ƏLAVƏLƏR

---

ƏLAVƏ A

MONİTORİNQ VƏ MÜAYİNƏ STANDARTLARI

Bu əlavə psixotrop dərmanların istifadəsində təhlükəsizlik monitorinqi və psixiatrik xəstələrin tibbi vəziyyətinin izlənməsi üçün standart protokolları təqdim edir.

A.1. Antipsikotik terapiyada metabolik monitorinq

Atipik antipsikotiklər – xüsusilə olanzapin, kvetiapin, klozapin – metabolik sindrom riskini artırır (çəki artımı, dislipidemia, insulinə müqavimət, diabet).

Monitorinq cədvəli (APA/ADA 2004, İşıqlandırılmış ADA-APA-ACP-NAASO):

Əgər anormallıq aşkar olunsa:

• Çəki artımı ≥7%: dərman dəyişdirilməsinə bax (aripiprazol, ziprasidon – metabolik neytral);
• HbA1c ≥6,5% və ya aclı qlükoza ≥7: diabet konsultasiyası;
• LDL ≥3,4 mmol/L: pəhriz, statin.

Klozapinə spesifik monitorinq (agranulositoza görə):

ANC göstəriciləri:

• ≥2,0 × 10⁹/L: normal – müalicəni davam et;
• 1,5–2,0: həftəlik izləmə;
• 1,0–1,5: 2 gündə bir izləmə, hematoloq konsultasiyası;
• <1,0: dərman dayandırılır, hematoloq müdaxiləsi.

Antipsikotiklərdə EKG monitorinqi:

• QTc uzanması riski: xüsusi ziprazidon, haloperidol IV, ondansetron kombinasiya;
• Başlanğıc EKG risk amilləri olan xəstələrdə (ürək xəstəliyi, elektrolit pozuntusu, >65 yaş);
• QTc >500 msn və ya bazadan >60 msn artım – dərman dəyişikliyi;
• Risk artıran dərmanlar: klorpromazin, haloperidol (yüksək), tioridazin.

Hiperprolaktinemiya:

• Risperidon, amisulprid, paliperidon – yüksək risk;
• Simptomlar: amenore, galaktoreya, cinsi disfunksiya, osteoporoz;
• Bazal prolaktin; təkrar simptomla.

A.2. Litium monitorinqi

Dar terapevtik pəncərə – səviyyə 0,6–1,2 mEq/L, >1,5 toksik.

Litium intoksikasiyası əlamətləri:

• Tremor (daha güclü);
• Taksikardiya;
• Diareya, qusma;
• Yavaş, qarışıq nitq;
• Ataksiya;
• Konvulsiya – ağır vəziyyətlərdə.

Vəziyyət dəyişikliyində səviyyə yoxla: dehidratasiya, NSAİD əlavəsi, ACE inhibitor əlavəsi, böyrək funksiyasında dəyişiklik.

A.3. Antikonvulsantlar (valproat, karbamazepin, lamotrigin)

Valproat:

> Kritik: valproat doğuş yaşlı qadınlarda neyral boru defekti və koqnitiv zərər səbəbinə görə yalnız effektiv kontrasepsiya ilə, digər seçimlər əvvəlcə qiymətləndirildikdən sonra.

Karbamazepin:

• CBC, qaraciyər – başlanğıc, 1 ay, rüblük;
• HLA-B*1502 testi Asiya mənşəli xəstələrdə (Stevens-Johnson riski);
• Auto-induksiya səbəbindən səviyyənin enməsi ilk 4 həftədə – səviyyə yoxla.

Lamotrigin:

• Yavaş titrasiya – Stevens-Johnson sindromu riski;
• Başlanğıc 25 mq həftədə, 4–8 həftə ərzində hədəf dozaya;
• Valproat ilə birlikdə: başlanğıc 12,5 mq – valproat lamotrigin metabolizmini yavaşlatır;
• Dəri reaksiyası olsa – dərhal dayandır.

A.4. SSRİ və SNRİ monitorinqi

• Hiponatremiya riski – xüsusilə yaşlılarda, diuretik istifadə edənlərdə;
• Bazal Na, 1 ay sonra, sonra simptom ilə;
• Suicidalitet artımı xüsusilə 25 yaşdan aşağı başlanğıcda – ilk 1-2 ay yaxın monitorinq;
• QTc uzanma – esitalopram, sitalopram (yüksək dozalarda);
• Serotonin sindromu (MAOİ və ya triptan və s. kombinasiyada) – əlamətlərin öyrədilməsi.

