Əlavələr (Appendices)

ƏLAVƏ A

MONİTORİNQ VƏ MÜAYİNƏ STANDARTLARI

Bu əlavə psixotrop dərmanların istifadəsində təhlükəsizlik monitorinqi və psixiatrik xəstələrin tibbi vəziyyətinin izlənməsi üçün standart protokolları təqdim edir.

A.1. Antipsixotik terapiyada metabolik monitorinq

Atipik antipsixotiklər — xüsusilə olanzapin, kvetiapin, klozapin — metabolik sindrom riskini artırır (çəki artımı, dislipidemiya, insulinə müqavimət, diabet).

Monitorinq cədvəli (APA/ADA 2004, ADA/APA/AACE/NAASO konsensusu):

Anomaliya aşkar edilərsə:

• Çəki artımı ≥7%: dərmanın dəyişdirilməsi nəzərdən keçirilməlidir (aripiprazol, ziprasidon — metabolik neytral);
• HbA1c ≥6,5% və ya ac qarnına qlükoza ≥7,0 mmol/L: diabet konsultasiyası;
• LDL ≥3,4 mmol/L: pəhriz, statin.

Klozapinlə əlaqəli monitorinq (aqranulositoz riskinə görə):

ANC göstəriciləri:

• ≥2,0 × 10⁹/L: normal — müalicə davam etdirilir;
• 1,5–2,0 × 10⁹/L (xəbərdarlıq zonası): həftədə 2 dəfə izləmə, göstərici sabitləşənə və ya artana qədər;
• < 1,5 (qırmızı zona): klozapin dərhal dayandırılır, hematoloq konsultasiyası;
• Xoşxassəli etnik neytropeniyada hədlər 0,5 × 10⁹/L aşağıdır: 1,0–1,5 — xəbərdarlıq, < 1,0 — dərman dayandırılır, hematoloq müdaxiləsi.

Antipsixotiklərdə EKQ monitorinqi:

• QTc uzanması riski: xüsusilə ziprasidon, venadaxili haloperidol və ondansetron birlikdə;
• Risk amilləri olan pasiyentlərdə (ürək xəstəliyi, elektrolit pozuntusu, 65 yaşdan yuxarı) başlanğıc EKQ çəkilməlidir;
• QTc >500 msn və ya bazadan >60 msn artım — dərmanın dəyişdirilməsi;
• Risk artıran dərmanlar: tioridazin, klorpromazin, haloperidol (v/d, yüksək doza).

Hiperprolaktinemiya:

• Risperidon, amisulprid, paliperidon — yüksək risk;
• Simptomlar: amenore, qalaktoreya, cinsi disfunksiya, osteoporoz;
• Başlanğıcda bazal prolaktin; simptom yarandıqda təkrar.

A.2. Litium monitorinqi

Dar terapevtik pəncərə — səviyyə 0,6–1,2 mmol/L, >1,5 mmol/L toksikdir.

Litium intoksikasiyası əlamətləri:

• Tremor (daha güclü);
• Bradikardiya, aritmiya; konfuziya;
• Diareya, qusma;
• Yavaş, dolaşıq nitq;
• Ataksiya;
• Qıcolma — ağır hallarda.

Vəziyyət dəyişikliyində səviyyə yoxla: dehidratasiya, NSAİD, ACE inhibitoru, tiazid əlavəsi, böyrək funksiyasında dəyişiklik.

A.3. Antiepileptiklər (valproat, karbamazepin, lamotrigin)

Valproat:

Kritik: valproat doğuş yaşında olan qadınlarda neyral boru defekti və koqnitiv zərər riskinə görə yalnız effektiv kontrasepsiya ilə, digər seçimlər əvvəlcə qiymətləndirildikdən sonra təyin edilməlidir.

