XBT-116C90	MÜXALİF-İNADKAR POZUNTU (ODD) Oppositional defiant disorder
XBT-10F91.3	Nəzakətsiz müxalifət pozuntusu
DSM-5-TRF91.3	Müxalif-inadkar pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Müxalif-inadkar pozuntu (ODD; XBT-11: 6C90 Oppositional Defiant Disorder; DSM-5-TR: F91.3) — qəzəbli/irritabəl əhval, dava-dalaşçı/inadkar davranış və ya intiqamlı davranış paterni. Davranış pozuntusundan (6C91) fərqli olaraq, başqalarının fundamental hüquqlarına müdaxilə yoxdur.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — emosional komponent (qəzəbli/irritabəl) ayrıca vurğulanır.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 1–11% (orta hesabla 3,3%) məktəbəqədər və məktəb yaşlı uşaqlarda (DSM-5-TR).
• Cins: prebubertat oğlanlarda yüksək; postpubertat fərq azalır.
• Komorbidlik: DDHP ~40–60%, MDD, narahatlıq, CD-yə keçid 30%-də (uşaqlıq tipi ağır halda).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Mühit — sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası.
• Neyrobioloji — affektiv tənzimləmə, frontal-amigdala dövrəsi.
• Temperamental amillər (irritabellik).

5. Klinik təzahürlər

8 simptom 3 kateqoriyada (≥ 4 simptom 6 ay)

• Qəzəbli/irritabəl əhval: tez-tez qəzəblənmə; tez-tez irritabəl; tez-tez qəzəbli, narazı.
• Dava-dalaşçı/inadkar davranış: böyüklərlə mübahisə; qaydalara tabe olmama; başqalarını qəsdli sıxıntıma; başqalarını günahlandırma.
• İntiqamlı davranış: son 6 ayda ən azı 2 dəfə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 8-dən ≥ 4 simptom 6 ay; ən azı bir kontekstdə (ev, məktəb, peer); ən azı bir başqa kontekstdə fərqli şəxslə.

Yaş kvalifikatoru: 5 yaşa qədər simptomlar əksər günlərdə 6 ay; 5+ yaş — həftədə ≥ 1 dəfə 6 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — şiddət (yüngül, orta, ağır) kontekst sayına görə.
• NICE CG158 — uşaq antisosial davranış üçün rəhbərlik.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + valideyn, müəllim.
2. CBCL, TRF, ECBI (Eyberg Child Behavior Inventory).
3. Komorbid DDHP skrininq.
4. Disruptive Mood Dysregulation Disorder (DMDD) və depressiv pozuntu fərqi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• ECBI, CBCL.
• Komorbid DDHP, narahatlıq, MDD.

8. Müalicə

1. Valideyn təlimi birinci sıra:
   • PCIT — 2–7 yaş;
   • Incredible Years — 3–8 yaş;
   • Valideyn idarəetmə təlimi (Parent Management Training) (Barkley) — 6+ yaş;
   • Triple P.
2. Komorbid DDHP — stimulyant.
3. SSRİ — komorbid narahatlıq/depressiya.
4. Məktəb-əsaslı müdaxilə.
5. Uşağa qarşı pis rəftar və ya ailədaxili zorakılıq şübhəsi — uşaq müdafiəsi və sosial xidmətlə koordinasiya.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (PCIT) — Real vaxtda terapevtin koçluğu.
2. «Incredible Years» proqramı — Qrup formatı.
3. Triple P — Pozitiv Valideynlik Proqramı (Positive Parenting Program) — 5 pilləli sistem.
4. Valideyn İdarəetmə Təlimi (Parent Management Training) — Barkli (Barkley) — Davranış prinsipləri əsaslı təlim.
5. Eyberg Uşaq Davranış Sorğusu (ECBI — Eyberg Child Behavior Inventory) — Valideyn-rated davranış şkalası.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG158.
• AACAP — valideyn təlimi.

9. Proqnoz

• Erkən valideyn təlimi ilə əksər pasiyent yaxşılaşır.
• Komorbid DDHP, ağır variantı — CD/ASPD riski.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «ODD adi „inadkar uşaq“ davranışıdır»

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və tezlik əsasında; normal yaş varyantından fərqlidir.

Mif 2: «Sərt intizam ODD-ni düzəldər»

Sübut: sərt cəza simptomları gücləndirir; pozitiv valideyn təlimi sübutludur.

Mif 3: «Antipsixotik birinci sıra»

Sübut: valideyn təlimi birinci sıra; antipsixotik refrakter halda nadir.

Mif 4: «ODD həmişə CD-yə çevrilir»

Sübut: 30%-də CD-yə keçid; uşaqlıq tipi və komorbidliklə risk yüksək; əksəriyyət CD-yə çevrilmir.

Mif 5: «Yalnız uşaq müalicə olunmalıdır, ailə yox»

Sübut: valideyn təlimi mərkəzi komponentdir; uşaq tək başına psixoterapiya az effektivdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C90 Oppositional defiant disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG158. 2017.
4. AACAP Practice Parameter (Steiner 2007).
5. Eyberg S.M. et al. Evidence-based psychosocial treatments for children and adolescents with disruptive behavior. J Clin Child Adolesc Psychol 2008;37(1):215–237.
6. Sanders M.R. Development, evaluation, and multinational dissemination of the Triple P-Positive Parenting Program. Annu Rev Clin Psychol 2012;8:345–379.