Klinik Psixiatriya — XBT-11 Əsaslı Diaqnostika Rəhbərliyi

2026-cı ildə «Klinik Psixiatriya» rəhbərliyi ilk dəfə Azərbaycan dilində nəşr olundu. Bu kitab klinik psixiatriyanın bütün əsas bölmələrini — neyroinkişaf pozuntularından tutmuş şəxsiyyət pozuntularına, yuxu pozğunluqlarına, cinsi sağlamlıq məsələlərinə qədər — vahid, ardıcıl strukturda əhatə edir. Əsas fərqləndirici cəhət: hər diaqnoz XBT-11 (Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşr) kodlaşdırması ilə paralel olaraq verilir, DSM-5-TR ilə müqayisəli nəzərdən keçirilir.

Bu rəhbərlik akademik monoqrafiya deyil. O, gündəlik klinik işi dəstəkləmək üçün yaradılmış strukturlaşdırılmış istinad vəsaitidir: kompakt, dəqiq, praktik. Hər diaqnoz seksiyası tərif, diaqnostik kriteriyalar, differensial diaqnostika, müalicə istiqamətləri və XBT-11 kodu ilə tamamlanır.

ÜST-ün (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı) XBT-11 sənədi — Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının ən son, 2022-ci ildə qüvvəyə minmiş nəşridir. XBT-10 ilə müqayisədə psixiatrik bölmə kökündən yenilənmişdir:

Autizm spektri pozuntusu ayrıca, daha geniş diaqnostik çərçivədə təqdim olunur.

Şəxsiyyət pozuntuları artıq kateqorial yox, dimensional modellə (ağırlıq dərəcəsi + dominant xüsusiyyətlər) qiymətləndirilir.

Kompleks PTSD müstəqil diaqnoz kimi daxil edilib — XBT-10-da bu ayrıca mövcud deyildi.

Oyun pozuntusu (Gaming disorder) rəsmi diaqnoz statusu alıb.

Cins uyumsuzluğu psixiatrik bölmədən çıxarılıb, cinsi sağlamlıq bölməsinə köçürülüb.

Azərbaycanda hələ XBT-11-ə keçid rəsmi olaraq tamamlanmamış olsa da, beynəlxalq elmi icma artıq yeni sistemi əsas götürür. Klinik psixiatriya sahəsində çalışan hər mütəxəssis bu yeniliklərə bələd olmalıdır.

Rəhbərlik 22 əsas bölmədən ibarətdir. Hər bölmə müvafiq XBT-11 kod aralığını əhatə edir:

6A00–6A0Z

NEYROİNKİŞAF POZUNTULARI

6A20–6A25

ŞİZOFRENİYA VƏ DİGƏR BİRİNCİLİ PSİXOTİK POZUNTULAR

6A40–6A4Z

KATATONİYA

6A60–6A8Z

ƏHVAL POZUNTULARI

6B00–6B0Z

TƏŞVİŞ VƏ QORXU İLƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

6B20–6B2Z

OBSESSİV-KOMPULSİV VƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

6B40–6B4Z

STRESSLƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

6B60–6B6Z

DİSSOSİATİV POZUNTULAR

6B80–6B8Z

YEMƏ VƏ YEMƏKƏBENZƏRİ DAVRANIŞ POZUNTULARI

6C00–6C0Z

İFRAZAT POZUNTULARI

6C20–6C2Z

BƏDƏN DİSSTRES VƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

6C40–6C9Z

MADDƏ İSTİFADƏSİ VƏ ASILILIQ POZUNTULARI

6C70–6C7Z

İMPULS NƏZARƏTİ POZUNTULARI

6C90–6C9Z

POZUCU DAVRANIŞ VƏ DİSSOSİAL POZUNTULAR

6D10–6D1Z

ŞƏXSİYYƏT POZUNTULARI

6D30–6D3Z

PARAFİLİK POZUNTULAR

6D50–6D51

SÜNI (FAKTİTİOZ) POZUNTULAR

7A00–7B2Z

YUXU-OYAQLIQ POZUNTULARI

HA00–HA8Z

CİNSİ SAĞLAMLIQ İLƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

6D70–6D8Z

NEYROKOQNİTİV POZUNTULAR

6E20

HAMİLƏLİK VƏ DOĞUŞ DÖVRLƏ ƏLAQƏLİ PSİXİ POZUNTULAR

6E60–6E6Z

İKİNCİLİ PSİXİ VƏ DAVRANIŞ SİNDROMLARI

Hər bölmə ayrıca HTML-səhifə kimi strukturlaşdırılıb: kod aralığı, bölmənin ümumi tərifi, xəstəliklərin XBT-11 diaqnostik kriteriyaları, differensial diaqnostika cədvəlləri, terapiya istiqamətləri. Kitab içi naviqasiya tam interaktivdir — mündəricat vasitəsilə hər diaqnoza birbaşa keçmək mümkündür.

Rəhbərlik ardıcıl oxunmaq üçün deyil — istinad mənbəyi kimi istifadə olunmaq üçündür. Praktik iş axını belədir:

Şikayət qrupu müəyyənləşdirin. Xəstə əhval pozğunluğundan danışırsa — 4-cü bölməyə (6A60–6A8Z) gedin.

Diaqnostik kriteriyaları yoxlayın. Hər pozuntu seksiyasında XBT-11 A, B, C kriteriyaları ardıcıl verilir.

Differensial diaqnostikanı keçin. Oxşar klinik mənzərə verən alternativ diaqnozlarla müqayisəli analiz aparın.

Müalicə istiqamətlərini nəzərdən keçirin. Hər seksiyada farmakoloji və psixoterapevtik yanaşmalar qeyd olunur.

Kitab həm masaüstü, həm mobil cihazlarda tam işlək formatda açılır. Onlayn versiyada axtarış funksiyası — diaqnoz adı, kod və ya simptom üzrə — anında nəticə verir.

Əsas hədəf auditoriyası — praktik fəaliyyət göstərən psixiatrlar, klinik psixoloqlar, rezidentlər və psixiatriyanın qonşu sahələrindəki (nevrologiya, ailə həkimliyi, pediatriya) mütəxəssislərdir. Kitab eyni zamanda psixologiya üzrə ixtisaslaşmış tələbə və magistrantlar üçün dərs vəsaiti kimi istifadə edilə bilər.

Terminologiya Azərbaycan tibb dilinin normalarına uyğunlaşdırılmış, beynəlxalq nomenklatura isə latın transliterasiyası ilə qorunub saxlanılmışdır. XBT-11 kodları hər seksiyada açıq şəkildə göstərilir — beynəlxalq yazışmalarda və statistik hesabatlarda birbaşa istifadəyə hazırdır.

Kitabı oxu →

Kənan Rəhimov

Həkim-Psixiatr, Psixoterapevt. 23 il klinik təcrübə.