Karbamazepin:

• Ümumi qan analizi (CBC) və qaraciyər funksiyası — başlanğıcda, 1-ci ayda, sonra rüblük;
• HLA-B*1502 testi Asiya mənşəli pasiyentlərdə (Stivens-Conson riski);
• Autoinduksiya səbəbindən səviyyə ilk 4 həftədə azalır — nəzarət tələb olunur.

Lamotrigin:

• Yavaş titrasiya — Stivens-Conson sindromu riski;
• Başlanğıc 25 mq/gün (1–2-ci həftə), 50 mq/gün (3–4-cü həftə), sonra hədəf dozaya;
• Valproat ilə birlikdə: dozalar iki dəfə az (25 mq günaşırı) — valproat lamotrigin metabolizmini yavaşlatır;
• Dəri reaksiyası olsa — dərhal dayandır.

A.4. SSGİ və SNGİ monitorinqi

• Hiponatremiya riski — xüsusilə yaşlılarda, diuretik istifadə edənlərdə;
• Bazal Na, 1 ay sonra simptom ilə;
• İntihar riskinin artması xüsusilə 25 yaşdan aşağı başlanğıcda — ilk 1–2 ay yaxın monitorinq;
• QTc uzanma — essitalopram, sitalopram (yüksək dozalarda);
• Serotonin sindromu (MAOİ və ya triptan və s. kombinasiyada) — simptomlar barədə məlumatlandırma.

A.5. Benzodiazepin istifadəsi

• Maksimum müddət — 2–4 həftə;
• Uzunmüddətli istifadədə asılılıq riski yüksəkdir;
• Azaltma sxemi (tapering): tədricən, adətən hər 2 həftədə 10–25% (Pottie 2018); uzunmüddətli qəbulda daha yavaş — hər 2–4 həftədə 5–10%;
• Geri qayıtma (rebound) simptomları (təşviş, yuxusuzluq, tremor) gözləniləndir və müvəqqətidir.

A.6. Psixoterapiya monitorinqi

Keyfiyyət göstəriciləri:

• Seansın müddəti və tezliyi;
• Pasiyentin simptom şkalaları (PHQ-9, ÜTP-7 və s.) hər 4–6 həftə;
• Funksional göstəricilər;
• Terapevtik əlaqə qiymətləndirilməsi (ing. Working Alliance Inventory);
• Qoyulmuş məqsədlərə çatma;
• Residiv əlamətləri.

Superviziya və həmkarla məsləhətləşmə — mürəkkəb hallarda, həmçinin həkimin öz istəyi ilə.

ƏLAVƏ C

PSİXİATRİK TƏCİLİ VƏZİYYƏTLƏR

Təcili vəziyyətdə vaxt yoxdur: qərar dəqiqələrlə ölçülür və çox vaxt natamam məlumat üzərində qurulur. Bu əlavə məhz belə anlar üçündür — nə edilməli olduğunu xatırladan qısa siyahılar, uzun mühakimə deyil. Siyahılar klinik düşüncəni əvəz etmir; onlar tez unudula bilən addımların qarşısını alır.

C.1. Aktiv intihar riski

İntihar riskinin qiymətləndirilməsi anket deyil, söhbətdir. Sual birbaşa verilməlidir — bu, fikri «təlqin etmir»; əksinə, pasiyentə çox vaxt ilk dəfə açıq danışmağa imkan verir. Diqqət yetirilməli əsas məqam niyyətin nə dərəcədə konkret olmasıdır.

İlkin qiymətləndirmə:

• İntihar düşüncəsi varmı? Plan? Vasitə?
• Planın konkretliyi: pasiyent vaxtı, yeri və vasitəni adlandırırsa, risk kəskin artır; «bəzən ölmək istəyirəm» kimi ümumi ifadə isə başqa səviyyəyə aiddir;
• Əvvəlki cəhdlər — ən güclü proqnozlaşdırıcı amil;
• Maddə intoksikasiyası — inhibisiya azalır;
• Protektiv amillər — ailə, dini inamlar, gələcək planlar.

