Cinsi disfunksiyalarda və cinsi ağrı pozuntularında etioloji mülahizələr (Aetiological considerations in sexual dysfunctions and sexual pain disorders)

XBT-10F52.8	Üzvi pozuntu və ya xəstəliklə əlaqədar olmayan digər cinsi disfunksiya
DSM-5-TR—	—

1. Tərif və nozologiya

Cinsi disfunksiyalarda etioloji kvalifikatorlar (XBT-11: HA40) — fiziki xəstəlik, dərman, maddə və ya psixi pozuntu kontekstində meydana çıxan cinsi disfunksiyalar (istək, həyəcan, orqazm, ağrı sahələrini əhatə edə bilər). Spesifik HA00–HA20 kateqoriyalarına uyğunlaşmayan və ya birlikdə olan hallar.

Alt-tiplər (XBT-11): tibbi vəziyyət, zədə və ya cərrahiyyə/şüa müalicəsinin təsirləri (HA40.0); psixoloji və ya davranış amilləri, psixi pozuntular da daxil olmaqla (HA40.1); psixoaktiv maddə və ya dərman istifadəsi (HA40.2); bilik və ya təcrübə çatışmazlığı (HA40.3); münasibət amilləri (HA40.4); mədəni amillər (HA40.5); digər dəqiqləşdirilmiş (HA40.Y); dəqiqləşdirilməmiş (HA40.Z).

2. Tarixçə

• DSM-IV (1994) — maddə induksiyalı, DSM-5 (2013) — «maddə/dərman induksiyalı cinsi disfunksiya».
• 2000-ci illər — SSGİ induksiyalı cinsi disfunksiya geniş təsvir edilmişdir (Montejo A.L.-nın tədqiqatları).
• Post-SSGİ cinsi disfunksiyası (PSSD) — Bahrick A. (2008); Avropa Dərman Agentliyi (EMA) tərəfindən 2019-cu ildə tanınmışdır.

3. Epidemiologiya

• SSGİ istifadəsində cinsi disfunksiya 30–70% tezliklə müşahidə olunur.
• Diabetik kişilərdə erektil disfunksiya 35–75% təşkil edir.
• Kardiovaskulyar xəstəliklərdə yayılma yüksəkdir.
• Antipsixotiklər (xüsusilə risperidon, paliperidon) hiperprolaktinemiya nəticəsində cinsi disfunksiya yaradır.

4. Etiologiya və patogenez

• Dərmanlar: SSGİ, SNGİ, antipsixotik (D2 blokadası, hiperprolaktinemiya), antihipertenziv (β-blokator, tiazid), opioid, 5α-reduktaza inhibitorları (finasterid — postfinasterid sindromu şübhəsi), antikonvulsant.
• Maddələr: alkoqol, opioid, xroniki kannabis istifadəsi, stimulyantlar.
• Tibbi xəstəliklər: diabet, kardiovaskulyar, neyroloji (MS, Parkinson, onurğa travması), endokrin (hipoqonadizm, hiperprolaktinemiya, tiroid), pelvik cərrahiyyə və radioterapiya, xroniki böyrək çatışmazlığı.
• Psixi pozuntular: depressiya, təşviş, PTSP, şizofreniya.

5. Klinik təzahürlər

• İstək azalması, həyəcan/ereksiya pozuntusu, anorqazmiya, ağrı — etiologiyaya görə.
• Zaman əlaqəsi — dərmanın/maddənin başlanğıcı ilə.
• PSSD — SSGİ dayandırılmasından sonra davam edən cinsi disfunksiya, genital uyuşma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Klinik mənalı cinsi disfunksiya simptomatikası.

B. Tarixçə, fiziki müayinə və ya laboratoriya nəticələrindən sübut: simptomlar dərman, maddə və ya tibbi xəstəliyin birbaşa nəticəsidir.

C. Əzab-əziyyət.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Montejo A.L. və b. — SSGİ induksiyalı disfunksiya.
• EMA (2019) — PSSD-ni SSGİ dərman təlimatına daxil etmişdir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tam dərman və maddə tarixçəsi.
2. Tibbi və endokrin qiymətləndirmə (testosteron, prolaktin, qlükoza, HbA1c, lipid, tiroid).
3. Cinsi funksiya şkalaları (FSFI, IIEF, ASEX).
4. Psixi komorbidlik skrininq.
5. Pelvik müayinə (qadınlarda).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Hormonal panel, qlükoza, lipid.
• Qadın cinsi funksiya indeksi (FSFI), beynəlxalq erektil funksiya indeksi (IIEF), Arizona cinsi təcrübə şkalası (ASEX).
• Çanaq və ya uroloji müayinə göstəriş olduqda.