A.5. Benzodiazepin istifadəsi

• Maximum uzunluq: 2–4 həftə;
• Uzunmüddətli istifadədə asılılıq qaçılmazdır;
• Azaltma sxemi (tapering): 25% hər 2 həftə, bəzən daha yavaş;
• Geriyə təpki simptomları (rebound anxiety, yuxusuzluq, tremor) normal və müvəqqətidir.

A.6. Psixoterapiya monitorinqi

Keyfiyyət göstəriciləri:

• Seansın davam müddəti, tezlik;
• Xəstə simptom şkalaları (PHQ-9, GAD-7 və s.) hər 4–6 həftə;
• Funksional göstəricilər;
• Terapevtik əlaqə qiymətləndirilməsi (Working Alliance Inventory);
• Kənar məqsədlərə çatma;
• Residiv əlamətləri.

Supervision və kolleqial konsultasiya – kompleks xəstələrdə və istəyən klinisist üçün.

---

ƏLAVƏ C

PSİXİATRİK TƏCİLİ VƏZİYYƏTLƏR

Bu əlavə həyatı təhdid edən və ya kəskin kliniki dəyərləndirmə tələb edən psixiatrik vəziyyətlərə praktik yanaşma təqdim edir.

C.1. Aktiv intihar riski

İlkin qiymətləndirmə:

• İntihar düşüncəsi varmı? Plan? Vasitə?
• Yaxınlıq, konkretlik: "Bu gün axşam həyətəm tabançayla..." vs ümumi "Bəzən ölmək istəyirəm";
• Əvvəlki cəhdlər – ən güclü prediktor;
• Maddə intoksikasiyası – inhibisiya azalır;
• Protektiv faktorlar – ailə, dini inanclar, gələcək planlar.

Yüksək risk əlamətləri:

• Konkret plan + vasitələrə çatımlılıq;
• Yaxın vəziyyət dəyişikliyi (itki, ağır xəstəlik);
• Təklik + rağın;
• Psixoz və ya ağır depressiya;
• Yeni başlanğıc və ya dərin hipomania (enerji qayıdır + aşağı əhval qalır);
• Yetkin kişi + əlillik + alkogol.

İdarəetmə:

Aşağı-orta risk:

• Təhlükəsizlik planı – yazılı;
• Vasitələrə çatımlılığın azaldılması (silah uzaqlaşdırılması, dərman kiçik miqdarlarda);
• Yaxın ambulator izləmə (24-48 saatda yenidən);
• Krizi xətti nömrəsi;
• Ailə iştirakı (razılıqla).

Yüksək risk:

• Hospitalizasiya (könüllü və ya məcburi);
• Yaxın nəzarət – 1:1 əgər çox yüksək;
• İntihar üsullarının kənarlaşdırılması (kəskin əşya, ip, pəncərə);
• Nəzarətli dərman qəbulu.

Məcburi hospitalizasiya Azərbaycan çərçivəsində:

• "Psixiatrik yardım haqqında" Azərbaycan Respublikası qanunu;
• Məcburi hospitalizasiya üçün iki psixiatrın qərarı və hüquqi prosedur;
• 72 saat təcili müşahidə sonra məhkəmə qərarı.

C.2. Delirium tremens və alkogol kəsilməsi

Simptomlar:

• Tremor – əllər, sonra ümumi;
• Təşviş, aqitasiya;
• Halüsinasiya – visual, tactile ("həşəratlar üzərimdə");
• Dezorientasiya;
• Autonom hiperaktivlik – taksikardiya, təzyiq, tərləmə, qızdırma;
• Tutmalar (~5-10%).

Müalicə (ICU və ya IMU şəraitində):

• Benzodiazepin – diazepam 10-20 mq IV/IM hər 15-20 dəq sedasyon əldə olunana qədər; sonra saxlayıcı rejim;
• Alternativ: lorazepam (qaraciyər disfunksiyası olanlarda);
• Tiamin 100-300 mq IV – Wernicke ensefalopatiyasının qarşısının alınması. Qlukoza verməzdən əvvəl.
• Maye və elektrolit bərpası;
• Magnezium sulfatı, kalium – çox vaxt aşağı;
• Ölümçüllük: müalicəsiz 15-20%, adekvat müalicə ilə <1%.

CIWA-Ar shkalası – monitorinqdə.

