CİNSİ DİSFUNKSİYALARDA VƏ CİNSİ AĞRI POZUNTULARINDA ETİOLOJİ MÜLAHİZƏLƏR

1. Tərif və nozologiya

Digər cinsi disfunksiyalar (XBT-11: HA40) — başqa fiziki xəstəlik, dərman, maddə və ya psixi pozuntu kontekstində ortaya çıxan cinsi disfunksiyalar (istək, həyəcan, orqazm, ağrı sahələrini əhatə edə bilər). Spesifik HA01–HA20 kateqoriyalarına uyğunlaşmayan və ya birlikdə olan hallar.

Alt-tiplər (XBT-11): tibbi vəziyyət, zədə və ya cərrahiyyə/şüa müalicəsinin təsirləri (HA40.0); psixoloji və ya davranış amilləri, psixi pozuntular daxil (HA40.1); psixoaktiv maddə və ya dərman istifadəsi (HA40.2); bilik və ya təcrübə çatışmazlığı (HA40.3); münasibət amilləri (HA40.4); mədəni amillər (HA40.5); digər dəqiqləşdirilmiş (HA40.Y).

2. Tarixçə

• DSM-5 (2013) — «Substance/Medication-Induced Sexual Dysfunction» rəsmiləşdirilməsi.
• 2000-ci illər — SSRİ induksiyalı seksual disfunksiya geniş təsvir edildi (Montejo A.L. araşdırmaları).
• PSSD (Post-SSRI Sexual Dysfunction) — Bahrick A. (2008), EMA 2019 təsdiqi.

3. Epidemiologiya

• SSRİ istifadəsində cinsi disfunksiya 30–70%.
• Diabetik kişilərdə ED 35–75%.
• Kardiovaskulyar xəstəliklərdə yüksək yayılma.
• Antipsixotik (xüsusilə risperidon, paliperidon) — hiperprolaktinemiya nəticəsində.

4. Etiologiya və patogenez

• Dərmanlar: SSRİ, SNRİ, antipsixotik (D2 blokadası, hiperprolaktinemiya), antihipertenziv (β-blokator, tiazid), opioid, 5α-reduktaza inhibitorlar (finasterid — Post-Finasteride Syndrome şübhəsi), antikonvulsant.
• Maddələr: alkohol, opioid, xronik kannabis istifadəsi, stimulyantlar.
• Tibbi xəstəliklər: diabet, kardiovaskulyar, neyroloji (MS, Parkinson, spinal travma), endokrin (hipoqonadizm, hiperprolaktinemiya, tireoid), pelvik cərrahiyyə və radioterapiya, xronik böyrək çatışmazlığı.
• Psixi pozuntular: depressiya, narahatlıq, PTSP, şizofreniya.

5. Klinik təzahürlər

• İstək azalması, həyəcan/ereksiya pozuntusu, anorgasmiya, ağrı — etiologiyaya görə.
• Zaman əlaqəsi — dərman/maddə başlanğıcı ilə.
• PSSD — SSRİ dayandırılmasından sonra davam edən cinsi disfunksiya, genital uyuşma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Klinik mənalı cinsi disfunksiya simptomatikası.

B. Anamnez, fiziki müayinə və ya laborator nəticələrdən sübut: simptomlar dərman, maddə və ya tibbi xəstəliyin birbaşa nəticəsidir.

C. Distres.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Montejo A.L. et al. — SSRİ induksiyalı disfunksiya.
• EMA (2019) — PSSD-ni SSRİ etiketinə daxil etdi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tam dərman və maddə anamnezi.
2. Tibbi və endokrin qiymətləndirmə (testosteron, prolaktin, qlükoza, HbA1c, lipid, tireoid).
3. Cinsi funksiya şkalaları (FSFI, IIEF, ASEX).
4. Psixi komorbidlik skrininq.
5. Pelvik müayinə (qadınlarda).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Hormonal panel, qlükoza, lipid.
• FSFI, IIEF, ASEX (Arizona Sexual Experience Scale).
• Çanaq və ya uroloji müayinə göstəriş olduqda.

