənginləşmə, dəqiq desək, «təlqin» anlayışının ləğvi verilmişdir. İndi posthipnotik hadisələr, müəyyən müddətə təlqin və oyaqlıq təlqini haqqında aşağıdakı izahatlar ən yüksək maraq doğurur, bu hadisələr sırasının öyrənilməsi artıq insanın normal psixi prosesləri haqqında ən dəyərli açıqlamalar vermişdir, lakin onların anlaşılması hələ də bir çox mübahisələrə məruz qalır. Əgər Liebault və onun şagirdlərinin işləri bu qəribə və bununla belə gündəlik fenomenlərin biliyindən və psixologiyanın eksperimental bir metodla bu cür zənginləşməsindən başqa heç bir nəticə verməsəydi belə, hər cür praktik əhəmiyyətdən asılı olmayaraq, onlara bu əsrin elmi qazancları arasında artıq görkəmli bir yer təmin edilmiş olardı! Hipnotizmin praktik tətbiqi haqqında Forel-in kitabçası müəllifin ən yüksək dərəcədə tanınmasını zəruri edən bir sıra yerində müşahidələr və məsləhətləri ehtiva edir.

Yalnız çətin mövzuya ən tam hakimiyyətlə onun əhəmiyyətinə dair qəti əqidəni birləşdirən bir həkim belə yazar! Hipnoz etmə texnikası, ilk Berlin müzakirəsinin məlum etirazına görə (hipnoz etməyin həkim sənəti olmadığı, çünki bunu hər çoban köməkçisinin bacardığı) zənn edilə biləcəyi qədər asan deyil. İnsan həvəs, səbr, böyük əminlik və fəndlər və ideyalar zənginliyi ilə təchiz olunmalıdır. Verilmiş bir sxem üzrə hipnoz etmək istəyən, subyektinin inamsızlığından, 1896 gülüşündən qorxan, məyus əhval-ruhiyyə ilə başlayan az şey əldə edəcək. Hipnoz ediləcək şəxs qorxu içində buraxılmamalıdır, çox qorxaq şəxslər bu prosedur üçün ən az uyğundur. Məharətli və əmin irəliləyiş hipnoz etmənin bütün iddia edilən pis nəticələrini aradan qaldıracaq. «On ne s’improvise pas plus medecin hypnotiseur qu’on ne s’improvise oculiste», Dr. Berillon-un yerində dediyi kimi! Bəs hipnozla nəyə nail olmaq olar? Forel «təlqinə ən yaxşı cavab verən kimi görünən» affeksiyaların siyahısını verir, bunun tam olduğunu iddia etmək istəmədən.

Əlavə etmək olar ki, hipnotik müalicə üçün göstərişlərin qoyulması, məsələn, digitalis və s. istifadəsinə nisbətən bir qədər fərqli xarakter daşıyır. Demək olar ki, daha çox subyektin xüsusiyyətlərindən, nəinki xəstəliyinin təbiətindən asılıdır. Bir şəxsdə, hətta Meniere xəstəliyində başgicəllənmə və ya vərəmdə öskürək kimi nə qədər yaxşı üzvi əsaslı olsa da, təlqinə boyun əyməyən bir simptom çətin tapılar; digərində isə şübhəsiz psixi səbəbli pozğunluqlara təsir etmək mümkün olmur. Hipnoz edənin məharəti və xəstələrini yerləşdirə biləcəyi şərait də az əhəmiyyət kəsb etmir. Mən özüm hipnotik müalicə ilə uğurlu nəticələrdən məhrum deyiləm, lakin Nansidə Liebault və Bernheim-də gördüyüm bəzi sağalmaları həyata keçirməyə cəsarət etmirəm. Mən həmçinin bilirəm ki, bu uğurların yaxşı bir hissəsi bu iki həkimin klinikasını əhatə edən «təlqinedici atmosfer»ə, mühitə və şəxslərin əhval-ruhiyyəsinə bağlıdır, bunları mən öz sınaq subyektlərimdə həmişə əvəz edə bilmirəm.

Təlqin vasitəsilə bir sinir funksiyasını davamlı olaraq dəyişmək olarmı, yoxsa təlqinin yalnız qısa müddət üçün simptomatik nəticələr verdiyi qınağı haqlıdırmı? Bernheim özü kitabının son bəndlərində bu qınağa etiraz edilməz bir cavab vermişdir. O, sübut edir ki, təlqin, ixtiyarımızda olan hər hansı digər terapevtik vasitə kimi, xəstəlik hadisələrinin hər hansı bir kompleksindən bu və ya digər mühüm simptomu seçib çıxararaq təsir göstərir, bunun aradan qalxması bütün prosesin gedişinə ən əlverişli təsiri göstərir. Əlavə etmək olar ki, təlqin bundan əlavə bir sıra hallarda səbəbiyyət müalicəsinin bütün tələblərini ödəyir, məsələn, xəstəlik yaradan bir təsəvvürün birbaşa nəticəsi və ya sarsıdıcı bir hadisənin izi olan isterik pozğunluqlarda. Bu təsəvvürün aradan qaldırılması, təlqinin əldə etdiyi xatirənin zəiflədilməsi ilə adətən pozğunluq da aradan qalxır. Doğrudur, bununla isteriya sağalmır, o, oxşar şəraitdə oxşar simptomlar yaradacaq, lakin hidroterapiya, həddindən artıq qidalanma və ya valerian isteriyanı sağaldırmı?

