XBT-116C4A	NİKOTİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of nicotine
XBT-10F17	Tütündən istifadə nəticəsində yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF17.200	Tütün istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Nikotin istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C4A; DSM-5-TR: F17.200 Tobacco Use Disorder) — siqaret, tütün məhsulları, e-siqaret və ya digər nikotin maddələrinin kontrolu pozulmuş istifadəsi. Dünyada qarşısı alına bilən ölümlərin başlıca səbəbidir.

2. Tarixçə

• 1964 — Surgeon General Report (ABŞ) — tütünün xəstəlik səbəbi kimi tanınması.
• DSM-IV — Nicotine Dependence; DSM-5 — Tobacco Use Disorder.
• 2003 — WHO FCTC (Framework Convention on Tobacco Control).
• 2010+ — e-siqaret epidemiyası, «EVALI» (e-cigarette/vaping product use-associated lung injury).

3. Epidemiologiya

• Dünya: 1,3 mlrd istifadəçi; illik 8 mln+ ölüm (WHO).
• Cins: kişilərdə yüksək (lakin azalmaqdadır); qadınlarda artma müşahidə edilir bəzi regionlarda.
• Komorbidlik: MDD, şizofreniya (~60–80% pasiyent siqaret çəkir), narahatlıq, başqa maddə istifadəsi.
• Tütün — kanser, KOAH, kardiovaskulyar, insult, perinatal komplikasiyalar.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — nikotin α4β2 nikotinik asetilkolin reseptorlarına; dopamin mükafat artımı.
• Sosial-mədəni, peer, marketinq.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu.
• Kəsilmə — irritabellik, narahatlıq, konsentrasiya çətinliyi, iştah, yuxu pozulması, depressiv əhval; 24 saatda başlanır, pik 2–3 gün, 2–4 həftə davam.
• E-siqaret — nikotin asılılığı + EVALI riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• USPSTF — bütün yetkin pasiyentlərin tütün istifadəsi skrininq edilməsi; siqaret çəkənlərə 5A (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange) yanaşması.
• NICE NG209 (Tobacco: preventing uptake, promoting quitting and treating dependence, 2021).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (5A).
2. Fagerström Test for Nicotine Dependence (FTND).
3. CO ekspirator monitorinq (motivasiya).
4. Komorbid kardiak və respirator qiymətləndirmə.

6.4 Differensial diaqnostika

Çoxsaylı tütün məhsulları arasında differensiasiya; e-siqaret nikotin asılılığı müxtəlif formalarda təqdim edilə bilər.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• FTND.
• CO ekspirator.
• Spirometriya (KOAH skrininq).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (USPSTF · NICE NG209 · APA 2010)

1. 5A modeli (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange).
2. Birinci sıra farmakoterapiya:
   • NRT — Nicotine Replacement Therapy (yamaqlar, saqqız, lozenj, inhaler, sprey) — kombinasiya (uzun + qısa təsirli) monoterapiyadan üstün.
   • Vareniklin (Chantix) — α4β2 parsial agonist; ən effektiv tək preparat (Cahill K. Cochrane 2013 meta-analiz).
   • Bupropion SR (Zyban) — dopaminergik və noradrenergik təsir.
3. Davranış müdaxiləsi — KDT, MI, telefon «quitline» xidməti; intensivlik effekti artırır.
4. Kombinasiya — farmakoterapiya + davranış üstün.
5. E-siqaret tütündən imtina vasitəsi kimi mübahisəli — bəzi tədqiqatlarda effektiv (Hajek P. NEJM 2019), lakin uzunmüddətli təhlükəsizliyi və «gateway» riski araşdırılır; NRT-yə üstünlük verilir.
6. Komorbidlik (MDD, şizofreniya) — tütündən imtina psixiatrik vəziyyəti pisləşdirmir, əksinə yaxşılaşdırır (Taylor G. BMJ 2014 meta-analiz).