Yüksək risk əlamətləri:

• Konkret plan və vasitəyə asan əlçatanlıq;
• Son dövrdə baş verən həyat dəyişikliyi (itki, ağır xəstəlik);
• Təklik və xronik ağrı;
• Psixoz və ya ağır depressiya;
• Depressiyadan çıxışın erkən mərhələsi — enerji bərpa olunur, əhval isə hələ aşağıdır;
• Yetkin kişi, əlillik, alkoqol.

İdarəetmə:

Aşağı və orta risk:

• Təhlükəsizlik planı — yazılı;
• Vasitələrə əlçatanlığın azaldılması (silahın uzaqlaşdırılması, dərman kiçik miqdarlarda);
• Yaxından ambulator izləmə (24–48 saat ərzində təkrar görüş);
• Böhran xəttinin nömrəsi;
• Ailə iştirakı (razılıqla).

Yüksək risk:

• Hospitalizasiya (könüllü və ya məcburi);
• Risk çox yüksəkdirsə — 1:1 nəzarət;
• Təhlükəli vasitələrin aradan qaldırılması (kəsici əşyalar, ip, pəncərəyə çıxış);
• Nəzarətli dərman qəbulu.

Azərbaycanda məcburi hospitalizasiya:

• «Psixiatriya yardımı haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu;
• Məcburi hospitalizasiya üçün iki psixiatrın qərarı və hüquqi prosedur;
• Komissiya qərarından sonra qanunla müəyyən edilmiş müddətdə məhkəmə qərarı (bax: «Hüquqi-etik aspektlər»).

C.2. Delirium tremens və alkoqol çəkilmə sindromu

Simptomlar:

• Tremor — əllər, sonra ümumi;
• Təşviş, ajitasiya;
• Hallüsinasiyalar — görmə və toxunma («dərimin üstündə həşəratlar»);
• Dezorientasiya;
• Vegetativ hiperaktivlik — taxikardiya, arterial təzyiqin artması, tərləmə, qızdırma;
• Qıcolmalar (təxminən 5–10%).

Müalicə (ICU və ya IMU şəraitində):

• Benzodiazepin — diazepam 10–20 mq venadaxili (əzələdaxili yox), hər 15–20 dəqiqədə sedasiya əldə olunana qədər; sonra saxlayıcı rejim;
• Alternativ: lorazepam (qaraciyər disfunksiyası olanlarda);
• Tiamin 100–300 mq IV — Vernike ensefalopatiyasının qarşısının alınması. Qlükoza verilməsindən əvvəl tətbiq edilməlidir.
• Maye və elektrolit bərpası;
• Maqnezium sulfatı və kalium — çox vaxt aşağı səviyyədədir;
• Letallıq: stasionar müalicə almış pasiyentlərdə təxminən 1–4%; müalicə olunmamış tarixi seriyalarda xeyli yüksəkdir.

Monitorinq üçün CIWA-Ar şkalası istifadə edilir.

C.3. Serotonin sindromu

Səbəb: SSGİ + MAOİ, SSGİ + triptan, SSGİ + tramadol, SSGİ + linezolid, SSGİ + metilen mavisi və s.

Simptomlar:

• Psixi dəyişiklik — ajitasiya, konfuziya;
• Vegetativ — taxikardiya, arterial təzyiqin artması, hipertermiya, tərləmə;
• Neyromuskulyar — tremor, hiperrefleksiya, klonus (xüsusilə aşağı ətraflarda — səciyyəvi əlamət).

Müalicə:

• Törədici dərmanın dərhal kəsilməsi;
• Dəstəkləyici müalicə — mayelər, elektrolitlər, soyutma;
• Ağır hallarda siproheptadin 12 mq ilkin doza, sonra hər 2 saatdan bir 2 mq maksimum 32 mq/gün;
• İnvaziv müdaxilə (intubasiya) ağır hipertermiyada.

C.4. Neyroleptik malign sindrom (NMS)

Səbəb: antipsixotiklər (xüsusilə yüksək potensiyalı, məsələn, haloperidol), kəskin başlanğıc və ya dozanın artırılması.

