XBT-116B23	HİPOXONDRİYA Hypochondriasis
XBT-10F45.2	İpoxondrik pozuntu
DSM-5-TRF45.21	Xəstəlik təşvişi pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Hipoxondriya (XBT-11: 6B23 Hypochondriasis; DSM-5-TR: F45.21 Illness Anxiety Disorder — yeni adı, somatik simptom pozuntusundan ayrılaraq) — ciddi tibbi xəstəliyi var və ya inkişaf edir kimi davamlı məşğuliyyət və narahatlıq. Pasiyent təkrarlanan tibbi yoxlamalar (klinik müraciət, internetdə «Dr. Google» axtarışı, dostlardan məsləhət) və ya əksinə tibbi qaçınma davranışı göstərir.

DSM-5 (2013)-də hipoxondriya diaqnozu iki yeni kateqoriyaya bölünmüşdür:

• Somatic Symptom Disorder (F45.1) — somatik şikayətlər mövcuddur;
• Illness Anxiety Disorder (F45.21) — somatik simptomlar minimal və ya yoxdur, narahatlıq dominant.

XBT-11 (2019) — hipoxondriya OKP spektri daxilinə daxil edilmişdir (somatoform pozuntulardan ayrılaraq) — bu konseptual keçid sübut bazasını əks etdirir (OKP-yə bənzər neyrobiologiya və müalicə cavabı).

2. Tarixçə

• Yunan tibbi — «hypochondrium» (qabırğa altı) — qədim humoral nəzəriyyə.
• DSM-III (1980) — somatoform pozuntular kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — illness anxiety disorder və somatic symptom disorder ayrılması.
• XBT-11 (2019) — OKP spektri kateqoriyasına keçid.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–6% (Bleichhardt G., Hiller W. Br J Health Psychol 2007).
• Birinci tibbi yardım pasiyentlərində: ~3–10%.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: erkən-orta yetkinlik.
• Komorbidlik: MDD, GAD, OKP, panik pozuntu.

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik üst-üstə düşmə OKP və təşviş pozuntuları ilə.
• Uşaqlıq travması və ya tibbi xəstəliklər ilə təcrübə.
• Koqnitiv — bədən sensasiyalarının fəlakətə salınması; selektiv diqqət; «tibbi məlumat axtarışı» (cyberchondria).
• Modelləşdirmə — ailədə xəstəliyə yüksək həssaslıq.

5. Klinik təzahürlər

• Ciddi xəstəliyin (xərçəng, ürək tutması, müxtəlif xronik xəstəliklər) inkişafından qorxu.
• Normal bədən sensasiyalarının (ürək döyüntüsü, başağrısı, ləng bağırsaq) ciddi xəstəlik markeri kimi şərh edilməsi.
• Davranış modelləri (iki polyar):
  • Care-seeking — təkrar tibbi yoxlama, çoxsaylı həkim müraciəti («həkimdən həkimə gəzmə»), internet axtarışı (cyberchondria), bədən yoxlamaları.
  • Care-avoiding — tibbi yoxlamalardan qaçınma (qorxu sübutu eşitmək), xəstəxana, tibbi cihazlardan qaçınma.
• Tibbi reassurance qısamüddətli rahatlıq verir, sonra narahatlıq qayıdır.
• Funksional pozulma — işdən qalma, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Ciddi xəstəliyin olması və ya inkişaf etməsi ilə bağlı məşğuliyyət.

B. Somatik simptomlar minimal və ya yoxdur; mövcuddursa, məşğuliyyət şiddətinə uyğun olmayan.

C. Sağlamlıqla bağlı yüksək narahatlıq.

D. Pasiyent həddən artıq sağlamlıqla bağlı davranışlar göstərir (yoxlama) və ya xəstəlik qaçınması.

E. Davam ≥ 6 ay (DSM-5-TR); xəstəliyin tipik məzmunu zaman ərzində dəyişə bilər.

F. Başqa psixi pozuntu (MDD, panik, GAD, OKP, BDD, sayıqlama somatik) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — Illness Anxiety Disorder (F45.21); care-seeking və care-avoiding alt-tipləri.
• XBT-11 — OKP spektri kateqoriyasında (6B23); klassik somatoform yerindən fərqli yeni yer.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — real xəstəliyin istisnası (lakin həddən artıq sınaq qaçınılmalıdır).
3. Şkala — Whiteley Index, SHAI (Short Health Anxiety Inventory).
4. Komorbidlik skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Whiteley Index (14 maddə), SHAI.
• Tibbi yoxlama — bir dəfə tam, sonra təkrarlanmır.
• PHQ-9, GAD-7 komorbidlik.