C.3. Serotonin sindromu

Səbəb: SSRİ + MAOİ, SSRİ + triptan, SSRİ + tramadol, SSRİ + linezolid, SSRİ + metilen mavisi və s.

Simptomlar:

• Mental dəyişiklik – aqitasiya, konfüziya;
• Autonom – taksikardiya, hipertoniya, hipertermiya, tərləmə;
• Neyromuskulyar – tremor, hiperrefleksiya, klonus (alt ekstremite – xüsusi əlamət).

Müalicə:

• Səbəb dərmanının dərhal kəsilməsi;
• Destek – mayelər, elektrolit, soyutma;
• Ağır hallarda siproheptadin 12 mq ilkin, 2 mq hər saat maksimum 32 mq/gün;
• İnvaziv müdaxilə (intubasiya) ağır hipertermiyada.

C.4. Antipsixotik Malign Sindrom (NMS)

Səbəb: antipsikotiklər (xüsusilə yüksək güclü, haloperidol), kəskin başlanğıc və ya dozanın artırılması.

Simptomlar (4 əsas):

1. Əzələ sərtliyi ("qurğuşun boru");
2. Hipertermiya (38–42°C);
3. Autonom dəyişkənlik (yüksək arterial təzyiq, taksikardiya, tərləmə);
4. Mental vəziyyət dəyişikliyi (konfüziya → stupor → koma).

Laboratoriya: CPK kəskin yüksək (>1000), mioqlobinuriya, leykositoz, ALT/AST yüksək.

Müalicə (ICU):

• Antipsikotikin dərhal kəsilməsi;
• Soyutma;
• Mayelər (rabdomioliz və akut böyrək çatışmazlığı riski);
• Dantrolen 1-2,5 mq/kq IV – əzələ sərtliyi azaldır;
• Bromokriptin 2,5-5 mq hər 8 saat – dopamin agonisti;
• EKT cavabsız hallarda.

Ölümçüllük: 5-20% adekvat müalicə ilə.

C.5. Kəskin distoniya

Səbəb: antipsikotik başlanğıcı, xüsusilə güclü D2 antaqonistləri.

Simptomlar:

• Kəskin əzələ spazmları – boyun (tortikolis), dil, göz (okuloqirik kriz), müəyyən qida-boru spazmı;
• Həyat təhlükəsi – laringeal spazm.

Müalicə:

• Difenhidramin 50 mq IM/IV – 15 dəqiqəyə rahatlama;
• Benztropin 1-2 mq IM/IV;
• Antipsikotikin dozasının azaldılması və ya dəyişdirilməsi;
• Profilaktik antikolinergik riskli xəstələrdə.

C.6. Kəskin mania və psixomotor aqitasiya

İdarəetmə:

- Oral tercihli: haloperidol 2-5 mq + lorazepam 1-2 mq;

- IM göstərişlə: haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq (50/50 şpris) və ya olanzapin IM 10 mq;

• Təhlükəsiz mühit – sakit, stimullardan azad;
• Verbal de-eskalasiya ilk addım;
• Dərman:
• Qeyri-könüllü hospitalizasiya göstərişlə;
• Fiziki təmkin – yalnız son seçim, şəxsi həyat təhlükəsi, qısamüddətli.

C.7. Kəskin psixoz

Yuxarıdakı ilə oxşar protokol. Diferensial: üzvi səbəblər, maddə intoksikasiyası, doğuşdan sonrakı psixoz, NMS.

C.8. Katatoniya

Simptomlar:

• Stupor, mutizm;
• Katalepsi ("mum əyilməsi");
• Negativizm;
• Manerizmlər, stereotiplər;
• Eholalia, ekopraksiya.

Birinci sıra müalicə:

• Lorazepam 1-2 mq IV/IM test – 1-2 saat ərzində əhəmiyyətli cavab → katatoniya diaqnozu və müalicə;
• Cavab alınsa – 4-24 mq/gün dozaya çıxarmaq;
• Cavabsız – ECT 2-ci sıra, çox effektiv;
• Antipsikotikdən qaçınmaq kəskin fazada – NMS tədbiqi provoke edə bilər.

Səbəbini axtar: üzvi (ensefalit, epilepsiya), əhval pozuntusu, şizofreniya, autizm, bəzi maddələr.

