14Bölüm 11. MÜNASİBƏT MODELİ · «BUQƏLƏMUN»

1. AD VƏ MƏNA

Transkripsiya və Etimologiya: Modelin adı canlı varlıqdan — Buqələmundan götürülüb. Bu sürünən, ətraf mühitdən asılı olaraq dəri rəngini dəyişə bilir, gözə görünməz olur və ya faydalı olduqda parlaq görünür. Metodikamız çərçivəsində «Buqələmun» — adaptasiya sənətinə yiyələnmiş, amma öz rəngini itirmiş insandır.

Təkamül psixologiyasının məntiqini izləsək, bu, sosial konformizmin ali formasıdır. Bu, keçid mərhələsidir. Feniks səviyyəsinə çatmaq üçün insan mütləq Buqələmun mərhələsindən keçir. Bu, insanın bir çox nevrotik modelləri sınadıqdan sonra heç birinin bütünlük vermədiyini anladığı andır. O, onları özünə uyğunlaşdırmağa başlayır, hamı üçün rahat, özü üçün isə yad olur.

Obrazın köklərı siyasətə və diplomatiyaya gedir. Metodika terminologiyasında «Buqələmun» — daxili səmimiliyin üstündən xarici uğurun prioritetləşdirilməsidir. Bu, insanın həmsöhbətin dilində danışdığı, amma öz dilini unutduğu modeldir.

2. ŞÜAR VƏ İNANCLAR

«Buqələmun» ruh halında olan insanlar tez-tez daxili boşluqlarını gizlədən düşüncələri səsləndirirlər. Bu modelin xarakterik üç əsas inancı var:

«Hər insanla onun dilində danışmaq lazımdır». (Səmimiliyin adaptasiyadan daha az effektiv olduğuna inam).

«Məndə hər şey var, amma bir şey çatmır». (Xarici uğur fonunda ekzistensial boşluq hissi).

«İnsan bu dünyaya tək gəlib tək gedir». (Daxili tənhalığın fatalizm fəlsəfəsi ilə bəraəti).

3. İNFORMASİYA BLOKU: TARİX, ƏDƏBİYYAT VƏ PSİXOLOGİYA

Xaosdan adaptasiyaya aparan yol. İnsan çox vaxt yoluna körpə asılılığı ilə başlayır (İnfanta), sonra təhlükəsizlik almağa çalışır (Lilit, Məşuqə). Sistemə üsyan edir (Putana, Hippi), istedadla dünyanı fəth etməyə cəhd edir (Geyşa, Kurtizan) ya da başqaları üçün özünü fəda edir (Tereza, Sinderella). Bəzən dibə düşür, kömək tələb edir (Dilənçi).

Mənbənin məntiqini izləsək, bütün bu modellər nevrotikdir. Onlar yalançı ehtiyaclar üzərinde qurulub. İnsan hər dəfə dibə endikcə, axtarışa düşür. Çıxış yolunu axtarmağa başlayır. Tapılan ilk həll adaptasiya olur. Anlayır: sağ qalmaq üçün rahat olmaq lazımdır. Bir addım Buqələmuna daha yaxınlaşır.

Psixoloji mexanizm: Buqələmunun geniş dünyagörüşü var. Müxtəlif xalqların müxtəlif dəyərləri olduğunu bilir və bunu qəbul edir. «Hər kəsin öz fikri var, hamıya hörmətlə yanaşmaq lazımdır» — onun sevimli ifadəsidir. Həmsöhbətinin əhval-ruhiyyəsini bacarıqla oxuduğundan münaqişələrdən qaçır. İstənilən cəmiyyətdə arzuolunan qonaq olur. Tədbirlərə dəvət edilir, karyerada, xüsusən siyasət və ya diplomatiyada uğurludur.

Tranzakt analizin terminlərində bu, öz «Mən»inin blokadaya alınmasıdır.

