ƏLAVƏLƏR

---

ƏLAVƏ A

MONİTORİNQ VƏ MÜAYİNƏ STANDARTLARI

Bu əlavə psixotrop dərmanların istifadəsində təhlükəsizlik monitorinqi və psixiatrik xəstələrin tibbi vəziyyətinin izlənməsi üçün standart protokolları təqdim edir.

A.1. Antipsikotik terapiyada metabolik monitorinq

Atipik antipsikotiklər – xüsusilə olanzapin, kvetiapin, klozapin – metabolik sindrom riskini artırır (çəki artımı, dislipidemiya, insulinə müqavimət, diabet).

Monitorinq cədvəli (APA/ADA 2004, ADA/APA/AACE/NAASO konsensusu):

Anormallıq aşkar olunarsa:

• Çəki artımı ≥7%: dərman dəyişdirilməsinə bax (aripiprazol, ziprasidon – metabolik neytral);
• HbA1c ≥6,5% və ya aclı qlükoza ≥7: diabet konsultasiyası;
• LDL ≥3,4 mmol/L: pəhriz, statin.

Klozapinə spesifik monitorinq (agranulositoza görə):

ANC göstəriciləri:

• ≥2,0 × 10⁹/L: normal – müalicəni davam et;
• 1,5–2,0: həftəlik izləmə;
• 1,0–1,5: 2 gündə bir izləmə, hematoloq konsultasiyası;
• <1,0: dərman dayandırılır, hematoloq müdaxiləsi.

Antipsikotiklərdə EKG monitorinqi:

• QTc uzanması riski: xüsusilə ziprasidon, vena daxilinə haloperidol və ondansetron birlikdə;
• Başlanğıc EKG risk amilləri olan pasiyentlərdə (ürək xəstəliyi, elektrolit pozuntusu, >65 yaş);
• QTc >500 msn və ya bazadan >60 msn artım — dərman dəyişikliyi;
• Risk artıran dərmanlar: klorpromazin, haloperidol (yüksək), tioridazin.

Hiperprolaktinemiya:

• Risperidon, amisulprid, paliperidon — yüksək risk;
• Simptomlar: amenore, galaktoreya, cinsi disfunksiya, osteoporoz;
• Başlanğıcda bazal prolaktin; simptom yarandıqda təkrar.

A.2. Litium monitorinqi

Dar terapevtik pəncərə — səviyyə 0,6–1,2 mEq/L, >1,5 toksik.

Litium intoksikasiyası əlamətləri:

• Tremor (daha güclü);
• Taxikardiya;
• Diareya, qusma;
• Yavaş, qarışıq nitq;
• Ataksiya;
• Qıcolma — ağır hallarda.

Vəziyyət dəyişikliyində səviyyə yoxla: dehidratasiya, NSAİD əlavəsi, ACE inhibitor əlavəsi, böyrək funksiyasında dəyişiklik.

A.3. Antikonvulsantlar (valproat, karbamazepin, lamotrigin)

Valproat:

> Kritik: valproat doğuş yaşlı qadınlarda neyral boru defekti və koqnitiv zərər riskinə görə yalnız effektiv kontrasepsiya ilə, digər seçimlər əvvəlcə qiymətləndirildikdən sonra.

Karbamazepin:

• CBC, qaraciyər – başlanğıc, 1 ay, rüblük;
• HLA-B*1502 testi Asiya mənşəli pasiyentlərdə (Stevens-Johnson riski);
• Auto-induksiya səbəbindən səviyyənin enməsi ilk 4 həftədə – səviyyə yoxla.

Lamotrigin:

• Yavaş titrasiya — Stevens-Johnson sindromu riski;
• Başlanğıc 25 mq həftədə, 4–8 həftə ərzində hədəf dozaya;
• Valproat ilə birlikdə: başlanğıc 12,5 mq — valproat lamotrigin metabolizmini yavaşlatır;
• Dəri reaksiyası olsa – dərhal dayandır.

A.4. SSRİ və SNRİ monitorinqi

• Hiponatremiya riski — xüsusilə yaşlılarda, diuretik istifadə edənlərdə;
• Bazal Na, 1 ay sonra, sonra simptom ilə;
• Suicidalitet artımı xüsusilə 25 yaşdan aşağı başlanğıcda – ilk 1-2 ay yaxın monitorinq;
• QTc uzanma — esitalopram, sitalopram (yüksək dozalarda);
• Serotonin sindromu (MAOİ və ya triptan və s. kombinasiyada) – əlamətlərin öyrədilməsi.