---

ƏLAVƏ D

HƏRBİ-TİBBİ EKSPERTİZA (AZƏRBAYCANDA)

Bu əlavə Azərbaycan Respublikasında hərbi xidmətə yararlılıq qiymətləndirilməsi üçün psixiatrik aspektlərə dair praktik təlimat təqdim edir.

D.1. Hüquqi əsas

• "Hərbi xidmətə çağırış haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu;
• Hərbi-tibbi ekspertiza haqqında Əsasnamə;
• Müdafiə Nazirliyinin normativ aktları;
• Xəstəliklərin cədvəli – yarıya bölünür: yüngül/ağır dərəcələr, A-D qruplarına.

D.2. Psixiatrik qiymətləndirmə strukturu

Əsas ekspertiza:

• Şikayətlər və anamnez (xəstə və yaxın qohumları);
• Əvvəlki tibbi sənədlər;
• Klinik müsahibə və mental status müayinəsi;
• Eksperimental-psixoloji müayinə (EPM) – psixoloq tərəfindən;
• Laboratoriya və instrumental müayinələr lazım olduqda;
• Diferensial, diaqnoz və xəstəliyin dərəcəsinin qiymətləndirilməsi;
• Nəticə.

Tipik psixoloji testlər (EPM):

• MMPI-2 (Minnesota Multiphasic Personality Inventory-2) – şəxsiyyət profili;
• Raven proqressiv matrisləri – intellekt;
• Luriya testləri – yaddaş, diqqət;
• Wechsler IQ şkalası (WAIS);
• Rorschach testi – proyektiv (mübahisəli müasir etibarlılığı);
• Beck, Hamilton şkalaları – əhval.

D.3. Psixiatrik pozuntular və hərbi xidmətə yararlılıq qiymətləndirilməsi

Qrupa görə təsnif (adaptasiya – yerli normativ aktlar əsas):

A qrupu – xidmətə tam yararlı

Psixiatrik tarixçə yoxdur və ya cüzi keçici məsələlər.

B qrupu – məhdudiyyətlə yararlı

• Yüngül şəxsiyyət cizgiləri (pozuntu həddinə çatmayan);
• Müvəqqəti adaptasiya pozuntuları;
• Yüngül yuxu pozuntuları;
• Remissiya halında nevrotik pozuntular.

V qrupu – xidmət zamanı məhdud

• Qismən remissiya halında orta psixiatrik pozuntular;
• Müəyyən şəxsiyyət pozuntuları;
• Keçmiş PTSD, kompensasiya edilmiş;
• Orta dərəcədə neyrokognitiv disfunksiya.

Q qrupu – xidmətə yararsız

• Şizofreniya spektri;
• Bipolyar pozuntu;
• Ağır depressiya;
• Aktiv PTSD/kompleks PTSD (Qarabağ müharibəsi veteranları – ayrıca müalicə proqramı);
• Maddə istifadəsi pozuntuları;
• Ağır şəxsiyyət pozuntuları;
• Mental gerilik;
• Autizm spektri ağır formalar;
• Aktiv intihar riski olan pozuntular;
• Parafilik pozuntular (ağır, aktiv).

D.4. doğuşdan sonrakı travma və veteran qiymətləndirməsi

Qarabağ müharibəsi veteranlarında:

• Kompleks PTSD yüksək yayılma – travma-yönəldilmiş müdaxilə;
• Alkogol və maddə istifadəsi komorbid;
• Depressiya, intihar riski;
• Ailə funksiya pozuntusu;
• Moral zərər – döyüş zamanı etik konflikt (öldürmə, şahid olmaq);
• Yanma və təkrar-travmatizasiya risk faktorları.

Spesifik reabilitasiya proqramları:

• Təsdiqli travma terapiyası (PE, CPT, EMDR);
• Qrup terapiyası veteranlara;
• Ailə terapiyası;
• Dərman (SSRİ/SNRİ);
• Sosial reabilitasiya (iş, təhsil).

---

ƏLAVƏ E

ƏLAQƏLİ NEYROLOJİ ŞƏRTLƏR

Psixiatriya və neyrologiyanın kəsişdiyi sahələrdə klinik praktika üçün vacib olan neyroloji xəstəliklərin qısa təsviri.