Simptomlar (4 əsas):

1. Əzələ sərtliyi («qurğuşun boru» tipli);
2. Hipertermiya (38–42°C);
3. Vegetativ qeyri-sabitlik (arterial təzyiqin artması, taxikardiya, tərləmə);
4. Psixi vəziyyət dəyişikliyi (konfuziya → stupor → koma).

Laboratoriya: kreatinfosfokinaza (CPK) kəskin yüksəlmiş (>1000 U/L), mioglobinuriya, leykositoz, ALT/AST yüksək.

Müalicə (reanimasiya şöbəsində):

• Antipsixotikin dərhal kəsilməsi;
• Soyutma;
• Mayelər (rabdomioliz və kəskin böyrək çatışmazlığı riski);
• Dantrolen 1–2,5 mq/kq venadaxili — əzələ sərtliyini azaldır;
• Bromokriptin 2,5–5 mq hər 8 saat — dopamin aqonisti;
• Cavabsız hallarda EKT.

Letallıq: 5–20%; erkən tanınma və vaxtında müalicə ilə xeyli aşağı.

C.5. Kəskin distoniya

Səbəb: antipsixotik başlanğıcı, xüsusilə güclü D2 antaqonistləri.

Simptomlar:

• Kəskin əzələ spazmları — boyun (tortikolis), dil, göz (okulogirik kriz), qida borusu spazmı;
• Həyat təhlükəsi — laringeal spazm.

Müalicə:

• Difenhidramin 50 mq əzələ daxilinə və ya vena daxilinə — 15 dəqiqə ərzində yüngülləşmə baş verir;
• Benztropin 1–2 mq əzələdaxili/venadaxili;
• Antipsixotikin dozasının azaldılması və ya dəyişdirilməsi;
• Yüksək riskli pasiyentlərdə profilaktik antikolinergik təyin edilir.

C.6. Kəskin maniya və psixomotor oyanıqlıq

İdarəetmə:

• Təhlükəsiz mühit — sakit, stimullardan azad;
• Şifahi deeskalasiya ilk addımdır;
• Dərman müalicəsi:

- Üstünlük peroral yola verilir: haloperidol 2–5 mq + lorazepam 1–2 mq;

- Göstəriş olduqda əzələ daxilinə: haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq (50/50 şpris) və ya olanzapin əzələdaxili 10 mq (parenteral BZD ilə eyni vaxtda yox);

• Məcburi hospitalizasiya göstəriş olduqda;
• Fiziki məhdudlaşdırma — yalnız son çarə, həyat təhlükəsi olduqda və qısamüddətli.

C.7. Kəskin psixoz

Yuxarıdakı protokolla eyni qaydada tətbiq edilir. Differensial: üzvi səbəblər, maddə intoksikasiyası, doğuşdan sonrakı psixoz, NMS.

C.8. Katatoniya

Simptomlar:

• Stupor, mutizm;
• Katalepsiya («mum elastikliyi»);
• Negativizm;
• Manerizmlər, stereotiplər;
• Exolaliya, exopraksiya.

Birinci sıra müalicəsi:

• Lorazepam 1–2 mq venadaxili/əzələdaxili sınaq dozası — 1–2 saat ərzində əhəmiyyətli cavab → katatoniya diaqnozu və müalicə;
• Cavab alınarsa — doza 4–24 mq/günə çıxarılır;
• Cavab olmadıqda — EKT ikinci xətt müalicəsi kimi tətbiq edilir;
• Kəskin fazada antipsixotiklərdən qaçmaq lazımdır — onlar NMS-i provokasiya edə bilər.

Səbəblər araşdırılmalıdır: üzvi (ensefalit, epilepsiya), əhval pozuntusu, şizofreniya, autizm, bəzi maddələr.