A.5. Benzodiazepin istifadəsi

• Maksimum müddət — 2–4 həftə;
• Uzunmüddətli istifadədə asılılıq riski yüksəkdir;
• Azaltma sxemi (tapering): 25% hər 2 həftə, bəzən daha yavaş;
• Rebound simptomlar (narahatlıq, yuxusuzluq, tremor) gözləniləndir və müvəqqətidir.

A.6. Psixoterapiya monitorinqi

Keyfiyyət göstəriciləri:

• Seansın davam müddəti, tezlik;
• Pasiyentin simptom şkalaları (PHQ-9, GAD-7 və s.) hər 4–6 həftə;
• Funksional göstəricilər;
• Terapevtik əlaqə qiymətləndirilməsi (Working Alliance Inventory);
• Qoyulmuş məqsədlərə çatma;
• Residiv əlamətləri.

Superviziya və həmkarla məsləhətləşmə — mürəkkəb hallarda, həmçinin klinikçinin öz istəyi ilə.

---

ƏLAVƏ C

PSİXİATRİK TƏCİLİ VƏZİYYƏTLƏR

Təcili vəziyyətdə vaxt yoxdur: qərar dəqiqələrlə ölçülür və çox vaxt natamam məlumat üzərində qurulur. Bu əlavə məhz belə anlar üçündür — nə etməli olduğunuzu xatırladan qısa siyahılar, uzun mühakimə deyil. Siyahılar klinik düşüncəni əvəz etmir; onlar sizi tələsik unudula bilən addımdan qoruyur.

C.1. Aktiv intihar riski

İntihar riskinin qiymətləndirilməsi anket deyil, söhbətdir. Sual birbaşa verilməlidir — bu, fikri «təlqin etmir»; əksinə, pasiyentə çox vaxt ilk dəfə açıq danışmağa imkan verir. Dinlədiyiniz əsas şey niyyətin nə qədər konkretləşdiyidir.

İlkin qiymətləndirmə:

• İntihar düşüncəsi varmı? Plan? Vasitə?
• Planın konkretliyi: pasiyent vaxtı, yeri və vasitəni adlandırırsa, risk kəskin artır; «bəzən ölmək istəyirəm» kimi ümumi ifadə isə başqa səviyyədir;
• Əvvəlki cəhdlər — ən güclü prediktor;
• Maddə intoksikasiyası — inhibisiya azalır;
• Protektiv faktorlar — ailə, dini inanclar, gələcək planlar.

Yüksək risk əlamətləri:

• Konkret plan və vasitəyə asan çatımlılıq;
• Yaxın vəziyyət dəyişikliyi (itki, ağır xəstəlik);
• Təklik və xroniki ağrı;
• Psixoz və ya ağır depressiya;
• Depressiyadan çıxışın erkən mərhələsi — enerji qayıdır, əhval isə hələ aşağıdır;
• Yetkin kişi, əlillik, alkoqol.

İdarəetmə:

Aşağı-orta risk:

• Təhlükəsizlik planı — yazılı;
• Vasitələrə çatımlılığın azaldılması (silah uzaqlaşdırılması, dərman kiçik miqdarlarda);
• Yaxın ambulator izləmə (24–48 saat ərzində təkrar görüş);
• Böhran xəttinin nömrəsi;
• Ailə iştirakı (razılıqla).

Yüksək risk:

• Hospitalizasiya (könüllü və ya məcburi);
• Yaxın nəzarət – 1:1 əgər çox yüksək;
• Təhlükəli vasitələrin aradan qaldırılması (kəsici əşyalar, ip, pəncərəyə çıxış);
• Nəzarətli dərman qəbulu.

Azərbaycanda məcburi hospitalizasiya:

• "Psixiatrik yardım haqqında" Azərbaycan Respublikası qanunu;
• Məcburi hospitalizasiya üçün iki psixiatrın qərarı və hüquqi prosedur;
• 72 saatlıq təcili müşahidədən sonra məhkəmə qərarı.

C.2. Delirium tremens və alkogol kəsilməsi

Simptomlar:

• Tremor — əllər, sonra ümumi;
• Təşviş, aqitasiya;
• Hallüsinasiyalar — görmə və toxunma («dərimin üstündə həşəratlar»);
• Dezorientasiya;
• Vegetativ hiperaktivlik — taxikardiya, arterial təzyiqin artması, tərləmə, qızdırma;
• Qıcolmalar (~5–10%).