Buqələmun özünün nə istədiyini bilmir. Öz arzularını başqalarının arzuları ilə qarışdırır. Xarici görünüşdə anlayışlı görünür, amma içdən tənhalıqdan əziyyət çəkir. Özünə sual verir: «Nə istədiyimi bilmirəm. Niyə yaşayıram?».

Kütlə içindəki tənhalıq. Bu modelin əsas markeridir. İnsan dostlar, ailə, iş yoldaşları ilə əhatə olunmuş hala da özünü yad hiss edə bilər. «Məndə hər şey var — iş, ailə, dostlar, amma bir şey çatmır, sanki bilinməyən bir ehtiyac var» — Buqələmunun tipik şikayətidir. Resurs və ya sevgi çatışmazlığından əziyyət çəkən digər modellərdən fərqli olaraq, Buqələmun öz çatışmazlığından əziyyət çəkir.

Feniksə keçid: Həqiqət Anı. Buqələmun necə Feniksə çevrilir? Bunun üçün daxili çevriliş lazımdır. İnsan adaptasiyanın doğru yol olmadığını anlamalıdır. Öz Missiyasını tapmalıdır. XVI əsrin böyük Yapon samurayı Miyamoto Musasi, qılınc ustadıdır. Bütün duelləri qazansa da, gücün qılıncda olmadığını anladı. Bir dəfə silahsız, hücum edənlərə avar ilə müqavimət göstərərək dərk etdi: ustadlıq daxildədir, alətdə deyil. O, keçmiş bilikləri yandırıb yeni məktəb yaratdı. Buqələmun da elədir. Kütlənin fikirrindən daha vacib olan bir dəyər tapanda maskaları yandırır. O, artıq başqalarına uyğunlaşmır, əksinə onları arxasınca aparır.

Feniks — son hədəfdir. Feniks — yetkin şəxsiyyətdir. Bu mif deyil, psixoloji gerçəklikdir. Öz nevrotik modellərini dərk odunda yandıraraq səmimi şəkildə yenidən doğulmuş insandır. O manipulyasiya etmir, sevir. Onun ehtiyacı təhlükəsizlik və ya uğur deyil – proses xətrinə ünsiyyət və sevgidir. Bu, insanın başqalarına qayğı göstərdiyi, qiymətləndirmə üçün deyil (Tereza kimi), çünki bu onun təbiətidir. Nuh peyğəmbərin gəmisi haqqındakı mifdə Feniksin quşu kimi — o Nuhu çətin anda narahat etməmək üçün yemək tələb etmirdi və bunun müqabilində əbədi həyat hədiyyəsi aldı. Bu, mərhəmət və müstəqilliyin rəmzidir.

4. 5 MƏŞHUR ŞƏXSİYYƏT (MODELİN ARXETİPLƏRİ)

Davranışı «Buqələmun» modelinə — adaptivlik, uğur, lakin daxili missiya axtarışı — uyğun gəlmiş tarixi və mədəni şəxsiyyətlər.

Şarl Moris de Talleyran (Fransa, XVIII–XIX əsr).

Müxtəlif rejimlərə xidmət etmiş diplomat (XVI Lüdovikə, Napoleona, Restavrasiyaya).

Modelin təzahürü: Adaptasiya ustadı. Başqaları edam edilərkən o sağ qaldı. Uğurlu, varlı, nüfuzlu, amma memuarlarda daimi maskalardan yorğunluq hiss olunduğu qeyd olunurdu. Qeyri-sabit dünyada sabitlik axtaran siyasi Buqələmunun klassik nümunəsi.

Nikkolò Makiavelli (İtaliya, XV–XVI əsr).

Filosof və siyasətçi, «Hökmdar» traktatının müəllifi.

Modelin təzahürü: Hakimiyyətin adaptasiya mexanizmlərini hamıdan yaxşı anlayırdı. Məqsədin vasitəni haqq etdiyi haqqındakı təlimi Buqələmun üçün təlimatdır. Lakin şəxsi həyatında respublika ideallarına can atırdı, bu da adaptasiya ilə inanclar arasındakı daxili konflikti göstərir.

