XBT-116C71	KLEPTOMANİYA Kleptomania
XBT-10F63.2	Oğurluğa patoloji hərislik (kleptomaniya)
DSM-5-TRF63.2	Kleptomaniya

1. Tərif və nozologiya

Kleptomaniya (XBT-11: 6C71; DSM-5-TR: F63.2) — şəxsi istifadə və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaların oğurlanması üçün təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls; aktdan əvvəl gərginlik, aktdan sonra rahatlıq və ya zövq.

2. Tarixçə

• Esquirol (1838) — «kleptomanie».
• DSM-III — impuls nəzarəti pozuntuları.
• XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntuları.

3. Epidemiologiya

• Mağaza oğurluğu hadisələrinin yalnız ~5%-i kleptomaniyaya uyğundur (əksər oğurluq motivasiya-əsaslı).
• Cins: qadınlarda yüksək (klinik populyasiyalarda).
• Komorbidlik: əhval pozuntuları müxtəlif seriyalarda 45–100%, MDD ~65%-ə qədər; narahatlıq, OKP, yemə pozuntuları, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• Serotonin və opioid sistem disregulasiyası hipotezi (Grant J.E.).
• Komorbid affektiv və impulsivlik pozuntuları.

5. Klinik təzahürlər

• Oğurluq aktına müqavimət göstərmə uğursuzluğu — şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşya.
• Aktdan əvvəl gərginlik artımı.
• Aktdan sonra rahatlıq, zövq.
• Oğurluq qəzəb, intiqam və ya psixotik motivasiya ilə deyil.
• Əşyalar tipik olaraq sonradan atılır, geri qaytarılır, gizlədilir; gizlicə geri qaytarılır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaları oğurlamağa təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls.

B. Aktdan əvvəl gərginlik.

C. Aktdan sonra rahatlıq, zövq.

D. Oğurluq qəzəb, intiqam, sayıqlama və ya hallüsinasiya motivasiyası ilə deyil.

E. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASPD ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. K-SAS (Kleptomania Symptom Assessment Scale) — Grant J.E.
3. Komorbid MDD, narahatlıq, OKP, yemə pozuntuları.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• K-SAS.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Naltrekson — Grant J.E. et al. Biol Psychiatry 2009 RKİ — kleptomaniyada effekt (50–150 mq/gün).
2. KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası, ekspozisiya və ritualların qarşısının alınması.
3. SSRİ — komorbid MDD üçün.
4. Multidisiplinar yanaşma — hüquqi kontekst.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Naltrekson — Opioid antaqonisti; kleptomaniya cravings azaldır.
2. İmpuls nəzarəti üçün KDT — Tətikləyicilərin idarəsi.
3. Kleptomaniya Simptom Qiymətləndirmə Şkalası (K-SAS — Kleptomania Symptom Assessment Scale) — Şiddət şkalası.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Grant J.E. — naltrekson sübut bazası.

9. Proqnoz

• Naltrekson və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Bütün təkrarlanan oğurluq kleptomaniyadır»

Sübut: əksər oğurluq motivasiya-əsaslı; kleptomaniya nadir.

Mif 2: «Pasiyent „iradi olaraq“ dayandıra bilər»

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — müqavimət göstərmə uğursuzluğu klinik diaqnostik xüsusiyyət.

Mif 3: «Hüquqi cəza tək kifayətdir»

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

Mif 4: «Spesifik müalicə yoxdur»

Sübut: naltrekson sübut bazası (Grant 2009 RKİ); KDT effektivdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C71 Kleptomania. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Grant J.E. et al. A double-blind, placebo-controlled study of the opiate antagonist naltrexone in the treatment of kleptomania. Biol Psychiatry 2009;65(7):600–606.