• "KLİNİK" — birinci sətir, böyük hərflərlə, tam səhifə eni boyunca (hərflər arası interval ilə).
• "PSİXİATRİYA" — ikinci sətir, böyük hərflərlə, "KLİNİK" ilə eyni enində (hərflər arası interval ilə).
• "Diaqnostika və terapiya standartları" — üçüncü sətir, nisbətən daha kiçik şriftlə, yenə tam səhifə eni boyunca.
• İl göstərilmir.

K L İ N İ K P S İ X İ A T R İ Y A

Diaqnostika və terapiya standartları

REDAKSİYANIN ÖN SÖZÜ

Hörmətli həmkarlar,

Əlinizdəki rəhbərlik psixi pozuntuların diaqnostikası və müalicəsi üzrə praktik stolüstü mənbə kimi hazırlanmışdır. Kitab ixtisaslaşmış monoqrafiya və ya akademik dərslik kimi nəzərdə tutulmayıb – bu, gündəlik klinik iş üçün strukturlaşdırılmış istinad vəsaitidir.

Əsas prinsiplər. Rəhbərliyin hazırlanmasında üç əsas prinsipə riayət olunmuşdur:

1. Sistemli yanaşma. Bütün nozologiyalar vahid şablon üzrə təsvir edilmişdir. Fəsillərin strukturu eynidir, bu isə lazımi məlumatı tez tapmağa imkan verir.

1. Müəllif özbaşınalığının olmaması. Hər terapevtik tövsiyə konkret mənbəyə istinad edir. Mətnə yalnız aparıcı beynəlxalq təşkilatların sənədlərində təsbit edilmiş məlumatlar daxil edilmişdir.

1. Aktuallıq. İstifadə olunan protokollar və təsnifatlar nəşrin hazırlanması zamanı qüvvədə olan ən son versiyalara əsaslanır. Əgər tövsiyə son illərdə nəşr edilmiş və müvafiq təşkilat tərəfindən ləğv edilməyibsə, o aktual sayılır. Beynəlxalq təşkilatların rəsmi yeniləmələri çıxdıqca kitabın müvafiq bölmələri yeni nəşrlərdə yenilənəcək.

Mənbələrin iyerarxiyası. Tövsiyələrin mənbəyi kimi aşağıdakı təşkilatların sənədlərindən istifadə olunmuşdur:

Əsas təşkilatlar (bütün fəsillərdə):

• ÜST (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, WHO) – XBT-11 KTTD (2024) və Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) protokolları.
• APA (American Psychiatric Association) – DSM-5-TR (2022) və Practice Guidelines seriyası.
• APA (American Psychological Association) – Evidence-Based Practice Guidelines.
• WPA (World Psychiatric Association) – konsensus bəyanatları.
• WFSBP (World Federation of Societies of Biological Psychiatry) – farmakoterapiya üzrə təlimatlar.

Spesifik təşkilatlar (müvafiq fəsillərdə):

• IACAPAP (uşaq və yeniyetmə psixiatriyası, ÜST-lə əməkdaşlıq statusunda).
• AACAP (American Academy of Child & Adolescent Psychiatry) – uşaq psixiatriyası.
• ISBD (International Society for Bipolar Disorders) – bipolyar pozuntular.
• IPA (International Psychogeriatric Association) – yaşlılar psixiatriyası.
• ISAD (International Society for Affective Disorders) – affektiv pozuntular.
• NICE (National Institute for Health and Care Excellence, Böyük Britaniya) – klinik rəhbərliklər.
• Maudsley Prescribing Guidelines – farmakoterapiya üzrə məsləhətçi mənbə.

Psixoterapevtik məktəblər və assosiasiyalar (müvafiq fəsillərdə):

• ISPS (International Society for Psychological and Social Approaches to Psychoses) – psixozların psixoterapiyası.
• ITAA (International Transactional Analysis Association) – transakta analiz və "Yeni qərar terapiyası" (R. Goulding & M. Goulding) – psixotiklərlə kontrakt texnikaları daxil olmaqla.
• Bexterev İnstitutu məktəbi (V. D. Vid və həmmüəlliflər) – şizofreniyanın psixoterapiyası sahəsində klassik rus məktəbi.
• ABCT (Association for Behavioral and Cognitive Therapies) – KDT protokolları.
• ISTSS (International Society for Traumatic Stress Studies) – PTSD və travma.
• IOCDF (International OKP Foundation) – OKP və əlaqəli pozuntular.
• WFMH (World Federation for Mental Health) – icma psixiatriyası və psixososial dəstək.

Kodlaşdırma sistemi. Hər nozologiya üç təsnifat sistemində eyni zamanda təqdim olunur:

• XBT-11 (ÜST, 2022-ci ildən qüvvədə) – əsas təsnifat.
• XBT-10 (XBT-10) – keçid dövrü üçün.
• DSM-5-TR (APA, 2022) – elmi ədəbiyyatla uyğunluq üçün.

Bu yanaşma üç beynəlxalq standartı vahid diaqnostik çərçivədə birləşdirməyə və klinisist üçün həm yerli səhiyyə sistemi, həm də beynəlxalq elmi nəşrlərlə iş zamanı zəruri istinadları təmin etməyə imkan verir.

Kimin üçün. Rəhbərlik aşağıdakı auditoriyalar üçün nəzərdə tutulmuşdur:

• Tibb universitetlərinin psixiatriya ixtisası üzrə tələbələri;
• Psixiatriya rezidentləri və psixiatrlar;
• Klinik psixoloqlar.

Xəstələrin özləri tərəfindən özünüdiaqnostika və ya özünümüalicə üçün nəzərdə tutulmamışdır.