8. Müalicə

1. Etioloji yanaşma — birinci sıra:
   • Dərmana bağlı — doza azaltma, dərman keçidi (bupropion, mirtazapin, vortioksetin, aripiprazol — antidepressant və ya antipsixotik strategiyalarda);
   • Tibbi vəziyyət idarəsi (diabet, hipertenziya, hipoqonadizm).
2. Köməkçi farmakoterapiya — sildenafil (PDE5) ED-də və SSGİ induksiyalı qadın disfunksiyasında (Nurnberg JAMA 2008); bupropion (köməkçi).
3. Hiperprolaktinemiyada — antipsixotik keçid (aripiprazol, kvetiapin) və ya doza modifikasiyası; aripiprazol əlavəsi; dopamin aqonisti yalnız endokrinoloqla birlikdə.
4. Psixoterapiya və cüt terapiyası — psixogen komponentdə.
5. Pasiyent təhsili və məlumatlı razılıq (informed consent) — antidepressant və antipsixotik başlamadan əvvəl cinsi yan təsirlər haqqında məlumat vacibdir.
6. PSSD — spesifik təsdiqlənmiş müalicə yoxdur; klinik dəstək və izləmə; tədqiqatlar davam edir.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Dərman Keçidi (ing. Medication Switch) — SSGİ → bupropion/mirtazapin/vortioksetin; risperidon → aripiprazol.
2. Sildenafil (köməkçi) — SSGİ induksiyalı disfunksiya (kişi və qadın); Nurnberg JAMA RKİ.
3. Bupropion (köməkçi) — İstək və orqazm pozuntularında.
4. Antipsixotik Keçidi (aripiprazol) — Hiperprolaktinemiya olduqda.
5. Pasiyent Təhsili (ing. Patient Education) — Məlumatlı razılıq (informed consent); uzunmüddətli riskin müzakirəsi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Montejo A.L. və b. — antidepressant cinsi yan təsir alqoritmləri.
• Avropa Dərman Agentliyi (EMA), 2019 — PSSD riski barədə məlumat.
• NICE və APA göstərişləri — antidepressant cinsi yan təsirlərin idarəsi.

9. Proqnoz

Etioloji amillərin idarə olunması və dərman keçidi ilə əksər hallar yaxşılaşır; PSSD bəzi hallarda uzun müddət davam edə bilər.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Antidepressantların cinsi yan təsirləri „müvəqqəti“dir və müdaxilə tələb etmir»

Sübut: Montejo tədqiqatları — yan təsirlər davamlıdır (30–70%); aktiv idarəetmə tələb edir.

Mif 2: «Post-SSGİ cinsi disfunksiyası (PSSD) ayrı klinik vahid deyil»

Sübut: EMA 2019 — PSSD riski SSGİ etiketinə daxil edildi; klinik cəhətdən tanınmış vahiddir.

Mif 3: «Antipsixotiklərlə əlaqəli cinsi disfunksiya hamı üçün eynidir»

Sübut: risperidon və paliperidon yüksək hiperprolaktinemiya riski daşıyır; aripiprazol və kvetiapin daha az; dərman dəyişdirilməsi effektivdir.

Mif 4: «Tibbi xəstəliyə bağlı cinsi disfunksiya yalnız xəstəliyin nəticəsidir, müdaxilə yoxdur»

Sübut: diabetik ED-də PDE5 effektivdir; kardiovaskulyar reabilitasiyada cinsi funksiya yaxşılaşır; aktiv müdaxilə vacibdir.

Mif 5: «Antidepressant qəbuluna başlamadan əvvəl cinsi yan təsirləri müzakirə etmək lazım deyil»

Sübut: məlumatlı razılıq (informed consent) etik və klinik tələbdir; sonradan yaranan yan təsirlər pasiyentin inamsızlığına və müalicə uyğunluğunun azalmasına səbəb olur.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. HA40 Cinsi disfunksiyalar və cinsi ağrı pozuntularında etioloji mülahizələr. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. Montejo A.L., Llorca G., Izquierdo J.A., Rico-Villademoros F. Antidepressant vasitələrlə əlaqəli cinsi disfunksiyanın tezliyi: 1022 ambulator pasiyentin prospektiv çoxmərkəzli tədqiqi. «Klinik Psixiatriya Jurnalı» (J Clin Psychiatry). 2001;62(Əlavə 3):10–21.
4. Avropa Dərman Agentliyi (EMA). Dərmanların Risk Qiymətləndirilməsi üzrə Farmakoqovigilyans Komitəsi (PRAC) SSGİ/SNGİ müalicəsindən sonra cinsi disfunksiya ilə bağlı məhsul məlumatına yeni xəbərdarlıqların əlavə edilməsini tövsiyə edir. 2019.
5. Nurnberq H.Q. və b. Antidepressantlarla əlaqəli cinsi disfunksiyası olan qadınlarda sildenafil müalicəsi. «JAMA». 2008;300(4):395–404.
6. Bahrick A.S. Antidepressant dərmanların dayandırılmasından sonra cinsi disfunksiya yan təsirlərinin davam etməsi. «Açıq Psixologiya Jurnalı» (Open Psychol J). 2008;1:42–50.