E.1. Epilepsiya (G40) və psixiatrik təzahürlər

Epileptik sindromlar və psixiatriya:

- İnter-ikt şəxsiyyət dəyişiklikləri (Geschwind sindromu – hiperreligiozluq, hipergrafiya, "viskozlıq");

- İnter-ikt psixoz – uzunmüddətli TLE;

- Post-ikt psixoz – tutma sonrası 24-72 saat ərzində psixotik epizodlar;

- İkt təşviş və dissosiativ təcrübələr;

• Temporal lob epilepsiyası (TLE) – ən çox psixiatrik komorbidlik:
• Absans epilepsiyası – diqqət problemi, DDHP ilə diferensial;
• Juvenile miyoklonik epilepsiya – yüksək komorbid təşviş, impulsivlik.

Psikogen (qeyri-epileptik) tutmalar (PNES) – dissosiativ neyroloji simptom pozuntusu (6B60.4):

• Video-EEG – qızıl standart diferensial;
• PNES – epilepsiya ilə tez-tez komorbid, 10-30%;
• Müalicə: KDT-PNES, antikonvulsantlardan yavaş kəsilmə.

Antiepileptiklərin psixiatrik yan təsirləri:

• Levetirasetam: aqressiya, qıcıqlılıq, depressiya;
• Fenobarbital, primidon: depressiya, koqnitiv yavaşlama;
• Topiramat: koqnitiv disfunksiya, depressiya;
• Lamotrigin: genə əhval stabilizasiya edir.

E.2. Baş ağrısı və psixiatrik komorbidlik

• Migren – depressiya riski 2-4× yüksək; anxiety pozuntuları;
• Kluster baş ağrısı – depressiya, intihar riski;
• Xronik gündəlik baş ağrısı – analgezik həddən istifadə (MOH) – əhval pozuntusu komorbid tez-tez;
• Təkrar tension baş ağrısı – sıx stres, təşviş ilə əlaqəli.

İdarəetmə:

• SSRİ/SNRİ bir çox baş ağrısı tipini yaxşılaşdırır;
• TCA (amitriptilin) profilaktik migren üçün tarixi standart;
• Topiramat, valproat profilaktik;
• KDT xroniki baş ağrısında effektivdir;
• Opioidlərdən və həddən analgesik istifadəsindən qaçmaq.

E.3. Beyin-qan damar xəstəlikləri (insult)

• Post-stroke depressiya: 30-40% ilk il;
• Post-stroke mania: nadir, sağ frontal və ya talamik zədələrdə;
• Pseudobulbar affekt (patoloji gülmə/ağlama): dekstrometorfan-kinidin kombinasiyası təsdiqli müalicədir;
• Vaskulyar koqnitiv pozuntu/demensiya: 6D81 altında klassifikasiya;
• Reabilitasiya: multidisiplinar, psixiatrik dəstək mərkəzi rolunda.

E.4. Parkinson xəstəliyi

• Depressiya: 30-50%;
• Təşviş: 30-40%;
• Dopamin agonisti-induksiyalı impuls nəzarət pozuntusu: 13-36%;
• Parkinsonda psixoz: əsasən vizual halüsinasiyalar; levodopa-induksiya;
• Parkinsonda demensiya: 6D85;
• REM yuxu davranış pozuntusu: Parkinson üçün erkən markeri.

Müalicə xüsusiyyətləri:

• Antipsikotiklərin Parkinsonda istifadəsi: kvetiapin, klozapin (D2 minimal blokada);
• Haloperidol, risperidon – motor simptomları pisləşdirir;
• SSRİ depressiya üçün;
• Pimavanserin – ABŞ-da Parkinson psixozu üçün təsdiqli.

E.5. Multipl skleroz (MS)

• Depressiya: 30-50%;
• Təşviş: 30%;
• Bipolyar bənzər simptomlar: 5-10%;
• Pseudobulbar affekt;
• Koqnitiv disfunksiya – xəstəliyin çoxunda;
• Uyuşuqluq və yorğunluq – depressiya ilə sıx, diferensial çətin.

İnterferon-beta terapiyası depressiyanı pisləşdirir – aktiv monitorinq.

E.6. Travmatik beyin zədəsi (TBZ)

• Post-konkussion sindromu: baş ağrısı, baş gicəllənməsi, yaddaş problemi, əhval dəyişikliyi;
• Kroniki travma ensefalopatiyası (CTE): təkrar zədələr, idman (boxing, amerikan futbolu);
• PTSD + TBZ – çox tez-tez komorbid;
• Şəxsiyyət dəyişikliyi (6E68) – frontal zədələrdə.