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• USPSTF 2021 — bütün siqaret çəkənlərə müdaxilə tövsiyə.
• NICE NG209 — komorbid psixiatrik pozuntularda da aktiv müdaxilə.
• Cahill K. et al. Cochrane 2013 — vareniklin ən effektiv.

Müalicə metodikaları

1. 5A Modeli (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange) — Ask (soruş), Advise (məsləhət ver), Assess (qiymətləndir), Assist (kömək et), Arrange (izləmə təşkil et).
2. Nikotin Əvəzedici Terapiya Kombinasiyası (NRT — Nicotine Replacement Therapy) — Uzun təsirli yamaq + qısa təsirli (saqqız, lozenj) «rescue».
3. Vareniklin — 1 mq × 2/gün; 12 həftə standart.
4. Bupropion SR — 150 mq × 2/gün; tutma riski.
5. KDT və Motivasion Müsahibə (MI) — Tətikləyicilərin idarəsi, motivasiya artımı.
6. Telefon Dəstək Xətti (Quitline) — İcma əsaslı dəstək; sübut bazası geniş.

9. Proqnoz

• Multimodal müdaxilə ilə 6 aylıq abstinensiya 25–35%.
• Tərk uğurla mortalitet və xəstəlik riski əhəmiyyətli azaldır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Tütün asılılıq yaratmır, iradi tərk edilə bilər»

Sübut: nikotin yüksək asılılıq potensialına malikdir; iradi tərk uğursuzluq nisbəti yüksək (üç aydan sonra ~5%); farmakoterapiya effekti 2–3 dəfə artırır.

Mif 2: «Siqaret tərk etdikdə çəki artımı sağlamlığa zərərlidir»

Sübut: ortalama 4–5 kq çəki artımı, lakin tütün davam etdirmənin riski əhəmiyyətli yüksəkdir; çəki idarə oluna bilər.

Mif 3: «Vareniklin suicid riski yaradır»

Sübut: ilkin FDA xəbərdarlığı sonradan EAGLES trial (Anthenelli R.M. Lancet 2016) ilə yenidən qiymətləndirildi — psixiatrik yan təsir nisbəti placebodan əhəmiyyətli yüksək deyil; FDA boxed warning 2016-da götürülmüşdür.

Mif 4: «Psixiatrik pasiyent tütündən imtina edə bilmir, etməməlidir»

Sübut: Taylor BMJ 2014 — tütündən imtina psixiatrik simptomları yaxşılaşdırır; şizofreniya, MDD pasiyentlərdə imtina effektivdir.

Mif 5: «E-siqaret tütündən təhlükəsizdir»

Sübut: mövcud sübutlarda e-siqaret yandırılmış tütündən az zərərlidir, lakin «təhlükəsiz» deyil; EVALI, kardiak, respirator riskləri; yeniyetmələr üçün nikotin asılılığına keçid yolu ola bilər.

Mif 6: «Bir dəfə kəsib yenidən başlamaq — deməli, artıq alınmayacaq»

Sübut: əksər siqaret çəkənlər tərk etmək üçün 6–11 cəhd edirlər; hər residiv müvəqqətidir; cəhdləri davam etdirmək planı tövsiyə olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C4A Disorders due to use of nicotine. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. USPSTF. Interventions for tobacco smoking cessation in adults. JAMA 2021;325(3):265–279.
4. NICE NG209. Tobacco. 2021.
5. Cahill K., Stevens S., Perera R., Lancaster T. Pharmacological interventions for smoking cessation: an overview and network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev 2013;(5):CD009329.
6. Anthenelli R.M. et al. Neuropsychiatric safety and efficacy of varenicline, bupropion, and nicotine patch in smokers with and without psychiatric disorders (EAGLES). Lancet 2016;387(10037):2507–2520.
7. Taylor G. et al. Change in mental health after smoking cessation: systematic review and meta-analysis. BMJ 2014;348:g1151.
8. Hajek P. et al. A randomized trial of e-cigarettes versus nicotine-replacement therapy. NEJM 2019;380(7):629–637.