Başqa yerdə təsnif edilən pozuntulara və ya xəstəliklərə təsir edən psixoloji və ya davranış amilləri (Psychological or behavioural factors affecting disorders or diseases classified elsewhere)

XBT-10F54	Digər rubrikalarda təsnif olunan pozuntular və ya xəstəliklərlə əlaqədar psixoloji və davranış faktorları
DSM-5-TRF54	Digər tibbi vəziyyətlərə təsir edən psixoloji amillər

1. Tərif və nozologiya

XBT-11: 6E40 Psixoloji və ya davranış amilləri, başqa yerdə təsnif edilən pozuntulara və ya xəstəliklərə təsir edən; DSM-5-TR: F54 Psychological Factors Affecting Other Medical Conditions — somatik xəstəliyin gedişinə müdaxilə edən psixoloji amillər (depressiya, narahatlıq, dərmana riayət, stress, xəstəlik haqqında inanclar).

Faktitioz pozuntudan (6D50) və somatik simptom pozuntusundan (6C20) fərqlidir — burada təsdiqlənmiş tibbi xəstəlik var, lakin psixoloji amillər gedişata təsir edir.

2. Tarixçə

• Alexander F. (1950) — «psixosomatik tibb» konseptualizasiyası.
• Engel G.L. (1977) — «biopsixososial model».
• Levenson J.L. (2018) — APA Textbook of Psychosomatic Medicine.

3. Epidemiologiya

• Universal — bütün xronik somatik xəstəliklərdə psixoloji amillər təsir göstərir.
• Kardiovaskulyar xəstəlikdə depressiya — 20–40%; diabet — 25%; xərçəng — 15–25%.
• Konsultasiya-liaison psixiatriya xidmət istifadəsi geniş.

4. Etiologiya və patogenez

Biopsixososial qarşılıqlı təsir — bioloji predispozisiya + psixoloji amillər + sosial kontekst.

5. Klinik təzahürlər

• Komorbid depressiya/narahatlıq xəstəliyə təsir göstərir (məs. miokard infarktdan sonra mortalitet artımı).
• Dərmana riayət pozulması (uyğunluq/riayət).
• Xəstəlik haqqında yanlış inanclar.
• Stress ile xəstəlik gedişinin pisləşməsi.
• Davranış amilləri (siqaret, alkohol, pəhriz, fiziki passivlik).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təsdiqlənmiş tibbi xəstəlik mövcuddur.

B. Psixoloji və ya davranış amillər xəstəliyin gedişinə müdaxilə edir:

1. Müalicə cavabını azaldır;
2. Sağlamlıq riskini artırır;
3. Patofizioloji prosesi pisləşdirir;
4. Tibbi müdaxiləyə ehtiyacı dəyişdirir.

C. Faktitioz, somatik simptom, başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Konsultasiya-liaison psixiatriyası modeli.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tibbi xəstəliyin qiymətləndirilməsi.
2. Psixoloji amillərin identifikasiyası — depressiya (PHQ-9), narahatlıq (GAD-7), dərmana riayət (Morisky).
3. Davranış amilləri — siqaret, alkohol, pəhriz, fiziki aktivlik.
4. Komorbid psixiatrik pozuntu skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, GAD-7, Morisky.
• Xəstəlik-spesifik şkalalar (DDS — Diabetes Distress Scale, Beck-cardiac).

8. Müalicə

1. İnteqrasiya olunmuş multidisiplinar yanaşma — somatik mütəxəssis + psixiatr + psixoloq.
2. Xəstəlik-spesifik psixososial müdaxilə:
   • Kardiak KDT (post-MI depressiya);
   • Diabetin özünüidarə təlimi (DSME);
   • Onkoloji distres monitorinqi;
   • Xronik ağrı KDT və ACT.
3. Antidepressant — xəstəlik-spesifik yan təsir profili:
   • Kardiak — sertralin, esitalopram;
   • Onkoloji — mirtazapin (yuxu, iştah faydası);
   • Xronik ağrı — duloksetin, amitriptilin.
4. Motivasion müsahibə — davranış dəyişikliyi (siqaret, fiziki aktivlik).

8.1 Müalicə metodikaları

1. Konsultasiya-əlaqə (liaison) psixiatriyası — tibbi və cərrahi şöbələrdə inteqrasiya olunmuş xidmət.
2. Kardiak KDT — Post-MI depressiya idarəsi.
3. Diabetin Özünüidarə Təhsili (DSME — Diabetes Self-Management Education) — Pasiyentin öz vəziyyətini idarə etməyi öyrənməsinə yönəlmiş struktur proqram.
4. Xronik ağrı üçün KDT və ACT — Williams Cochrane 2020.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG91 — kardiak pasiyentlərdə depressiyada KDT.
• Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.

9. Proqnoz

İnteqrasiya olunmuş yanaşma ilə həm somatik, həm psixoloji nəticələr yaxşılaşır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Xəstəlik tamamilə psixoloji mənşəlidir»

Sübut: «biopsixososial» model — psixoloji amillər təsir göstərir, lakin somatik xəstəliyi tək başına yaratmır.

Mif 2: «Psixiatr xəstəlikdən „qaçır“»

Sübut: inteqrə yanaşma — somatik və psixiatrik müdaxilə paralel.

Mif 3: «Alternativ tibb (yoqa, mindfulness) somatik xəstəliyi sağaldır»

Sübut: komplementar müdaxilələr adjunkt ola bilər; standart somatik müalicəni əvəzləmir (onkoloji, kardiak).

Mif 4: «Pasiyenti „stress səbəbiylə xəstələndin“ demək terapevtikdir»

Sübut: bu yanaşma günahlandırıcı və terapevtik münasibəti pozur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E40 Psychological or behavioural factors affecting disorders or diseases classified elsewhere. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.
4. NICE NG185. Acute coronary syndromes. 2020.
5. Whooley M.A., Wong J.M. Depression and cardiovascular disorders. Annu Rev Clin Psychol 2013;9:327–354.