E.7. Demensiya (ətraflı Bölmə 17-də)

• 6D80 Alzheimer;
• 6D81 Vaskulyar;
• 6D82 Lewy cisimcik;
• 6D83 Frontotemporal;
• 6D84 Maddə-əlaqəli;
• 6D85 Parkinson ilə;
• 6D86 Davranış/psixoloji pozuntular demensiyada (BPSD).

E.8. Tutmalar, hərəkət pozuntuları və psixiatriya

• Tourette sindromu (8A05.00) – XBT-11-də neyroloji xəstəliklər fəslində, lakin DDHP, OKP ilə komorbid çox yüksək;
• Wilson xəstəliyi – mis metabolizmasının genetik pozuntusu; psixiatrik təqdim (depressiya, psixoz) tez-tez; yoxlanması – səruloplazmin, 24-saatlıq sidik mis;
• Huntington xəstəliyi – əhval pozuntuları, OKP, psixoz, motor korea.

---

QISALTMALAR VƏ AKRONİMLƏR

Psixiatriyada istifadə olunan əsas terminlər:

---

ÜMUMİ MƏNBƏLƏR VƏ ƏDƏBİYYAT

Əsas XBT-11 və DSM-5 mənbələri

1. WHO. Klinik Təsvirlər və Diaqnostik Tələblər for XBT-11 Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders (KTTD). Geneva: World Health Organization; 2024. ISBN: 9789240077263.
2. APA. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition, Text Revision (DSM-5-TR). APA Publishing; 2022.
3. First MB, Reed GM, Hyman SE, Saxena S. The development of the XBT-11 Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines for Mental and Behavioural Disorders. World Psychiatry, 2015; 14: 82–90.
4. Reed GM, et al. Innovations and changes in the XBT-11 classification of mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. World Psychiatry, 2019; 18: 3–19.

Klinik psixiatriya dərslikləri

1. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) 2-ci nəşr. Sankt-Peterburq: Reç, 2006.
2. Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P. Kaplan and Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry. 11th ed. Wolters Kluwer; 2023.
3. Gelder MG, Andreasen NC, Lopez-Ibor JJ, Geddes JR (eds). New Oxford Textbook of Psychiatry. 3rd ed. Oxford UP; 2020.
4. Cowen P, Harrison P, Burns T. Shorter Oxford Textbook of Psychiatry. 7th ed. Oxford UP; 2018.

Azərbaycan dilində mənbələr

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. "Psixi xəstələrin müayinəsi və müalicəsinin sərəncamı" üzrə normativ sənədlər.
2. "Psixiatrik yardım haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu (2001, dəyişikliklərlə).

Praktik klinik qaydalar (guidelines)

1. NICE (UK) Clinical Guidelines – psixiatrik şərtlər üzrə: CG31 OKP, CG78 BPD, CG90 Depressiya, CG113 GAD, CG115 Alkogol, CG158 Davranış pozuntuları, NG69 Yemə pozuntuları, NG116 PTSD, CG111 Enurez.
2. APA Practice Guidelines – schizofreniya, BPD, MDD, yemə pozuntuları, Alzheimer.
3. WFSBP Guidelines – bipolyar, şizofreniya, OKP, PTSD, paraphilic pozuntular.
4. ISTSS (International Society for Traumatic Stress Studies). PTSD Prevention and Treatment Guidelines. 3rd ed. 2019.
5. CANMAT/ISBD. Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments / International Society for Bipolar Disorders Treatment Guidelines. 2018, 2023.
6. AACAP Practice Parameters – uşaq və yeniyetmə psixiatrik pozuntuları.

Əsas peer-review jurnalları

1. American Journal of Psychiatry (APA)
2. World Psychiatry (WPA)
3. Lancet Psychiatry
4. JAMA Psychiatry
5. British Journal of Psychiatry
6. Psychological Medicine
7. Journal of Clinical Psychiatry
8. European Psychiatry

Onlayn resurslar

1. WHO XBT-11: https://icd.who.int
2. MGH Center for Women's Mental Health: https://womensmentalhealth.org
3. Cochrane Library: psixiatrik sistematik nəzərdən keçirmələr
4. UpToDate Psychiatry – klinik istinad resursu
5. Psychiatry Online (APA Publishing) – dərsliklər, qaydalar
6. Columbia Suicide Severity Rating Scale: https://cssrs.columbia.edu

---

\

\

\

\

\

\

\

\

\

<div style="text-align: right; font-size: 9pt;">

Kənan Rəhimov

Bakı, 2026

ragimoff.org

</div>