ƏLAVƏ D

HƏRBİ-TİBBİ EKSPERTİZA (AZƏRBAYCANDA)

Bu əlavə Azərbaycan Respublikasında hərbi xidmətə yararlılıq qiymətləndirilməsi üçün psixiatrik aspektlərə dair praktik təlimat təqdim edir.

D.1. Hüquqi əsas

• «Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanunu;
• «Hərbi-tibbi ekspertiza haqqında Əsasnamə»;
• Müdafiə Nazirliyinin normativ aktları;
• Xəstəliklərin cədvəli — pozuntunun dərəcəsinə (yüngül/ağır) və A, B, V, Q qruplarına görə bölünür.

D.2. Psixiatrik qiymətləndirmə strukturu

Əsas ekspertiza:

• Şikayətlər və tarixçə (pasiyent və yaxın qohumları);
• Əvvəlki tibbi sənədlər;
• Klinik müsahibə və psixi statusun müayinəsi;
• Eksperimental-psixoloji müayinə (EPM) — psixoloq tərəfindən;
• Laboratoriya və instrumental müayinələr lazım olduqda;
• Differensial diaqnoz, əsas diaqnoz və xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinin qiymətləndirilməsi;
• Nəticə.

Tipik psixoloji testlər (EPM):

• MMPI-2 (Minnesota Çoxfazalı Şəxsiyyət İnventarı-2) — şəxsiyyət profili;
• Raven proqressiv matrisləri — intellekt;
• Luriya testləri — yaddaş, diqqət;
• Weksler intellekt şkalası (WAIS);
• Rorşax testi — proyektiv metod (müasir etibarlılığı mübahisəlidir);
• Bek, Hamilton şkalaları — əhval.

D.3. Psixiatrik pozuntular və hərbi xidmətə yararlılıq qiymətləndirilməsi

Qrupa görə təsnif (adaptasiya — yerli normativ aktlar əsasında):

A qrupu — xidmətə tam yararlı

Psixiatrik tarixçə yoxdur və ya cüzi keçici məsələlər.

B qrupu — məhdudiyyətlə yararlı

• Yüngül şəxsiyyət cizgiləri (pozuntu həddinə çatmayan);
• Müvəqqəti adaptasiya pozuntuları;
• Yüngül yuxu pozuntuları;
• Remissiya halında nevrotik pozuntular.

V qrupu — xidmət zamanı məhdud

• Qismən remissiya halında orta psixiatrik pozuntular;
• Müəyyən şəxsiyyət pozuntuları;
• Keçmiş PTSP, kompensasiya edilmiş;
• Orta dərəcədə neyrokoqnitiv disfunksiya.

Q qrupu — xidmətə yararsız

• Şizofreniya spektri;
• Bipolyar pozuntu;
• Ağır depressiya;
• Aktiv PTSP/kompleks PTSP (Qarabağ müharibəsi veteranları — ayrı müalicə proqramı);
• Maddə istifadəsi pozuntuları;
• Ağır şəxsiyyət pozuntuları;
• İntellektual əlillik (ağır);
• Autizm spektrinin ağır formaları;
• Aktiv intihar riski olan pozuntular;
• Parafilik pozuntular (ağır, aktiv).

D.4. Veteranların qiymətləndirilməsi və döyüş travması

Qarabağ müharibəsi veteranlarında:

• Kompleks PTSP yüksək yayılma göstərir — travmaya yönəldilmiş müdaxilə tələb olunur;
• Alkoqol və maddə istifadəsi komorbiddir;
• Depressiya, intihar riski;
• Ailə funksiyasının pozulması;
• Mənəvi zərər — döyüş zamanı etik konflikt (öldürmə, şahid olmaq);
• Tükənmə və retravmatizasiya risk amilləri.

Xüsusi reabilitasiya proqramları:

• Sübuta əsaslanan, travmaya yönəldilmiş terapiya (PE, CPT, EMDR);
• Veteranlar üçün qrup terapiyası;
• Ailə terapiyası;
• Dərman müalicəsi (SSGİ/SNGİ);
• Sosial reabilitasiya (iş, təhsil).