Oskar Uayld (Britaniya, XIX əsr)

Cəmiyyətdə estet obrazı oynayan, amma içindən anlaşılmazlıqdan əziyyət çəkən yazıçı.

Modelin təzahürü: İşıqlı dərnəkdə o, obraz yaradan Buqələmun idi. Həbsdə və sürgündə isə səmimi yazmağa başladı («De Profundis»), maskasını yandırdı. Bu, əzab vasitəsilə Buqələmundan daha dərin şəxsiyyətə keçidin nümunəsidir.

Henri Kissinger (ABŞ, XX əsr).

Diplomatik çevikliyi ilə məşhur olan dövlət katibi.

Modelin təzahürü: Dünyanın istənilən liderləri ilə ortaq dil tapmaq bacarığı. Uğur və nüfuz maksimal idi, lakin tənqidçilər Buqələmun modeli üçün xarakterik olan aydın mənəvi mövqenin olmadığını qeyd edirdilər.

Jozef Fouche (Fransa, XVIII–XIX əsr).

Böyük Fransa inqilabını, Direktoriya, Konsulluq, İmperiya və Restavrasiyanı yaşatmış siyasətçi, polis rəisi.

Modelin təzahürü: Onu «inqilabın Buqələmun»u adlandırırdılar. İstənilən sahiblərə xidmət etdi, hakimiyyət və nüfuzunu qorudu. İstənilən siyasi küləklərə uyğunlaşmaq bacarığı əfsanəvi idi, lakin müasirlərin memuarlarında o faciəli fiqur olaraq qaldı, çünki heç kim onun həqiqi simasını tanımırdı.

5. MODELDƏN ÇIXIŞ (DEPRESSİV VƏ AQRESSİV)

Metodikamızın kontekstinə görə, insan ekzistensial böhranla üzləşə bilər.

Adaptasiya məmnunluq gətirmədiyi halda böhran başlayır.

Depressiv çıxış: İnsan dərk edir: «Uğurluyam, amma özüm deyiləm». Buqələmun özünə çəkilir, psixologiyada, yoqada, sənətdə məna axtarmağa başlayır. Bu, özünü axtarışdır. Missiyasını tapsa — Feniks modelinə keçir. Tapmazsa — əbədi axtarışda qalır.

Aqressiv çıxış: İnsan uğurun xoşbəxtlik vermədiyinə görə dünyaya qəzəblənir. Adaptivliyini yalnız hakimiyyət üçün istifadə edən kinli manipulyatora çevrilə bilər. Bu, Feniksə keçid olmadan Buqələmunda ilişib qalmaqdır. Lakin kütlənin fikirrindən üstün olan bir dəyər tapsa, Lider ola bilər.

6. MƏRYƏMİN HEKAYƏSİ: BUQƏLƏMUN YOLU

Məryəmin xadimə kimi işə düzəlməsindən iki il keçmişdi. O artıq Dilənçi deyildi. İşləməyi öyrənmişdi. Yaşamağı öyrənmişdi. Amma daha bir şey öyrənmişdi — rahat olmağı.

Əvvəlcə sadəcə iş qrafikinə uyğunlaşmışdı. Sonra müdirin əhval-ruhiyyəsinə. Sonra müştərilərin zövqünə. O güzgüyə çevrilmişdi. Müştəri danışmaq istəyirdisə — danışırdı. Sakitlik istəyirdisə — susurdu. İdeal idi. Onu fərqləndirdilər. Yarım il sonra onu başqa ofisdə inzibatçı vəzifəsini təklif etdilər. Əmək haqqı daha yüksək, status daha yaxşı.