Məhdudiyyətlər. Bu rəhbərlik professional mühakiməni və multidissiplinar komandanın rəyini əvəz edə bilməz. Klinik qərar həmişə konkret xəstənin vəziyyətinə, kontekstinə və koməkçi müayinələrin nəticələrinə əsaslanmalıdır. Farmakoloji dozalar və sxemlər yerli dərman reyestri, dərmanların mövcudluğu və xəstənin fərdi xüsusiyyətləri (yaş, böyrək/qaraciyər funksiyası, hamiləlik, yanaşı dərmanlar) nəzərə alınaraq tətbiq edilməlidir.

KİTABIN OLMADIĞI

Bu rəhbərlikdə nəzərdə tutulmur:

• Psixi pozuntuların fəlsəfi və ya nəzəri müzakirəsi.
• Psixoterapevtik məktəblərin müqayisəli təhlili (yalnız sübuta əsaslanan müdaxilələr göstərilir).
• Xəstələr və onların yaxınları üçün pasient-dostluq məlumatı.
• Ətraflı anatomik və neyrokimyəvi məlumat (yalnız klinikaya təsir edən minimum verilir).
• Fərdi klinik halların təhlili.

KİTABIN OLDUĞU

• Hər nozologiya üçün bir standartlaşdırılmış fəsil.
• Üç təsnifat sisteminin (XBT-11, XBT-10, DSM-5-TR) paralel təqdimatı.
• Aktual farmakoloji protokollar mənbə istinadı ilə.
• Standartlaşdırılmış diaqnostik alətlər.
• Differensial diaqnostika cədvəlləri.
• Monitorinq sxemlər.

İSTİFADƏ QAYDALARI

Fəslin başlığı – üç kodlaşdırma sistemi. Klinik iş üçün yerli səhiyyə sistemində qüvvədə olan kodu istifadə edin (Azərbaycan Respublikasında hal-hazırda XBT-10).

Cədvəllər – farmakoloji tövsiyələr həmişə cədvəl formatında. Dozalar böyüklər üçündür; uşaq, yaşlı, hamilələr üçün düzəlişlər ayrıca qeyd olunur.

Ticarət markaları – nümunə kimi verilir, endorsement (təsdiqləmə) deyil. Reseptin yazılması yerli dərman bazarının vəziyyətinə və müalicə protokollarına uyğun həyata keçirilməlidir.

Monitorinq sxemləri – minimum standart. Konkret xəstənin yanaşı xəstəlikləri və risk amilləri nəzərə alınmalıdır.

Mənbələr – hər fəslin sonunda. Sübuta əsaslanan klinik qərar üçün ilkin mənbəyə müraciət tövsiyə edilir.

MÜNDƏRİCAT (İLKİN)

Qeyd: son mündəricat bütün fəsillər şablona gətirildikdən sonra dəqiqləşdiriləcək.

I hissə. Üzvi və simptomatik psixi pozuntular

• Bölmə 1. XBT-11: 6D70–6D86 / XBT-10: F00–F09 – Neyrokoqnitiv pozuntular.

II hissə. Psixoaktiv maddələrdən istifadə pozuntuları

• Bölmə 2. XBT-11: 6C40–6C4Z / XBT-10: F10–F19.

III hissə. Şizofreniya spektri və digər birincili psixotik pozuntular

• Bölmə 3. XBT-11: 6A20–6A25 / XBT-10: F20–F29.

IV hissə. Əhval-ruhiyyə (affektiv) pozuntuları

• Bölmə 4. XBT-11: 6A60–6A8Z / XBT-10: F30–F39.

V hissə. Təşviş, stresslə əlaqəli və obsessiv-kompulsiv pozuntular

• Bölmə 5. XBT-11: 6B00–6B0Z, 6B20–6B2Z, 6B40–6B4Z / XBT-10: F40–F48.

VI hissə. Fizioloji pozuntular və fiziki amillərlə əlaqəli davranış sindromları

• Bölmə 6. XBT-11: 6B80–6B8Z, 6C00–6C0Z / XBT-10: F50–F59.

VII hissə. Şəxsiyyət pozuntuları

• Bölmə 7. XBT-11: 6D10–6D11 / XBT-10: F60–F69.

VIII hissə. Neyroinkişaf pozuntuları

• Bölmə 8. XBT-11: 6A00–6A06 / XBT-10: F70–F89 (intellektual inkişaf və geniş yayılmış inkişaf pozuntuları).

IX hissə. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə başlayan davranış və emosional pozuntular

• Bölmə 9. XBT-11: 6A05, 6C90–6C9Z / XBT-10: F90–F98.

Əlavələr

• Əlavə A. Ümumi farmakoterapiya monitorinqi standartları.
• Əlavə B. Standartlaşdırılmış klinik şkalalar – qısa istinad.
• Əlavə C. Psixi təcili vəziyyətlər.
• Əlavə D. Hərbi-həkim ekspertizası üzrə psixi sağlamlıq tələbləri (Azərbaycan Respublikası).
• Əlavə E. Əlaqəli nevroloji pozuntular (XBT-10: G40, G43, G44).
• Ümumi mənbələr siyahısı.
• Qısaltmaların siyahısı.
• Əlifba sırası ilə indeks.

QISALTMALAR

Növbəti addım: bu şablon əsasında bir nozologiya (tövsiyə: F20.0 Paranoid şizofreniya və ya F32 Depressiv epizod) üzrə etalon fəsil hazırlanacaq. Etalon təsdiq edildikdən sonra qalan bütün bölmələr bu formata gətiriləcək.