XBT-11HA03.0	KİŞİLƏRDƏ ERKƏN EYAKULYASİYA Male early ejaculation
XBT-10F52.4	Vaxtından qabaq eyakulyasiya
DSM-5-TRF52.4	Tez (erkən) ejakulyasiya

1. Tərif və nozologiya

Erkən Eyakulyasiya (PE; XBT-11: HA03.0 Male early ejaculation; DSM-5-TR: F52.4) — eyakulyasiyanın istənmədən qısa müddət ərzində, çox vaxt penetrasiyadan əvvəl və ya ~1 dəq içində baş verməsi; nəzarət itkisi və distress.

Alt-tiplər: Lifelong (primary) — başlanğıcdan; Acquired (secondary) — sonradan inkişaf etmiş; Variable və Subjective — ISSM təsnifatı.

2. Tarixçə

• Semans J.H. (1956) — «start-stop» texnikası.
• Masters & Johnson (1970) — «squeeze» davranış metodu.
• ISSM (2014) — Althof S.E. beynəlxalq diaqnostik və müalicə göstərişi.
• 2009 — dapoxetin EU-da PE üçün ilk təsdiqlənmiş dərman.

3. Epidemiologiya

• Kişilərdə yayılma 20–30% (öz-özünə bildirilən); strikt ISSM meyarları ilə 4–5%.
• Yaşa bağlı dəyişkənlik az; bütün yaş qruplarında.
• Komorbidlik: ED, narahatlıq, depressiya, münasibət gərginliyi.

4. Etiologiya və patogenez

• Neyrobioloji — serotoninergik (5-HT2C, 5-HT1A balansı); genetik komponent (lifelong).
• Psixoloji — performans narahatlığı, erkən cinsi təcrübə, münasibət problemləri.
• Acquired — ED, prostatit, hipertireoz, narkotik istifadəsi.

5. Klinik təzahürlər

• İntravaginal eyakulyasiya gecikmə vaxtı (IELT) qısa (lifelong ~1 dəq; acquired ≤ 3 dəq).
• Nəzarət itkisi.
• Distress, qaçınma, münasibət gərginliyi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (ISSM 2014 · DSM-5-TR)

A. Eyakulyasiya həmişə və ya demək olar ki, həmişə penetrasiyadan əvvəl və ya ~1 dəq içində (lifelong) və ya gecikmə vaxtının ≤ 3 dəq-ə qədər klinik mənalı azalması (acquired).

B. Bütün və ya demək olar ki, bütün penetrasiyalarda gecikdirə bilməmə.

C. Mənfi şəxsi nəticələr — distress, qaçınma.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ISSM (Althof S.E. et al. J Sex Med 2014).
• AUA və EAU təlimatları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi tarixçə, IELT, nəzarət, distress).
2. PEDT (Premature Ejaculation Diagnostic Tool) — 5-bənd.
3. Komorbid ED qiymətləndirməsi (IIEF).
4. Endokrin və uroloji müayinə (acquired forma).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PEDT, IIEF.
• IELT (xronometraj — tövsiyə edilərkən).
• Endokrin və uroloji müayinə (acquired şübhəsi).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (ISSM 2014 · AUA · EAU)

1. Davranış metodları (1-ci sıra və ya kombinasiya):
   • Start-stop (Semans);
   • Squeeze (Masters & Johnson);
   • Pelvik döşəmə məşqləri (Pastore A. RKİ 2014).
2. Dapoxetin — qısa təsirli SSRİ; 30–60 mq cinsi əlaqədən 1–3 saat əvvəl; EU və bir çox ölkədə PE üçün təsdiqli; ABŞ FDA-da PE üçün təsdiq edilməyib.
3. SSRİ off-label gündəlik — paroksetin (10–40 mq) ən yüksək effektivlik (Waldinger meta-analiz); sertralin, fluoksetin, sitalopram alternativ; cinsi yan təsirlər mümkün.
4. Topik anestetiklər — lidocain/prilocain (EMLA, TEMPE/Fortacin sprey) penetrasiyadan əvvəl (krem 20–30 dəq, sprey ~5 dəq); partnyora keçidən qorunma (kondom və ya silmə).
5. Tramadol — selektiv hallarda (asılılıq riski nəzərə alınmalı).
6. PDE5 inhibitor — yalnız komorbid ED ilə.
7. Cüt terapiyası və KDT — performans narahatlığında.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Dapoxetin — Qısa təsirli SSRİ; lazım olduqda; EU təsdiqi.
2. Topik Anestetik — Lidocain/prilocain (EMLA krem 20–30 dəq; Fortacin sprey ~5 dəq əvvəl).
3. SSRİ Gündəlik (off-label) — Paroksetin ən yüksək effektivlik.
4. Start-Stop və Sıxma (Squeeze) texnikaları — Davranış metodları; tək və ya kombinasiya.
5. Çanaq Dibi Əzələ Məşqləri (Pelvic Floor Exercises) — Pastore RKİ — IELT artımı.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• Althof S.E. et al. ISSM Guideline. J Sex Med 2014.
• Waldinger M.D. et al. SSRİ meta-analiz.

9. Proqnoz

Dapoxetin və SSRİ ilə IELT 2–4 dəfə artır; davranış kombinasiyası uzunmüddətli effekti dəstəkləyir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «PE yalnız psixoloji problemdir»

Sübut: lifelong PE serotoninergik neyrobiologiya ilə bağlı; dapoxetin və SSRİ təsiri bunu təsdiqləyir.

Mif 2: «Dapoxetin ABŞ-da FDA tərəfindən təsdiqlənib»

Sübut: dapoxetin ABŞ FDA-da PE üçün təsdiq edilməyib; EU və bir çox ölkədə təsdiqli; ABŞ-da off-label gündəlik SSRİ ilə müalicə olunur.

Mif 3: «Topik anestetik təhlükəsiz və partnyora təsirsizdir»

Sübut: kondom və ya silmə partnyora keçidən qorunma üçün vacib; əks halda partnyor hissiyyat azalması yaşaya bilər.

Mif 4: «Reseptsiz „PE gücləndiriciləri“ təhlükəsizdir»

Sübut: FDA xəbərdarlıqları — bir çox «natural» preparatda deklarə olunmamış SSRİ və ya anestetik komponentlər.

Mif 5: «Davranış terapiyası yalnız köhnə metoddur»

Sübut: ISSM start-stop, squeeze və çanaq dibi əzələ məşqlərini tövsiyə edir; farmakoterapi ilə kombinasiyada effektivlik artır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. HA03.0 Male early ejaculation. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Althof S.E. et al. An update of the International Society of Sexual Medicine's guidelines for the diagnosis and treatment of premature ejaculation. J Sex Med 2014;11(6):1392–1422.
4. Waldinger M.D. et al. Relevance of methodological design for the interpretation of efficacy of drug treatment of PE: a systematic review and meta-analysis. Int J Impot Res 2004;16(4):369–381.
5. Pastore A.L. et al. Pelvic floor muscle rehabilitation for patients with lifelong premature ejaculation: a novel therapeutic approach. Ther Adv Urol 2014;6(3):83–88.