XBT-116C90	DAVRANIŞ POZUNTUSU Conduct-Dissocial Disorder
XBT-10F91.2	DAVRANIŞ POZUNTUSU
DSM-5-TR312.81	DAVRANIŞ POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Davranış Pozuntusu (XBT-11: 6C90 Conduct-Dissocial Disorder; DSM-5-TR: 312.81 Conduct Disorder) — başqalarının hüquqlarına və yaşa uyğun sosial normalara davamlı və təkrarlanan müdaxilə paterni. Tipik olaraq uşaqlıqda və yeniyetməlikdə başlayır; yetkinlikdə ASPD-yə keçə bilər.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — «limited prosocial emotions» kvalifikator (psixopati xüsusiyyətlərinin uşaqlıq markeri).
• NICE NG158 (2017) — uşaq və yeniyetmə antisosial davranış.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: oğlanlarda 6–16%, qızlarda 2–9%.
• Cins: kişilərdə 3 dəfə yüksək.
• Başlanğıc — uşaqlıq (10 yaşa qədər, pis proqnoz) və ya yeniyetməlik (10+ yaş, yaxşı proqnoz).
• Komorbidlik: ADHD 50%, ODD, MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, öyrənmə pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–60%.
• Neyrobioloji — amigdala, prefrontal disregulasiyası, aşağı sympathetic arousal.
• Mühit — uşaqlıq travması, sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası, peer.
• Prenatal — tütün, alkohol.

5. Klinik mənzərə

DSM-5-TR 15 simptom 4 kateqoriyada (≥ 3 simptom 12 ay)

• Aqressiya — insanlara/heyvana: təhdid, hücum, silah istifadə, fiziki zorakılıq, cinsi zorakılıq.
• Əşya zədəsi: qəsdli yanğın salma, başqa əşyaların zədələnməsi.
• Aldatma/oğurluq: evə girmə, yalan, oğurluq.
• Ciddi qayda pozulması: gec gəlmə, evdən qaçma, məktəbə getməmə (truancy).

«Limited prosocial emotions» kvalifikatoru (psixopatik xüsusiyyətlər)

• Empati və ya peşmanlıq yoxluğu;
• Performans haqqında qıçtısızlıq;
• Affektiv kütəbə (callous lack of emotion);
• Səth affekt.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR meyarları (15-dən ≥ 3 simptom 12 ay; ən azı 1 simptom son 6 ay). Severity: yüngül, orta, ağır.

Başlanğıc: uşaq tipi (10 yaşa qədər ≥ 1 simptom), yeniyetmə tipi.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — «limited prosocial emotions» kvalifikator.
• XBT-11 — «Conduct-Dissocial Disorder»; uşaq, yeniyetmə, yetkin paternlərinə görə.
• NICE NG158 — diaqnoz və müdaxilə uşaq və yeniyetmələrdə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + valideyn, müəllim.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (K-SADS).
3. CBCL (Child Behavior Checklist), TRF (Teacher Report Form).
4. İCU (Inventory of Callous-Unemotional Traits) — psixopatik xüsusiyyətlər üçün.
5. Komorbidlik (ADHD, MDD, maddə, öyrənmə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CBCL, TRF, ICU.
• Komorbidlik skrining.
• İntellektual və akademik qiymətləndirmə.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE NG158 · AACAP)

• Valideyn təlimi (parent training programs) birinci sıra 3–11 yaş üçün:
  • Incredible Years (Webster-Stratton);
  • PCIT (Parent-Child Interaction Therapy);
  • Triple P.
  • Yeniyetmələr üçün:
    • MST — Multisystemic Henggeler S.W. — ailə, peer, məktəb, icma əhatə edən;
    • FFT — Functional Family Therapy;
    • MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care.
    • Komorbid ADHD — stimulyant (aqressiyani da azaldır).
    • Antipsixotik (risperidon) — ağır aqressiyada off-label, ehtiyatla; FDA təsdiqi yox (uşaq aqressiyası üçün spesifik).
    • «Scared Straight» və oxşar proqramlar əkstərkibdir — Cochrane (Petrosino A. 2013) — bu proqramlar antisosial davranışı artırır.
    • Boot camp tipli «tough love» proqramları — sübut yox, zərərlidir.
    1. «Incredible Years» proqramı — Vebster-Stratton (Webster-Stratton) — 3–8 yaşlı uşaqların valideynləri üçün qrup proqramı; 14–22 seans.
    2. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (PCIT — Parent-Child Interaction Therapy) — 4–7 yaş; CDI + PDI.
    3. Çoxsistemli Terapiya (MST — Multisystemic Therapy) — Yeniyetmələr üçün ev-əsaslı multisistem müdaxiləsi; sübut bazası ağır davranış pozuntusu üçün güclü.
    4. Funksional Ailə Terapiyası (FFT — Functional Family Therapy) — Ailə əsaslı, 8–30 seans.
    5. Çoxölçülü Müalicə Himayə Qayğısı (MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care) — Strukturlaşdırılmış fostering proqramı; ağır halda.

    8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

    • NICE NG158 (2017).
    • AACAP Practice Parameter (Steiner H. 2007).
    • Cochrane (Petrosino 2013) — Scared Straight əkstərkib.

    9. Proqnoz

    • Uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə — yetkinlikdə ASPD ~40–50% riski.
    • Yeniyetməlik tipi yaxşı proqnoz.
    • Erkən valideyn təlimi və multisistem müdaxiləsi nəticələri əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «Sərt cəza/intizam ən effektiv müdaxilədir»

    Sübut: sərt cəza antisosial davranışı gücləndirir; pozitiv valideyn təlimi sübutludur.

    Mif 2: ««Scared Straight» proqramları gəncləri «düzəltdir»»

    Sübut: Petrosino A. Cochrane 2013 — Scared Straight ANTİSOSİAL davranışı 28% ARTIRIR; əks təsir; mediada bəzən «təsirli» kimi təqdim edilir, lakin meta-analiz mənfidir.

    Mif 3: «Davranış pozuntusu mütləq ASPD-yə çevrilir»

    Sübut: ~50% halların yeniyetməlik tipi remissiya edir; uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə pis proqnoz.

    Mif 4: «Stimulyant aqressiyanı artırır»

    Sübut: komorbid DEHB-də stimulyator aqressiyanı AZALDIR; ehtiyat olmadan istifadə.

    Mif 5: «Boot camp və ya hərbi mühit ağır CD-ni sağaldır»

    Sübut: sübut yox; bəzi tədqiqatlarda əksinə effektivlik.

    Mif 6: «Antipsixotik standart birinci sıra»

    Sübut: valideyn təlimi və psixososial yanaşmalar birinci sıra; risperidon ağır refrakter halda off-label.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 6C90 Conduct-dissocial disorder. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. NICE NG158. Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: recognition and management. 2017.
    4. Steiner H., Remsing L. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Conduct Disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2007;46(1):126–141.
    5. Petrosino A. et al. «Scared Straight» and other juvenile awareness programs for preventing juvenile delinquency. Cochrane Database Syst Rev 2013;(4):CD002796.
    6. Henggeler S.W. Multisystemic Therapy. Guilford Press; 1998.