XBT-116B43	UYĞUNLAŞMA POZUNTUSU Adjustment disorder
XBT-10F43.2	Uyğunlaşdırıcı reaksiyaların pozuntusu
DSM-5-TRF43.2x	Uyğunlaşma pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Uyğunlaşma pozuntusu (XBT-11: 6B43 Adjustment Disorder; DSM-5-TR: F43.2x) — identifikasiya edilə bilən stress amilinə (kəskin və ya davamlı, fərdi və ya kollektiv) cavab olaraq başlamış, kliniki əhəmiyyətli emosional və ya davranış simptomlarıdır. Simptomlar başqa psixi pozuntunun (MDD, GAD və s.) tam meyarlarına çatmır.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — «Adjustment Disorder» rəsmi diaqnoz.
• XBT-11 — stress-əlaqəli pozuntular qrupunda; ümumi simptom profili «preoccupation» (stress amili haqqında məşğuliyyət) + uyğunlaşma çətinliyi.

3. Epidemiologiya

• Birinci tibbi yardımda ən sıx psixi diaqnozlardan; klinik populyasiyalarda 5–20%.
• Cins və yaş — universal; gənc yaşda və yeni stress dövrlərində daha sıx.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, suicid riski (xüsusilə qısamüddətli kəskin formada).

4. Etiologiya və patogenez

• Stress amili — tək hadisə (boşanma, iş itkisi, xəstəlik diaqnozu, yas) və ya çoxsaylı/davamlı stressor.
• Şəxsiyyət və coping resurslarının rolu — eyni stress müxtəlif insanlarda fərqli cavab.
• Sosial dəstək — qoruyucu amil.

5. Klinik təzahürlər

• Stress amili haqqında məşğuliyyət — təkrar düşüncələr, narahatlıq.
• Yeni vəziyyətə uyğunlaşma çətinliyi.
• Emosional simptomlar — depressiv əhval, narahatlıq, irritabellik.
• Davranış simptomları — sosial geri çəkilmə, iş/məktəb performansı azalması, riskli davranış.

DSM-5-TR alt-tipləri

• Depressiv əhval ilə (F43.21);
• Narahatlıqla (F43.22);
• Depressiv əhval və narahatlıqla qarışıq (F43.23);
• Davranış pozulması ilə (F43.24);
• Emosional və davranış qarışıq (F43.25);
• Qeyri-spesifikləşdirilmiş (F43.20).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. İdentifikasiya edilə bilən stress amilinə cavab — başlanğıc 3 ay içində (DSM-5-TR) / 1 ay içində (XBT-11).

B. Simptomlar klinik əhəmiyyətli — stressə uyğun olmayan dərəcədə distress və ya funksional pozulma.

C. Başqa psixi pozuntunun (MDD, GAD, PTSP, kompleks PTSP, uzanmış yas) meyarlarına çatmır.

D. Normal yas (kədər) deyil.

E. Stress amili (və ya nəticələri) sonlandıqdan sonra simptomlar 6 ay içində keçir (DSM-5-TR).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — başlanğıc 3 ay; alt-tip kvalifikatorları.
• XBT-11 — başlanğıc 1 ay; «preoccupation with the stressor» əsas əlamət; alt-tip yoxdur, lakin əlavə əhval-narahatlıq kvalifikatorları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — stress amili, simptomların başlanğıcı, əvvəlki psixi tarixçə.
2. SCID-5, MINI.
3. Şkala — PHQ-9, GAD-7 simptom şiddəti.
4. MDD, GAD, PTSP, kompleks PTSP istisnası.
5. Suicid riski (C-SSRS) — kəskin formada xüsusilə yüksək.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, GAD-7, C-SSRS.
• Stress amilinin sənədləşdirilməsi.

8. Müalicə

1. Birinci sıra: qısamüddətli psixoterapiya — supportiv, problem-həll, KDT-əsaslı qısa müdaxilə (8–12 seans).
2. Stress idarəsi, sosial dəstəyin gücləndirilməsi, coping strategiyalarının inkişafı.
3. Farmakoterapiya — yalnız ağır halda və ya komorbid; SSRİ qısamüddətli; benzodiazepin kəskin narahatlıqda 1–2 həftə.
4. Suicid riskinin monitorinqi.
5. Stress amilinin aradan qaldırılması və ya redaktə edilməsi (mümkünsə).

8.1 Müalicə metodikaları

1. Qısamüddətli problem-həll terapiyası (Problem-Solving Therapy) — Nezu (Nezu A.M.) — 4–8 seans; konkret problem identifikasiyası, həll variantlarının qiymətləndirilməsi, davranış icrası.
2. Supportiv psixoterapiya — Validasiya, emosional ifadə, sosial dəstək.
3. KDT qısa formada — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + davranış aktivasiyası.
4. Stress idarəsi və relaksasiya — Nəfəs məşqləri, proqresiv əzələ relaksasiyası, mindfulness.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE — uyğunlaşma pozuntusu üçün ayrı göstəriş yox; ümumi narahatlıq və depressiya prinsipləri.
• WHO mhGAP — kəskin stress reaksiyalarında supportiv yanaşma, «watchful waiting» yüngül hallarda.
• Sübut bazası məhduddur — diaqnozun residual xarakteri.

9. Proqnoz

• Əksər halda 6 ay içində remisya.
• Bir qisim uzanır və ya MDD/PTSP-yə keçir — izləmə tövsiyə edilir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Uyğunlaşma pozuntusu real diaqnoz deyil, sadəcə „həyatın çətinliyi“dir»

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və ya kəskin distress tələb edir; xüsusilə suicid riski qiymətləndirilməlidir.

Mif 2: «Stress amili keçdikdə diaqnoz da avtomatik keçər, müalicə tələb etmir»

Sübut: bəzi hallar uzanır və ya MDD/PTSP-yə keçir; qısamüddətli müdaxilə müalicə keçidinin qarşısını alır.

Mif 3: «Antidepressant uyğunlaşma pozuntusu üçün birinci sıra»

Sübut: psixoterapiya birinci sıra; farmakoterapiya yalnız ağır və ya komorbid halda.

Mif 4: «Suisid riski uyğunlaşma pozuntusunda az olur»

Sübut: kəskin stress reaksiyaları yüksək impulsiv suicid riski ilə müşayiət olunur; aktiv qiymətləndirmə.

Mif 5: «Pasiyent gücsüzdür və ya „zəif xarakter“li dir»

Sübut: reaksiya stressin şiddəti və coping resurslarının qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir; xarakter zəifliyi izahatı stigmatik və yanlışdır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B43 Adjustment disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maercker A. et al. ICD-11 stress-related disorders. World Psychiatry 2013;12(3):198–206.
4. Casey P. Adjustment disorder: epidemiology, diagnosis and treatment. CNS Drugs 2009;23(11):927–938.
5. Nezu A.M., Nezu C.M., D’Zurilla T.J. Problem-Solving Therapy: A Treatment Manual. New York: Springer, 2013.