8. Müalicə

1. KDT birinci sıra — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma (fəlakətə salma), bədən yoxlama və reassurance axtarışının qarşısının alınması (ekspozisiya + ritualların qarşısının alınması), diqqət təlimi. Effekt: Cooper K. et al. Behav Res Ther 2017 meta-analiz.
2. SSRİ — orta-ağır halda və ya komorbid depressiya/GAD.
3. Tək həkim modeli (single physician) — pasiyent yalnız bir birinci tibbi yardım həkimi ilə işləyir; çoxsaylı yoxlamadan və «həkimdən həkimə gəzmə»dən qaçınma.
4. Reassurance limit — həkim narahatlıq cavabında həddən artıq sübut vermir; qısa, ardıcıl mesaj.
5. Mindfulness-əsaslı yanaşma adjunkt.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Hipoxondriya üçün KDT — Salkovskis (Salkovskis P.), Varvik (Warwick H.) — Koqnitiv model — bədən sensasiyalarının «fəlakətə salınması» mərkəzdə. Müdaxilə: psixoedukasiya, alternativ izahların araşdırılması, bədən yoxlama və reassurance axtarışının davranış eksperimentləri, ekspozisiya. 12–16 seans.
2. Whiteley İndeksi (Whiteley Index) — 14 maddəlik xəstəlik narahatlığı şkalası — qızıl standart skrininq.
3. Qısa Sağlamlıq Narahatlığı Sorğusu (SHAI — Short Health Anxiety Inventory) — Salkovskis (Salkovskis) — 18 maddə; klinik və populyasiya tədqiqatları.
4. Tək Həkim Modeli (tək həkim prinsipi) — Pasiyent yalnız bir həkim ilə işləyir; bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsi ilə idarə olunur; çoxsaylı yoxlama və ziddiyyətli rəylərin qarşısı alınır.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Cooper K. et al. Behav Res Ther 2017 meta-analiz — KDT əhəmiyyətli effekt; orta effekt ölçüsü.
• Greeven A. et al. Am J Psychiatry 2007 RKİ — KDT və paroksetin hər ikisi placebodan üstün.

9. Proqnoz

• KDT və ya SSRİ ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma əksər pasiyentdə.
• Xronikləşmə müalicəsiz; davamlı tibbi resurs istifadəsi.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent „uydurma“ xəstəlik göstərir, oyun oynayır»

Sübut: hipoxondriya klinik psixiatrik pozuntudur; pasiyentin narahatlığı həqiqidir; «oyun» və ya simulyasiya deyil. Faktitioz pozuntudan (6D50) fərqlənir.

Mif 2: «Tibbi yoxlama nə qədər çox aparılsa, pasiyent o qədər rahatlaşar»

Sübut: təkrar yoxlama qısamüddətli rahatlıq verir, sonra narahatlıq qayıdır; «yoxlama bağımlılığı» inkişaf edir. Tək həkim modeli və yoxlama məhdudlaşdırılması tövsiyə edilir.

Mif 3: «Reassurance („sən sağlamsan“) müalicə vasitəsidir»

Sübut: təkrar reassurance pozuntunu gücləndirir — pasiyent sübut axtarmağa davam edir. Strukturlaşdırılmış həkim cavabı: bir dəfəlik qiymətləndirmə, sonra qısa standart mesaj.

Mif 4: «İnternet axtarışı pasiyentin özünə-savadlanmasına kömək edir»

Sübut: «cyberchondria» — internet axtarışı narahatlığı gücləndirir, fəlakətə salma artırır; məhdudlaşdırma və ya strukturlaşdırma tövsiyə edilir.

Mif 5: «Hipoxondriya yalnız yaşlı pasiyentlərdə baş verir»

Sübut: başlanğıc erkən-orta yetkinlikdə; yaş aralığı geniş.

Mif 6: «Yalnız antidepressant effektivdir, terapiya köməksizdir»

Sübut: Greeven 2007 — KDT və paroksetin hər ikisi placebodan üstün; KDT birinci sıra (uzunmüddətli effekt SSRİ-yə müqayisəli).

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B23 Hypochondriasis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Cooper K. et al. Cognitive behaviour therapy for health anxiety: a systematic review and meta-analysis. Behav Res Ther 2017;90:8–20.
4. Greeven A. et al. Cognitive behavior therapy and paroxetine in the treatment of hypochondriasis: a randomized controlled trial. Am J Psychiatry 2007;164(1):91–99.
5. Salkovskis P.M., Rimes K.A., Warwick H.M. The Health Anxiety Inventory: development and validation of scales for the measurement of health anxiety and hypochondriasis. Psychol Med 2002;32(5):843–853.
6. Bleichhardt G., Hiller W. Hypochondriasis and health anxiety in the German population. Br J Health Psychol 2007;12(Pt 4):511–523.