Müalicə (ICU və ya IMU şəraitində):

• Benzodiazepin — diazepam 10-20 mq IV/IM hər 15-20 dəq sedasiya əldə olunana qədər; sonra saxlayıcı rejim;
• Alternativ: lorazepam (qaraciyər disfunksiyası olanlarda);
• Tiamin 100-300 mq IV — Wernicke ensefalopatiyasının qarşısının alınması. Qlukoza verməzdən əvvəl.
• Maye və elektrolit bərpası;
• Magnezium sulfatı, kalium – çox vaxt aşağı;
• Letallıq: hospitalizasiya olunmuş pasiyentlərdə ~1–4%; müalicəsiz tarixi seriyalarda xeyli yüksək.

Monitorinq üçün CIWA-Ar şkalası.

C.3. Serotonin sindromu

Səbəb: SSRİ + MAOİ, SSRİ + triptan, SSRİ + tramadol, SSRİ + linezolid, SSRİ + metilen mavisi və s.

Simptomlar:

• Mental dəyişiklik — aqitasiya, konfüziya;
• Vegetativ — taxikardiya, arterial təzyiqin artması, hipertermiya, tərləmə;
• Neyromuskulyar — tremor, hiperrefleksiya, klonus (xüsusilə aşağı ətraflarda — səciyyəvi əlamət).

Müalicə:

• Səbəb dərmanının dərhal kəsilməsi;
• Dəstəkləyici müalicə — mayelər, elektrolitlər, soyutma;
• Ağır hallarda siproheptadin 12 mq ilkin, 2 mq hər saat maksimum 32 mq/gün;
• İnvaziv müdaxilə (intubasiya) ağır hipertermiyada.

C.4. Neyroleptik malign sindrom (NMS)

Səbəb: antipsikotiklər (xüsusilə yüksək güclü, haloperidol), kəskin başlanğıc və ya dozanın artırılması.

Simptomlar (4 əsas):

1. Əzələ rigidliyi («qurğuşun boru» tipli);
2. Hipertermiya (38–42°C);
3. Vegetativ qeyri-sabitlik (arterial təzyiqin artması, taxikardiya, tərləmə);
4. Mental vəziyyət dəyişikliyi (konfüziya → stupor → koma).

Laboratoriya: CPK kəskin yüksək (>1000), mioqlobinuriya, leykositoz, ALT/AST yüksək.

Müalicə (ICU):

• Antipsikotikin dərhal kəsilməsi;
• Soyutma;
• Mayelər (rabdomioliz və akut böyrək çatışmazlığı riski);
• Dantrolen 1-2,5 mq/kq IV – əzələ sərtliyi azaldır;
• Bromokriptin 2,5-5 mq hər 8 saat – dopamin agonisti;
• Cavabsız hallarda EKT.

Letallıq: 5–20%; erkən tanınma və vaxtında müalicə ilə xeyli aşağı.

C.5. Kəskin distoniya

Səbəb: antipsikotik başlanğıcı, xüsusilə güclü D2 antaqonistləri.

Simptomlar:

• Kəskin əzələ spazmları – boyun (tortikolis), dil, göz (okuloqirik kriz), qida borusu spazmı;
• Həyat təhlükəsi – laringeal spazm.

Müalicə:

• Difenhidramin 50 mq əzələ daxilinə və ya vena daxilinə — rahatlama 15 dəqiqə ərzində;
• Benztropin 1-2 mq IM/IV;
• Antipsikotikin dozasının azaldılması və ya dəyişdirilməsi;
• Riskli pasiyentlərdə profilaktik antikolinergik.

C.6. Kəskin mania və psixomotor aqitasiya

İdarəetmə:

- Üstünlük oral yola verilir: haloperidol 2-5 mq + lorazepam 1-2 mq;

- Göstəriş olduqda əzələ daxilinə: haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq (50/50 şpris) və ya olanzapin IM 10 mq;

• Təhlükəsiz mühit — sakit, stimullardan azad;
• Verbal de-eskalasiya ilk addım;
• Dərman:
• Qeyri-könüllü hospitalizasiya göstərişlə;
• Fiziki məhdudlaşdırma — yalnız son çarə, həyat təhlükəsi olduqda və qısamüddətli.

C.7. Kəskin psixoz

Yuxarıdakı ilə oxşar protokol. Differensial: üzvi səbəblər, maddə intoksikasiyası, doğuşdan sonrakı psixoz, NMS.

C.8. Katatoniya

Simptomlar:

• Stupor, mutizm;
• Katalepsiya («mum kimi əyilmə»);
• Negativizm;
• Manerizmlər, stereotiplər;
• Exolaliya, exopraksiya.