ƏLAVƏ E

ƏLAQƏLİ NEVROLOJİ VƏZİYYƏTLƏR

Psixiatriya və neyrologiyanın kəsişdiyi sahələrdə klinik praktika üçün vacib olan nevroloji xəstəliklərin qısa təsviri verilir.

E.1. Epilepsiya (8A60–8A6Z) və psixiatrik təzahürlər

Epileptik sindromlar və psixiatriya:

İnteriktal şəxsiyyət dəyişiklikləri (Geşvind sindromu — hiperreligiozluq, hipergrafiya, «viskozluq»);

- İnteriktal psixoz — uzunmüddətli TLE;

- Postiktal psixoz — tutmadan sonra 24–72 saat ərzində psixotik epizodlar;

- İktal təşviş və dissosiativ təzahürlər;

• Temporal lob epilepsiyası (TLE) — ən çox psixiatrik komorbidlik:
• Absans epilepsiyası — diqqət problemi, DƏHP ilə differensial;
• Yeniyetmə miyoklonik epilepsiya — yüksək komorbid təşviş, impulsivlik.

Psixogen (qeyri-epileptik) tutmalar (PNES) — dissosiativ nevroloji simptom pozuntusu (6B60.4):

• Video-EEQ — qızıl standart differensial;
• PNES — epilepsiya ilə tez-tez komorbid, 10–30%;
• Müalicə: KDT-PNES, antiepileptik dərmanların tədricən azaldılması.

Antiepileptiklərin psixiatrik yan təsirləri:

• Levetirasetam: aqressiya, qıcıqlılıq, depressiya;
• Fenobarbital, primidon: depressiya, koqnitiv yavaşlama;
• Topiramat: koqnitiv disfunksiya, depressiya;
• Lamotrigin: əhvalı stabilləşdirir.

E.2. Baş ağrısı və psixiatrik komorbidlik

• Migren — depressiya riski 2–4 dəfə yüksəkdir; təşviş pozuntuları;
• Klaster baş ağrısı — depressiya, intihar riski;
• Xronik gündəlik baş ağrısı — analgetiklərin həddindən artıq istifadəsi (MOH) — əhval pozuntusu ilə komorbidlik tez-tez müşahidə olunur;
• Təkrar gərginlik tipli baş ağrısı — sıx stress, təşviş ilə əlaqəli.

İdarəetmə:

• SSGİ/SNGİ bir çox baş ağrısı tipini yaxşılaşdırır;
• Trisiklik antidepressantlar (TCA, amitriptilin) migrenin profilaktikası üçün ənənəvi standartdır;
• Topiramat, valproat (doğuş yaşında olan qadınlarda deyil) profilaktik;
• KDT xronik baş ağrısında effektivdir;
• Opioidlərdən və analgetiklərin həddindən artıq istifadəsindən çəkinmək lazımdır.

E.3. Beyin-qan damar xəstəlikləri (insult)

• İnsultdan sonrakı depressiya: ilk ildə 30–40%;
• İnsultdan sonrakı maniya: nadir, sağ frontal və ya talamik zədələrdə;
• Psevdobulbar affekt (patoloji gülmə/ağlama): dekstrometorfan-kinidin kombinasiyası sübuta əsaslanan müalicədir;
• Vaskulyar koqnitiv pozuntu/demensiya: 6D81 kodu altında təsnif edilir;
• Reabilitasiya: multidisiplinar, psixiatrik dəstək mərkəzi rolunda.

E.4. Parkinson xəstəliyi

• Depressiya: 30–50%;
• Təşviş: 30–40%;
• Dopamin aqonistləri ilə induksiya olunan impuls nəzarəti pozuntusu: 13–36%;
• Parkinsonda psixoz: əsasən görmə hallüsinasiyaları; levodopa ilə induksiya olunur;
• Parkinsonda demensiya: 6D85.0;
• REM yuxu davranış pozuntusu: Parkinson xəstəliyi üçün erkən markerdir.

