XBT-11HA03	ANORGASMİYA Anorgasmia
XBT-10F52.3	ANORGASMİYA

1. Tərif və nozologiya

Anorgazmiya (XBT-11: HA03 Anorgasmia; DSM-5-TR qadınlarda Female Orgasmic Disorder 302.73; kişilərdə Delayed Ejaculation 302.74) — kifayət edən cinsi həyəcandan sonra orqazma çatmaqda davamlı çətinlik, gecikmə və ya onun olmaması; yaxud orqazm intensivliyinin azalmasıdır.

Müddət ≥ 6 ay; situativ və ya generalizə olunmuş; ömür boyu davam edən (lifelong) və ya qazanılmış (acquired).

2. Tarixçə

• Masters & Johnson (1970) — orgazm fazasının pozuntusunun klassik təsviri.
• ISSWSH və ISSM göstərişləri.

3. Epidemiologiya

• Qadınlarda 5–10% klinik mənalı anorgasmiya; kişilərdə delayed eyakulyasiya 1–4%.
• Antidepresant (SSRİ) istifadəsində 30–70% cinsi yan təsir.

4. Etiologiya və patogenez

• Dərmana bağlı (SSRİ, antipsixotik, opioid).
• Neyroloji (pelvik cərrahiyyə, MS, diabetik neyropatiya).
• Endokrin (hipotireoz, hiperprolaktinemiya).
• Psixoloji — narahatlıq, travma, bilgi çatışmazlığı.
• Yaş və hormonal dəyişikliklər.

5. Klinik mənzərə

• Orgazma çatma çətinliyi və ya yoxluğu.
• Orgazm intensivliyinin azalması.
• Distress, qaçınma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR)

A. Kifayət qədər cinsi həyəcandan sonra orgazmın gecikməsi, olmaması və ya intensivliyinin azalması — bütün və ya demək olar ki, bütün hallarda (75–100%).

B. Müddət ≥ 6 ay.

C. Distress.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ISSM Delayed Ejaculation Guideline.
• ISSWSH qadınlarda orgazm disfunksiyası.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, masturbasiyada orgazm, partnyorla orgazm).
2. FSFI (qadınlarda) / IIEF (kişilərdə).
3. Dərman və komorbidlik təhlili.
4. Endokrin (testosteron, prolaktin, tireoid).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• FSFI, IIEF.
• Hormonal panel.
• Neyroloji və urologic (acquired şübhəsi).

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Nurnberg H.G. et al. JAMA 2008 — sildenafil SSRİ induksiyalı qadın seksual disfunksiyada.
• Brotto L.A. mindfulness araşdırmaları.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Etioloji yanaşma — dərman, endokrin, neyroloji səbəblərin idarəsi.
• SSRİ induksiyalı anorgasmiya:
  • Dərman keçidi — bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ;
  • Doza azaltma; «drug holiday» (SSRİ-də ehtiyatla);
  • Bupropion adjunkt;
  • Sildenafil adjunkt qadınlarda SSRİ induksiyalı disfunksiya — Nurnberg JAMA 2008 RKİ.
  • Psixoterapiya və davranış — orgazm-yönəlmiş terapiya (Heiman & LoPiccolo); CBT, mindfulness (Brotto L.A.).
  • Qadınlarda istiqamətli masturbasiya təhsili — directed masturbation; vibratör.
  • Kişilərdə Delayed Eyakulyasiya — psixoterapiya, masturbasiya nümunəsinin modifikasiyası; spesifik FDA təsdiqli farmakoterapi yoxdur.
  • Hormonal terapiya yalnız təsdiqlənmiş çatışmazlıqda.
  1. Bupropion — SSRİ induksiyalı anorgasmiyada adjunkt və ya keçid.
  2. İstiqamətli Masturbasiya (Directed Masturbation) — Heiman & LoPiccolo proqramı; qadınlarda primary anorgasmiyada effektiv.
  3. Mayndfulnes-KDT (Mindfulness-CBT) — Brotto araşdırmaları; qadın cinsi disfunksiyasında.
  4. Sildenafil Qadınlarda (off-label) — SSRİ induksiyalı disfunksiyada Nurnberg JAMA 2008.

  9. Proqnoz

  Qadınlarda birincili anorgazmiya üçün yönləndirilmiş masturbasiya 60–90% effektivdir; SSRİ-induksiya olunmuş hallarda dərman strategiyası yaxşılaşma verir.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Qadın penetrasiya ilə orgazma çatmalıdır»

  Sübut: əksər qadınlar (~70%) klitoral stimulyasiya tələb edir; təkcə penetrasiya ilə orgazm normal variasiyadır, anatomik norma deyil.

  Mif 2: «Anorgasmiya qadında »soyuqluq« əlamətidir»

  Sübut: anorgazmiya çox vaxt məlumat, texnika, narahatlıq və ya dərmanla bağlıdır; xarakter xüsusiyyəti deyil.

  Mif 3: «SSRİ-induksiyalı anorgasmiya keçicidir, müalicə tələb etmir»

  Sübut: davamlıdır; dərman dəyişdirilməsi və ya əlavə strategiyalar effektivdir; davam edən distress klinik mənalı.

  Mif 4: «Reseptsiz »orgazm gücləndiriciləri« effektivdir»

  Sübut: sübut zəif; FDA xəbərdarlıqları gizli komponent.

  Mif 5: «Vibratör istifadəsi pasiyenti partnyorla orgazmdan məhrum edir»

  Sübut: əksinə, birincili anorgazmiya təhsilində effektivdir; partnyorla intim əlaqəyə inteqrasiya etmək olar.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. HA03 Anorgasmia. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. Nurnberg H.G. et al. Sildenafil treatment of women with antidepressant-associated sexual dysfunction. JAMA 2008;300(4):395–404.
  4. Brotto L.A. et al. Psychological and Interpersonal Dimensions of Sexual Function and Dysfunction. J Sex Med 2016;13(4):538–571.
  5. Heiman J.R., LoPiccolo J. Becoming Orgasmic. Prentice Hall, 1988.