XBT-116B06	SELEKTİV MUTİZM Selective mutism
XBT-10F94.0	Elektiv mutizm
DSM-5-TRF94.0	Selektiv mutizm

1. Tərif və nozologiya

Selektiv mutizm (XBT-11: 6B06; DSM-5-TR: F94.0) — uşağın dilə tam yiyələnməsinə baxmayaraq, müəyyən sosial situasiyalarda (məs. məktəb) davamlı danışmaması, digər kontekstlərdə (məsələn, evdə) isə normal danışması ilə xarakterizə olunur. Tipik uşaqlıq təşviş pozuntusudur, bəzən «həddən artıq utancaqlıq» kimi yanlış qəbul edilir.

2. Tarixçə

• Kussmaul A. (1877) — «aphasia voluntaria».
• Tramer M. (1934) — «elective mutism» — pasiyentin könüllü seçim ifadəsi.
• DSM-IV (1994) — «selective» termini ilə dəyişdirilmişdir (könüllü deyil, sosial narahatlığa görə).
• DSM-5 (2013) — təşviş pozuntuları kateqoriyasına keçirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 0,7–1% məktəb yaşı uşaqlarda (Bergman R.L. et al. JAACAP 2002).
• Cins: qızlarda nisbətən yüksək (1,5–2:1).
• Başlanğıc: 2–5 yaş; tipik məktəbə başlama zamanı aşkar olunur.
• Komorbidlik: sosial təşviş pozuntusu ~70%, GAD, başqa narahatlıq, nitq və ya dil pozuntusu.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik — ailə tarixçəsində narahatlıq sıxdır (~70% ailədə təşviş pozuntusu).
• Behavioral inhibition (Kagan) — temperamental yatkınlıq əsas amildir.
• Komorbid inkişaf nitq və dil pozuntuları (xüsusilə bilingual mühitdə) — risk amili.
• Mühit — bilingual ailələrdə bəzən yanlış olaraq dil keçidi kimi qəbul edilir.

5. Klinik təzahürlər

• Spesifik sosial situasiyalarda (məktəb, ictimai yerlər) danışmama.
• Evdə yaxınlar ilə normal nitq.
• Bəzən pıçıltı və ya jest istifadəsi.
• Akademik və sosial pozulma (sual cavablandırma, peer əlaqələri).
• Yanaşı utancaqlıq, sosial geri çəkilmə, somatik şikayətlər.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Müəyyən sosial situasiyalarda (danışma gözlənilən) davamlı danışmama, başqa situasiyalarda nitq normaldır.

B. Akademik, peşə və ya sosial kommunikasiyada əhəmiyyətli pozulma.

C. Müddət ≥ 1 ay (məktəbin ilk ayı istisna).

D. Danışmama dilə yiyələnməməkdən və ya o dildə rahat olmamaqdan irəli gəlmir.

E. Kommunikasiya pozuntusu (məs. axıcılıq), autizm spektri, şizofreniya və ya başqa psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — təşviş pozuntuları kateqoriyasında; «selective» — könüllü seçim deyil, situasiya-spesifik narahatlıq cavabıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Valideyn, müəllim müsahibəsi.
2. Evdə nitq video qeydləri — diaqnoz təsdiqi.
3. SMQ (Selective Mutism Questionnaire).
4. Nitq-dil qiymətləndirməsi (SLT) — kommunikasiya pozuntusu istisnası.
5. Eşitmə testi.
6. Komorbid narahatlıq, autizm, dil pozuntusu skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SMQ — qızıl standart; SAS (School Anxiety Scale).
• Nitq-dil qiymətləndirməsi.
• Audiometriya.

8. Müalicə

1. Davranış əsaslı yanaşma birinci sıra — pilləli ekspozisiya, fading-in tekniki (yaxın şəxsin tədricən mühitə çıxarılması).
2. İnteqrasiyalı Davranış Terapiyası (Bergman R.L.) — manualizə edilmiş, ailə + məktəb iştirakı.
3. Məktəb-əsaslı müdaxilə — kommunikasiya tələblərinin pilləli artırılması, müəllim koordinasiyası.
4. SSRİ (fluoksetin, sertralin) — orta-ağır və ya davranış müdaxiləyə cavabsız hallarda. Black B. et al. JAACAP 1994 RKİ.
5. Akkomodasiya azaltma — valideynin uşaq əvəzinə danışmasının dayandırılması.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Tədricən Daxiletmə (Fading-In) Texnikası — Pasiyent rahat olduğu şəxs ilə danışır; tədricən yad insan bu kontekstə daxil edilir; sonra pasiyent yad şəxs ilə danışmağa keçir.
2. İnteqrasiyalı Davranış Terapiyası (IBT — Integrated Behavior Therapy) — Berqman (Bergman R.L.) — Pilləli ekspozisiya, müsbət gücləndirmə, sistematik desensibilizasiya; 20 seans. Sübut: Bergman R.L. et al. JAACAP 2013 RKİ.
3. Selektiv Mutizm Sorğusu (SMQ — Selective Mutism Questionnaire) — Berqman (Bergman) — 23 maddə; valideyn forması.
4. SSRİ — Fluoksetin — Pediatrik selektiv mutizmdə sübut bazası; Black B., Uhde T.W. JAACAP 1994 RKİ.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AACAP — davranış müdaxilə birinci sıra, SSRİ adjunkt.
• NICE — təşviş pozuntularının prinsipləri tətbiq olunur.

9. Proqnoz

• Erkən müdaxilə ilə əksər uşaqlarda nitq bərpa olunur.
• Müalicəsiz xronikləşmə və sosial təşviş pozuntusuna keçid.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Selektiv mutizm uşağın „inadkarlığı“dır»

Sübut: selektiv mutizm təşviş pozuntusudur — uşaq danışa bilmir, danışmaq istəmir mövqeyi yanlışdır.

Mif 2: «Uşaq danışmasa, ona güclü təzyiq lazımdır»

Sübut: təzyiq narahatlığı və mutizmi gücləndirir; pilləli ekspozisiya tövsiyə edilir.

Mif 3: «Yaşa görə keçəcək, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: erkən müdaxilə olmadan akademik və sosial pozulma davam edir; yetkinlikdə sosial təşviş pozuntusuna keçid riski.

Mif 4: «Bilingual uşaqda mutizm normaldır»

Sübut: «silent period» yeni dil öyrənərkən bir neçə ay normal; ≥ 6 ay davam edən mutizm və ya iki dildə də olan — selektiv mutizm diaqnozu nəzərdən keçirilir.

Mif 5: «Yalnız psixoanalitik dərin terapiya effektivdir»

Sübut: davranış əsaslı və KDT yanaşmalar birinci sıra; psixoanalitik müdaxilə sübut bazasına malik deyil.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B06 Selective mutism. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Bergman R.L. et al. Prevalence and description of selective mutism in a school-based sample. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2002;41(8):938–946.
4. Bergman R.L., Gonzalez A., Piacentini J., Keller M.L. Integrated Behavior Therapy for Selective Mutism: a randomized controlled pilot study. Behav Res Ther 2013;51(10):680–689.
5. Black B., Uhde T.W. Treatment of elective mutism with fluoxetine: a double-blind, placebo-controlled study. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1994;33(7):1000–1006.