Müalicə xüsusiyyətləri:

• Antipsixotiklərin Parkinson xəstəliyində istifadəsi: kvetiapin, klozapin (D2 minimal blokada);
• Haloperidol, risperidon — motor simptomları pisləşdirir;
• SSGİ depressiya üçün;
• Pimavanserin — ABŞ-da Parkinson psixozu üçün təsdiq edilmişdir.

E.5. Multipl skleroz (MS)

• Depressiya: 30–50%;
• Təşviş: 30%;
• Bipolyar bənzər simptomlar: 5–10%;
• Psevdobulbar affekt;
• Koqnitiv disfunksiya — xəstəliyin çoxunda;
• Uyuşuqluq və yorğunluq — depressiya ilə sıx bağlıdır, differensial diaqnoz çətindir.

İnterferon-beta depressiyanı pisləşdirə bilər (sübut ziddiyyətli) — monitorinq tələb olunur.

E.6. Travmatik beyin zədəsi (TBZ)

• Post-konkussion sindromu: baş ağrısı, baş gicəllənməsi, yaddaş problemi, əhval dəyişikliyi;
• Xronik travmatik ensefalopatiya (CTE): təkrar zədələr, idman (boks, Amerika futbolu);
• PTSP + TBZ — çox tez-tez komorbid;
• Şəxsiyyət dəyişikliyi (6E68) — frontal zədələrdə.

E.7. Demensiya (ətraflı Bölmə 17-də)

• 6D80 Alsheymer;
• 6D81 Vaskulyar;
• 6D82 Levi cisimcik;
• 6D83 Frontotemporal;
• 6D84 Maddə-əlaqəli;
• 6D85.0 Parkinson ilə;
• 6D86 Demensiyada davranış və psixoloji pozuntular (BPSD).

E.8. Tutmalar, hərəkət pozuntuları və psixiatriya

• Turett sindromu (8A05.00) — XBT-11-də neyroloji xəstəliklər fəslində, lakin DƏHP və obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP) ilə komorbidliyi çox yüksəkdir;
• Vilson xəstəliyi — mis metabolizminin genetik pozuntusu; psixiatrik təzahür (depressiya, psixoz) tez-tez; yoxlanması — seruloplazmin, 24-saatlıq sidik mis;
• Hentinqton xəstəliyi — əhval pozuntuları, OKP, psixoz, motor xoreya.

ÜMUMİ MƏNBƏLƏR VƏ ƏDƏBİYYAT

Əsas XBT-11 və DSM-5-TR mənbələri

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11 Psixi, Davranış və Neyroinkişaf Pozuntuları üçün Klinik Təsvirlər və Diaqnostik Tələblər (KTTD). Cenevrə: Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST); 2024. ISBN: 9789240077263.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşr, Mətn Yenidən İşlənmiş (DSM-5-TR). APA Nəşriyyatı; 2022.
3. First M.B., Rid C.M., Hayman S.E., Saksena S. Psixi və Davranış Pozuntuları üçün XBT-11 Klinik Təsvirləri və Diaqnostik Təlimatlarının hazırlanması. «Dünya Psixiatriyası» (World Psychiatry). 2015;14:82–90.
4. Rid C.M. və b. Psixi, davranış və neyroinkişaf pozuntularının XBT-11 təsnifatında yeniliklər və dəyişikliklər. «Dünya Psixiatriyası» (World Psychiatry). 2019;18:3–19.

Klinik psixiatriya dərslikləri

1. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. 2-ci nəşr. Sankt-Peterburq: Reç; 2006.
2. Boland R., Verduin M.L., Ruiz P. (red.). Kaplan və Sadokun Psixiatriya üzrə Hərtərəfli Dərsliyi. 11-ci nəşr. Volters Kluver; 2024.
3. Geddes J.R., Andreasen N.C., Goodwin G.M. (red.). Yeni Oksford Psixiatriya Dərsliyi. 3-cü nəşr. Oksford Universiteti Nəşriyyatı; 2020.
4. Harrison P., Cowen P., Burns T., Fazel M. Qısa Oksford Psixiatriya Dərsliyi. 7-ci nəşr. Oksford Universiteti Nəşriyyatı; 2018.

