DİGƏR XƏSTƏLİKLƏRƏ TƏSİR EDƏN PSİXOLOJİ AMİLLƏR

1. Tərif və nozologiya

XBT-11: 6E40 Psychological or behavioural factors affecting disorders or diseases classified elsewhere; DSM-5-TR: 316 Psychological Factors Affecting Other Medical Conditions — somatik xəstəliyin gedişinə müdaxilə edən psixoloji amillər (depresiya, narahatlıq, dərmana riayət, stres, xəstəlik haqqında inanclar).

Faktitioz pozuntudan (6D50) və somatik simptom pozuntusundan (6C20) fərqlənir — burada təsdiq edilmiş tibbi xəstəlik var, lakin psixoloji amillər gedişata təsir edir.

2. Tarixçə

• Alexander F. (1950) — «psixosomatik tibb» konseptualizasiyası.
• Engel G.L. (1977) — «biopsixososial model».
• Levenson J.L. (2018) — APA Textbook of Psychosomatic Medicine.

3. Epidemiologiya

• Universal — bütün xronik somatik xəstəliklərdə psixoloji amillər təsir göstərir.
• Kardiovaskulyar xəstəlikdə depresiya — 20–40%; diabet — 25%; xərçəng — 15–25%.
• Konsultasiya-liaison psixiatriya xidmət istifadəsi geniş.

4. Etiologiya və patogenez

Biopsixososial qarşılıqlı əlaqə = bioloji meyillilik + psixoloji amillər + sosial kontekst.

5. Klinik mənzərə

• Komorbid depresiya/narahatlıq xəstəliyə təsir göstərir (məs. miokard infarktdan sonra mortalite artımı).
• Dərmana riayət pozulması (uyğunluq/riayət).
• Xəstəlik haqqında yanlış inanclar.
• Stres ile xəstəlik gedişinin pisləşməsi.
• Davranış amilləri (siqaret, alkohol, pəhriz, fiziki passivlik).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təsdiqlənmiş tibbi xəstəlik mövcuddur.

B. Psixoloji və ya davranış amillər xəstəliyin gedişinə müdaxilə edir.

1. Müalicə cavabını azaldır;
2. Sağlamlıq riskini artırır;
3. Patofizioloji prosesi pisləşdirir;
4. Tibbi müdaxiləyə ehtiyacı dəyişdirir.

C. Faktitioz, somatik simptom, başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Konsultasiya-liaison psixiatriyası modeli.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tibbi xəstəliyin qiymətləndirilməsi.
2. Psixoloji amillərin identifikasiyası — depresiya (PHQ-9), narahatlıq (GAD-7), dərmana riayət (Morisky).
3. Davranış amilləri — siqaret, alkohol, pəhriz, fiziki aktivlik.
4. Komorbid psixiatrik pozuntu skrining.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, GAD-7, Morisky.
• Xəstəlik-spesifik şkalalar (DDS — Diabetes Distress Scale, Beck-cardiac).

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG185 — kardiyak KDT.
• Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• İnteqrə multidisiplinarlı yanaşma — somatik mütəxəssis + psixiatr + psixoloq.
• Xəstəlik-spesifik psixosocial müdaxilə:
  • Kardiyak KDT (post-MI depresiya);
  • Onkoloji distress monitorinqi;
  • Xronik ağrı KDT və ACT.
  • Antidepresant — xəstəlik-spesifik yan təsir profili:
    • Kardiyak — sertralin, esitalopram;
    • Onkoloji — mirtazapin (yuxu, iştah faydası);
    • Xronik ağrı — duloksetin, amitriptilin.
    • Motivasion müsahibə — davranış dəyişikliyi (siqaret, fiziki aktivlik).
    1. Konsultasiya-Əlaqə (Liaison) Psixiatriyası — Tibbi-cərrahi şöbələrdə inteqrə xidmət.
    2. Kardiyak KDT — Post-MI depresiya idarəsi.
    3. Diabetin Özünüidarə Təhsili (DSME — Diabetes Self-Management Education) — Diabet öz-öz idarə təlimi.
    4. Xronik ağrı üçün KDT və ACT — Williams Cochrane 2020.

    9. Proqnoz

    İnteqrativ yanaşma həm somatik, həm də psixoloji nəticələri yaxşılaşdırır.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «Xəstəlik tamamilə psixoloji mənşəlidir»

    Sübut: «biopsixososial» model — psixoloji amillər təsir göstərir, lakin somatik xəstəliyi təkbaşına yaratmır.

    Mif 2: «Psixiatr xəstəlikdən »qaçır""

    **Sübut:** inteqrə yanaşma — somatik və psixiatrik müdaxilə paraleldir.

    Mif 3: «Alternative tibb (yoga, mindfulness) somatik xəstəliyi sağaldır»

    Sübut: komplementar müdaxilələr adjunkt olar; standart somatik müalicəni əvəzləmir (onkoloji, kardiyak).

    Mif 4: «Pasiyenti »stres səbəbiylə xəstələndin« demək terapevtikdir»

    **Sübut:** bu yanaşma günahlandırıcı və terapevtik münasibəti pozur.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 6E40 Psychological or behavioural factors affecting disorders or diseases classified elsewhere. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine. 3rd ed. 2018.
    4. NICE NG185. Acute coronary syndromes. 2020.
    5. Whooley M.A., Wong J.M. Depression and cardiovascular disorders. Annu Rev Clin Psychol 2013;9:327–354.