XBT-116B43	ADAPTASİYA POZUNTUSU Adjustment Disorder
XBT-10F43.2	ADAPTASİYA POZUNTUSU
DSM-5-TR309.	ADAPTASİYA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Adaptasiya pozuntusu (XBT-11: 6B43 Adjustment Disorder; DSM-5-TR: 309.x) — müəyyən edilə bilən stress amilinə (kəskin və ya davamlı, fərdi və ya kollektiv) cavab olaraq başlayan, kliniki əhəmiyyətli emosional və ya davranış simptomlarıdır. Bu simptomlar başqa psixi pozuntunun (MDD, GAD və s.) tam meyarlarına cavab vermir.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — «Adjustment Disorder» rəsmi diaqnoz.
• XBT-11 — stress-əlaqəli pozuntular qrupunda; ümumi simptom profili «preoccupation» (stres amili haqqında məşğuliyyət) + uyğunlaşma çətinliyi.

3. Epidemiologiya

• Birinci tibbi yardımda ən sıx psixi diaqnozlardan; klinik populyasiyalarda 5–20%.
• Cins və yaş — universal; gənc yaşda və yeni stres dövrlərində daha sıx.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, suicid riski (xüsusilə qısamüddətli kəskin formada).

4. Etiologiya və patogenez

• Stres amili — tək hadisə (boşanma, iş itkisi, xəstəlik diaqnozu, yas) və ya çoxsaylı/davamlı stresor.
• Şəxsiyyət və copying resurslarının rolu — eyni stres müxtəlif insanlarda fərqli cavab.
• Sosial dəstək — qoruyucu amil.

5. Klinik mənzərə

• Stres amili haqqında məşğuliyyət — təkrar düşüncələr, narahatlıq.
• Yeni vəziyyətə uyğunlaşma çətinliyi.
• Emosional simptomlar — depresiv əhval, narahatlıq, irritabellik.
• Davranış simptomları — sosial geri çəkilmə, iş/məktəb performansı azalması, riskli davranış.

DSM-5-TR alt-tipləri

• Depresiv əhval ilə (309.0);
• Narahatlıqla (309.24);
• Depresiv əhval və narahatlıqla qarışıq (309.28);
• Davranış pozulması ilə (309.3);
• Emosional və davranış qarışıq (309.4);
• Qeyri-spesifikləşdirilmiş (309.9).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Müəyyən edilə bilən stress amilinə cavab — başlanğıc 3 ay ərzində (DSM-5-TR) / 1 ay ərzində (XBT-11).

B. Simptomlar klinik cəhətdən əhəmiyyətlidir — stressə uyğun olmayan dərəcədə distress və ya funksional pozulma.

C. Başqa psixi pozuntunun (MDD, GAD, PTSP, kompleks PTSP, uzanmış yas) meyarlarına çatmır.

D. Normal yas (kədər) deyil.

E. Stressor (və ya onun nəticələri) aradan qaldırıldıqdan sonra simptomlar 6 ay ərzində keçir (DSM-5-TR).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — başlanğıc 3 ay; alt-tip kvalifikatorları.
• XBT-11 — başlanğıc 1 ay; «preoccupation with the stressor» əsas əlamət; alt-tip yoxdur, lakin əlavə əhval-narahatlıq kvalifikatorları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — stress amili, simptomların başlanğıcı, əvvəlki psixi tarixçə.
2. SCID-5, MINI.
3. Şkala — PHQ-9, GAD-7 simptom şiddəti.
4. MDD, GAD, PTSP, kompleks PTSP istisnası.
5. Suicid riski (C-SSRS) — kəskin formada xüsusilə yüksək.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, GAD-7, C-SSRS.
• Stres amilinin sənədləşdirilməsi.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE — adaptasiya pozuntusu üçün ayrı göstəriş yox; ümumi narahatlıq və depressiya prinsipləri.
• WHO mhGAP — kəskin stres reaksiyalarında supportiv yanaşma, «watchful waiting» yüngül hallarda.
• Sübut bazası məhduddur — diaqnozun residual xarakteri.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Birinci sıra: qısamüddətli psixoterapiya — supportiv, problem-həll, KDT-əsaslı qısa müdaxilə (8–12 seans).
• Stres idarəsi, sosial dəstəyin gücləndirilməsi, copying strategiyalarının inkişafı.
• Farmakoterapiya — yalnız ağır halda və ya komorbid; SSRİ qısamüddətli; benzodiazepin kəskin narahatlıqda 1–2 həftə.
• Suicid riski monitor.
• Stres amilinin aradan qaldırılması və ya redaktə edilməsi (mümkünsə).

1. Qısamüddətli problem-həll terapiyası (Problem-Solving Therapy) — Nezu A.M. — 4–8 seans; konkret problem identifikasiyası, həll variantlarının qiymətləndirilməsi, davranış icrası.
2. Supportiv psixoterapiya — Validasiya, emosional ifadə, sosial dəstək.
3. KDT qısa formada — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + davranış aktivasiyası.
4. Stres idarəsi və relaksasiya — Nəfəs məşqləri, proqresiv əzələ relaksasiyası, mindfulness.

9. Proqnoz

• Əksər halda 6 ay içində remisya.
• Bir qisim uzanır və ya MDD/PTSP-yə keçir — izləmə tövsiyə edilir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Adaptasiya pozuntusu real diaqnoz deyil, sadəcə »həyatın çətinliyi«-dir»

**Sübut:** klinik diaqnoz funksional pozulma və ya kəskin distres tələb edir; xüsusilə intihar riski qiymətləndirilməlidir.

Mif 2: «Stres amili keçdikdə diaqnoz da avtomatik keçər, müalicə tələb etmir»

Sübut: bəzi hallar uzanır və ya MDD/PTSP-yə keçir; qısamüddətli müdaxilə müalicə keçidinin qarşısını alır.

Mif 3: «Antidepresant adaptasiya pozuntusu üçün birinci sıra»

Sübut: psixoterapiya birinci sıra; farmakoterapiya yalnız ağır və ya komorbid halda.

Mif 4: «Suisid riski adaptasiya pozuntusunda az olur»

Sübut: kəskin stress reaksiyaları yüksək impulsiv intihar riski ilə müşayiət olunur; aktiv qiymətləndirmə.

Mif 5: «Pasiyent gücsüzdür və ya »zəif xarakter«-lidir»

Sübut: reaksiya stressin şiddəti və öhdəsindən gəlmə resurslarının qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir; xarakter zəifliyi izahı damğalayıcı və yanlışdır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B43 Adjustment disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maercker A. et al. ICD-11 stress-related disorders. World Psychiatry 2013;12(3):198–206.
4. Casey P. Adjustment disorder: epidemiology, diagnosis and treatment. CNS Drugs 2009;23(11):927–938.