Azərbaycan dilində mənbələr

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. «Psixi xəstələrin müayinəsi və müalicəsinin sərəncamı» üzrə normativ sənədlər.
2. «Psixiatriya yardımı haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu (2001, dəyişikliklərlə).

Praktik klinik qaydalar (guidelines)

1. Böyük Britaniyanın Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE). Klinik qaydalar — psixiatrik şərtlər üzrə: CG31 Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP), CG78 Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (ŞPP), NG222 Depressiya, CG113 Ümumiləşmiş təşviş pozuntusu (ÜTP), CG115 Alkoqol, CG158 Davranış pozuntuları, NG69 Qida qəbulu pozuntuları, NG116 Travma sonrası stress pozuntusu (PTSP), CG111 Enurez.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Praktik klinik qaydalar — şizofreniya, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (ŞPP), böyük depressiv pozuntu (TDP), yemə pozuntuları, Alsheymer xəstəliyi.
3. Ümumdünya Bioloji Psixiatriya Cəmiyyətləri Federasiyası (WFSBP). Klinik qaydalar — bipolyar pozuntu, şizofreniya, obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP), travma sonrası stress pozuntusu (PTSP), parafilik pozuntular.
4. Beynəlxalq Travmatik Stress Tədqiqatları Cəmiyyəti (ISTSS). Travma sonrası stress pozuntusunun profilaktikası və müalicəsi üzrə klinik qaydalar. 3-cü nəşr. 2019.
5. Kanada Əhval və Təşviş Müalicələri Şəbəkəsi (CANMAT) / Beynəlxalq Bipolyar Pozuntular Cəmiyyəti (ISBD). Əhval və təşviş pozuntularının müalicəsi üzrə Kanada şəbəkəsinin və bipolyar pozuntuların müalicəsi üzrə beynəlxalq cəmiyyətin klinik qaydaları. 2018, 2023.
6. Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyası (AACAP). Praktik parametrlər — uşaq və yeniyetmə psixiatrik pozuntuları.

Əsas resenziyalı (peer-review) jurnallar

1. «Amerika Psixiatriya Jurnalı» (American Journal of Psychiatry) — Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA).
2. «Dünya Psixiatriyası» (World Psychiatry) — Ümumdünya Psixiatriya Assosiasiyası (WPA).
3. «Lancet Psixiatriyası» (Lancet Psychiatry).
4. «JAMA Psixiatriyası» (JAMA Psychiatry).
5. «Britaniya Psixiatriya Jurnalı» (British Journal of Psychiatry).
6. «Psixoloji Tibb» (Psychological Medicine).
7. «Klinik Psixiatriya Jurnalı» (Journal of Clinical Psychiatry).
8. «Avropa Psixiatriyası» (European Psychiatry).

Onlayn resurslar

1. Beynəlxalq Xəstəliklərin Təsnifatı, 11-ci nəşri (XBT-11): https://icd.who.int
2. Massaçusets Ümumi Xəstəxanasının Qadın Ruhi Sağlamlığı Mərkəzi (ing. MGH Center for Women’s Mental Health): https://womensmentalhealth.org
3. Kokran Kitabxanası (ing. Cochrane Library): psixiatrik sistematik nəzərdən keçirmələr
4. «UpToDate Psixiatriya» (UpToDate Psychiatry) — klinik istinad resursu
5. «Psixiatriya Onlayn» (Psychiatry Online), Amerika Psixiatriya Assosiasiyasının nəşri (ing. APA Publishing) — dərsliklər, qaydalar
6. «Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası» (Columbia Suicide Severity Rating Scale): https://cssrs.columbia.edu

Kənan Rəhimov

Bakı, 2026

ragimoff.org