Məryəm təklifi qəbul etdi. Yenidən güzgüyə çevrildi. Həmkarlarla demokratik, rəhbərliklə hörmətlə davranırdı. Onu mədh edirdilər. «Sən bizim ən yaxşı işçimizsən» — deyirdilər. Daha bir il sonra onu böyük bir şirkətə menecer vəzifəsinə apardılar. Lilit dövründə xəyal etdiyi bir uğur idi.

Daha yarım il keçdi. Məryəm panoramlı pəncərəsi olan kabinetdə otururdu. Şəhər ayaqları altında uzanırdı. Yaxşı qazancı vardı. Dostları vardı. Onu sevdiyini söyləyən bir insanı vardı. Amma axşam evə qayıdanda, mənzilin sükutunda bir sual səslənirdi.

— Bu sənsən?

Güzgüyə baxdı. Oradan uğurlu bir qadın baxırdı. Amma gözlər boş idi. Keçmiş həyatlarını xatırladı. Pul tələb edən Lilit. Qışqıran Putana. Dözən Sinderella. Xahiş edən Dilənçi. İndi o Buqələmun idi. Hamısı idi, amma heç biri deyildi.

Daxili dialoq yavaş-yavaş, ağır dalğa kimi işə düşdü. Adaptasiya etdim. Sağ qaldım. Amma yaşamıram. Bu dünyaya tək gəldim, tək gedəcəyəm? Xeyr. Bu yalandır. Bu müdafiədir.

Masadan kitab götürdü. «Feniks Erası». Səhifələr öz qeydləri ilə dolu idi. Miyamoto Musasi haqqında oxudu. Qılıncın deyil, ruhun önəmli olduğu barədə.

Cavabı bilmirdi. Amma adaptasiyanın çıxılmaz küçə olduğunu bilirdi. Rahat olmaq görünməz olmaq deməkdir. O görünmək istəyirdi. Hətta bu ağrılı olsa belə.

Ertəsi gün ofisə gəldi. Amma bir şey dəyişmişdi. Həmkarı qeybət etməyə başlayanda söhbəti dəstəkləmədi. Dedi: «Bu məni maraqlandırmır». Həmkarı təəccübləndi. Rəhbər ödənişsiz iş saatı artımı təklif edəndə dedi: «Xeyr. Planlarım var». Rəhbər qaşlarını çatdı.

Məryəm qorxu hiss etdi. Içindəki Buqələmun panikaya düşdü. «Səni işdən çıxaracaqlar! Seni sevməyəcəklər!».

Amma qorxunun altında başqa bir şey vardı. Bərk. İsti. Küllün altındakı kömür kimi.

Nahar fasiləsində damın üstünə çıxdı. Şəhər aşağıda uğuldayırdı. Nəfəs aldı. Cibindəki telefon titrədi. Zəng edən Edqar idi. Əvvəllər ona cavab vermirdi. İndi telefonu götürdü.

— Alo, — dedi. (Maskasız).

Məryəm gözlərini yumdu. Külək saçlarını yelləyirdi. Bütün modellərini xatırladı. Bütün maskalarını. Lilit, Putana, Sinderella, Buqələmun. Onlar pillələr idi. O, qalxdığı nərdivan.

— Gələcəyəm, — dedi. — Amma əməkdaş kimi deyil. Özüm kimi.

Telefonu qoydu. Aşağıda şəhər uğuldayırdı. Yuxarıda göy səma vardı. Anladı: Buqələmun ölməlidir. Fiziki deyil. Psixoloji. Maskalar yanmalıdır. Küldən həqiqi bir şey çıxsın deyə.

Önündə nə olduğunu bilmirdi. Terapiya. Məktəb. Ustad yolu. Bir şey bilirdi: artıq rənk dəyişmək istəmir. İşıq saçmaq istəyir.

Məryəm qapıya tərəf döndü. Aşağıda onu işin çoxluğu gözləyirdi. Amma önündə Həyat. Addım atdı. Adaptasiya addımı deyil. Seçim addımı.

Bu, Fenikisə aparan ilk addım idi.