8. Müalicə

1. Etioloji yanaşma — birinci sıra:
   • Dərmana bağlı — doza azaltma, dərman keçidi (bupropion, mirtazapin, vortioksetin, aripiprazol — antidepressant və ya antipsixotik strategiyalarda);
   • Tibbi vəziyyət idarəsi (diabet, hipertenziya, hipoqonadizm).
2. Adjunkt farmakoterapi — sildenafil (PDE5) ED-də və SSRİ induksiyalı qadın disfunksiyasında (Nurnberg JAMA 2008); bupropion adjunkt.
3. Hiperprolaktinemiyada — antipsixotik keçid (aripiprazol, kvetiapin) və ya doza modifikasiyası; dofamin agonisti yalnız endokrin köməyi ilə.
4. Psixoterapiya və cüt terapiyası — psixogen komponentdə.
5. Pasiyent təhsili və informed consent — antidepressant və antipsixotik başlamadan əvvəl cinsi yan təsirlər haqqında məlumat vacibdir.
6. PSSD — spesifik təsdiqlənmiş müalicə yoxdur; klinik dəstək və izləmə; araşdırma davam edir.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Montejo A.L. et al. — antidepressant cinsi yan təsir alqoritmləri.
• EMA 2019 — PSSD risk məlumatı.
• NICE və APA göstərişləri — antidepressant cinsi yan təsirlərin idarəsi.

Müalicə metodikaları

1. Dərman Keçidi (Medication Switch) — SSRİ → bupropion/mirtazapin/vortioksetin; risperidon → aripiprazol.
2. Sildenafil Adjunkt — SSRİ induksiyalı disfunksiya (kişi və qadın); Nurnberg JAMA RKİ.
3. Bupropion Adjunkt — İstək və orqazm pozuntularında.
4. Antipsixotik Keçidi (aripiprazol) — Hiperprolaktinemiya halda.
5. Pasiyent Təhsili (Patient Education) — İnformed consent; uzunmüddətli riskin müzakirəsi.

9. Proqnoz

Etioloji idarə və dərman keçidi ilə əksər hal yaxşılaşır; PSSD nadir hallarda davamlı qala bilər.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Antidepressant cinsi yan təsirləri „müvəqqəti“dir və müdaxilə tələb etmir»

Sübut: Montejo araşdırmaları — yan təsirlər davamlıdır (30–70%); aktiv idarə tələb edir.

Mif 2: «PSSD klinik vahid deyil»

Sübut: EMA 2019 — PSSD risk SSRİ etiketinə daxil edildi; klinik tanınmış vahiddir.

Mif 3: «Antipsixotik cinsi disfunksiyası hamı üçün eynidir»

Sübut: risperidon və paliperidon yüksək hiperprolaktinemiya riski; aripiprazol və kvetiapin daha az; keçid effektivdir.

Mif 4: «Tibbi xəstəliyə bağlı cinsi disfunksiya yalnız xəstəliyin nəticəsidir, müdaxilə yoxdur»

Sübut: diabetik ED-də PDE5 effektivdir; kardiovaskulyar reabilitasiyada cinsi funksiya yaxşılaşır; aktiv müdaxilə vacibdir.

Mif 5: «Antidepressanta başlamadan əvvəl cinsi yan təsirləri müzakirə etmək lazım deyil»

Sübut: informed consent etik və klinik tələbdir; sonradan ortaya çıxan yan təsirlər pasiyent etibarsızlığı və müalicə uyğunluğunun azalmasına səbəb olur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. HA40 Aetiological considerations in sexual dysfunctions and sexual pain disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Montejo A.L., Llorca G., Izquierdo J.A., Rico-Villademoros F. Incidence of sexual dysfunction associated with antidepressant agents: a prospective multicenter study of 1022 outpatients. J Clin Psychiatry 2001;62(Suppl 3):10–21.
4. EMA. PRAC recommends new product information warnings on sexual dysfunction after SSRI/SNRI treatment. 2019.
5. Nurnberg H.G. et al. Sildenafil treatment of women with antidepressant-associated sexual dysfunction. JAMA 2008;300(4):395–404.
6. Bahrick A.S. Persistence of sexual dysfunction side effects after discontinuation of antidepressant medications. Open Psychol J 2008;1:42–50.