XBT-116C71	KLEPTOMANİYA
XBT-10F63.2	KLEPTOMANİYA
DSM-5-TR312.32	KLEPTOMANİYA

1. Tərif və nozologiya

Kleptomaniya (XBT-11: 6C71; DSM-5-TR: 312.32) — şəxsi istifadə və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaların oğurlanması üçün təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls; aktdan əvvəl gərginlik, aktdan sonra rahatlıq və ya zövq.

2. Tarixçə

• Esquirol (1838) — «kleptomanie».
• DSM-III — impuls nəzarəti pozuntuları.
• XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntuları.

3. Epidemiologiya

• Mağaza oğurluğu hadisələrinin yalnız ~5%-i kleptomaniyaya uyğundur (əksər oğurluq motivasiya-əsaslı).
• Cins: qadınlarda yüksək (klinik populyasiyalarda).
• Komorbidlik: MDD ~80%, narahatlıq, OKP, yemə pozuntuları, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• Serotonin və opioid sistem disregulasiyası hipotezi (Grant J.E.).
• Komorbid affektiv və impulsivlik pozuntuları.

5. Klinik mənzərə

• Oğurluq aktına müqavimət göstərmə uğursuzluğu — şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşya.
• Aktdan əvvəl gərginlik artımı.
• Aktdan sonra rahatlıq, zövq.
• Oğurluq qəzəb, intiqam və ya psixotik motivasiya ilə deyil.
• Əşyalar tipik olaraq sonradan atılır, geri qaytarılır, gizlədilir; qəza ilə geri verilir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Şəxsi istifadə və ya maddi dəyəri olmayan əşyaları oğurlamaq üçün təkrarlanan, qarşısıalınmaz (müqavimət göstərilə bilməyən) impuls.

B. Aktdan əvvəl gərginlik.

C. Aktdan sonra rahatlıq, zövq.

D. Oğurluq qəzəb, intiqam, hezeyan və ya hallüsinasiya motivləri ilə əlaqəli deyil.

E. Davranış pozğunluğu, manik epizod və ya ASPD ilə daha yaxşı izah edilmir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. K-SAS (Kleptomania Symptom Assessment Scale) — Grant J.E.
3. Komorbid MDD, narahatlıq, OKP, yemə pozuntuları.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• K-SAS.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Grant J.E. — naltrekson sübut bazası.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Naltrekson — Grant J.E. et al. Biol Psychiatry 2009 RKİ — kleptomaniyada effekt (50–150 mq/gün).
• KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası, ekspozisiya və ritual prevention.
• SSRİ — komorbid MDD üçün.
• Multidisiplinarlı yanaşma — hüquqi kontekst.

1. Naltrekson — Opioid antaqonisti; kleptomaniya cravings azaldır.
2. İmpuls nəzarəti üçün KDT — Tetikleyicilərin idarəsi.
3. Kleptomaniya Simptom Qiymətləndirmə Şkalası (K-SAS — Kleptomania Symptom Assessment Scale) — Şiddət şkalası.

9. Proqnoz

• Naltrekson və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bütün təkrarlanan oğurluq kleptomaniyadır»

Sübut: əksər oğurluq motivasiya-əsaslı; kleptomaniya nadir.

Mif 2: «Pasiyent »iradi olaraq« dayandıra bilər»

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — müqavimət göstərmə uğursuzluğu klinik diaqnostik xüsusiyyətdir.

Mif 3: «Hüquqi cəza tək kifayətdir»

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

Mif 4: «Spesifik müalicə yoxdur»

Sübut: naltrekson sübut bazası (Grant 2009 RKİ); KDT effektivdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C71 Kleptomania. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Grant J.E. et al. A double-blind, placebo-controlled study of the opiate antagonist naltrexone in the treatment of kleptomania. Biol Psychiatry 2009;65(7):600–606.