Onu inkişaf etdirən şərait davam edərkən həkimdən bir sinir diatezini sağaltması nə vaxt tələb edilir ki? Forelə görə, təlqin vasitəsilə davamlı bir nəticə əldə etmək olar, əgər 1. əldə edilən dəyişiklik özlüyündə sinir sisteminin dinamizmləri arasında özünü qoruyub saxlamaq gücünü daşıyırsa, məsələn, bir uşağa təlqin vasitəsilə yataq islatmaq vərdişindən qurtarmaq olar: normal vərdiş indi, əvvəlki pis vərdiş kimi, möhkəm yerləşə bilər; ya da 2. əgər dəyişikliyə köməkçi vasitələrlə bu güc verilirsə; məsələn, bir şəxs yuxusuzluq, yorğunluq və miqrenlərdən əziyyət çəkir; təlqin ona yuxunu təmin edir, beləliklə ümumi vəziyyəti yaxşılaşdırır və miqrenin təkrarlanmasının davamlı qarşısı alınır. Bəs bütün hipnotizmi daşıyan, bütün bu təsirlərin mümkün olduğu təlqin əslində nədir? Bu sualla Nansi nəzəriyyəsinin zəif tərəflərindən birinə toxunulur.

İnsan qeyri-iradi olaraq «müqəddəs Xristofor ayağını hara qoydu» sualını xatırlayır, «Tout est dans la Suggestion» cümləsində zirvəyə çatan Bernheim-in ətraflı əsərinin heç bir yerində təlqinin mahiyyətinə, yəni onun anlayış tərifinə toxunmaq istəmədiyini öyrəndikdə. Mən Prof. Bernheim-dən şəxsən hipnotizm problemləri haqqında məlumat almaq kimi sevindirici vəziyyətdə olduğum zaman, onun birinin digərinə hər bir təsirli psixi təsirini təlqin adlandırdığını və başqasına psixi təsir göstərmək üçün hər cəhdi «təlqin etmək» hesab etdiyini müşahidə etdiyimi zənn etdim. Forel daha kəskin fərqləndirməyə çalışır. «Təlqin və şüur» adlı düşüncələrlə zəngin bir bölmə təlqinin təsirini normal psixi hadisələr haqqında müəyyən əsas fərziyyələrdən anlamağa çalışır. Bu izahatlarla tam qane olduğunu bəyan etmək lazım gəlməsə də, problemin həllinin harada axtarılmalı olduğuna işarə etdiyinə və bu yöndə çoxsaylı təşviqlər və töhfələr verdiyinə görə müəllifə minnətdarlıq borcludur.

Şübhəsizdir ki, Forel-in kitabının qeyd olunan bölməsindəki kimi müşahidələr, kortikal və subkortikal ziddiyyətindən və beyin damarlarının genişlənməsi və daralması haqqında spekulyasiyalardan daha çox hipnoz problemi ilə əlaqədardır. Təlqinin cinayət hüququ baxımından əhəmiyyəti haqqında bir bölmə kitabı yekunlaşdırır. «Təlqin edilmiş cinayət», məlum olduğu kimi, indiyədək yalnız hüquqşünasın hazırlaşdığı və roman yazarının «bir dəfə baş verə bilməyəcək qədər qeyri-mümkün olmadığı» üçün qabaqcadan təsvir edə biləcəyi bir ehtimaldır. Əlbəttə, laboratoriyada yaxşı somnambullara saxta cinayətlər etdirmək çətin deyil; lakin onların bunun yalnız bir təcrübə olduğuna dair şüurları cinayətin icrasını nə dərəcədə asanlaşdırdı, Delboeuf-un Liegeois-nin təcrübələrinə tətbiq etdiyi dərin düşüncəli tənqidə əsasən, açıq qoyulmalıdır. Dr. Sigm. Freud.

Qeydlər:

[1] Bu rubrika altında göstərilən və müzakirə edilən nəşrləri Moritz Perles kitab mağazası, I., Seilergasse 4 (Qraben), Vyana vasitəsilə əldə etmək olar. (Rubrikanın redaksiya dipnotu.)

[«Wiener medizinische Wochenschrift», 1889, № 47, s. 1892–1895. Rezension II.]