Birinci sıra müalicə:

• Lorazepam 1-2 mq IV/IM test — 1-2 saat ərzində əhəmiyyətli cavab → katatoniya diaqnozu və müalicə;
• Cavab alınsa – 4-24 mq/gün dozaya çıxarmaq;
• Cavabsız — EKT 2-ci sıra, çox effektiv;
• Antipsikotikdən qaçınmaq kəskin fazada – NMS-i provokasiya edə bilər.

Səbəbini axtar: üzvi (ensefalit, epilepsiya), əhval pozuntusu, şizofreniya, autizm, bəzi maddələr.

---

ƏLAVƏ D

HƏRBİ-TİBBİ EKSPERTİZA (AZƏRBAYCANDA)

Bu əlavə Azərbaycan Respublikasında hərbi xidmətə yararlılıq qiymətləndirilməsi üçün psixiatrik aspektlərə dair praktik təlimat təqdim edir.

D.1. Hüquqi əsas

• "Hərbi xidmətə çağırış haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu;
• Hərbi-tibbi ekspertiza haqqında Əsasnamə;
• Müdafiə Nazirliyinin normativ aktları;
• Xəstəliklərin cədvəli — pozuntunun dərəcəsinə (yüngül/ağır) və A–D qruplarına görə bölünür.

D.2. Psixiatrik qiymətləndirmə strukturu

Əsas ekspertiza:

• Şikayətlər və anamnez (pasiyent və yaxın qohumları);
• Əvvəlki tibbi sənədlər;
• Klinik müsahibə və mental status müayinəsi;
• Eksperimental-psixoloji müayinə (EPM) – psixoloq tərəfindən;
• Laboratoriya və instrumental müayinələr lazım olduqda;
• Differensial, diaqnoz və xəstəliyin dərəcəsinin qiymətləndirilməsi;
• Nəticə.

Tipik psixoloji testlər (EPM):

• MMPI-2 (Minnesota Multiphasic Personality Inventory-2) – şəxsiyyət profili;
• Raven proqressiv matrisləri — intellekt;
• Luriya testləri — yaddaş, diqqət;
• Wechsler IQ şkalası (WAIS);
• Rorschach testi — proyektiv metod (müasir etibarlılığı mübahisəlidir);
• Beck, Hamilton şkalaları — əhval.

D.3. Psixiatrik pozuntular və hərbi xidmətə yararlılıq qiymətləndirilməsi

Qrupa görə təsnif (adaptasiya – yerli normativ aktlar əsas):

A qrupu – xidmətə tam yararlı

Psixiatrik tarixçə yoxdur və ya cüzi keçici məsələlər.

B qrupu – məhdudiyyətlə yararlı

• Yüngül şəxsiyyət cizgiləri (pozuntu həddinə çatmayan);
• Müvəqqəti adaptasiya pozuntuları;
• Yüngül yuxu pozuntuları;
• Remissiya halında nevrotik pozuntular.

V qrupu – xidmət zamanı məhdud

• Qismən remissiya halında orta psixiatrik pozuntular;
• Müəyyən şəxsiyyət pozuntuları;
• Keçmiş PTSP, kompensasiya edilmiş;
• Orta dərəcədə neyrokognitiv disfunksiya.

Q qrupu – xidmətə yararsız

• Şizofreniya spektri;
• Bipolyar pozuntu;
• Ağır depressiya;
• Aktiv PTSP/kompleks PTSP (Qarabağ müharibəsi veteranları – ayrıca müalicə proqramı);
• Maddə istifadəsi pozuntuları;
• Ağır şəxsiyyət pozuntuları;
• Mental gerilik;
• Autizm spektri ağır formalar;
• Aktiv intihar riski olan pozuntular;
• Parafilik pozuntular (ağır, aktiv).

D.4. doğuşdan sonrakı travma və veteran qiymətləndirməsi

Qarabağ müharibəsi veteranlarında:

• Kompleks PTSP yüksək yayılma — travma-yönəldilmiş müdaxilə;
• Alkogol və maddə istifadəsi komorbid;
• Depressiya, intihar riski;
• Ailə funksiya pozuntusu;
• Moral zərər — döyüş zamanı etik konflikt (öldürmə, şahid olmaq);
• Yanma və təkrar-travmatizasiya risk faktorları.

Spesifik reabilitasiya proqramları:

• Təsdiqli travma terapiyası (PE, CPT, EMDR);
• Qrup terapiyası veteranlara;
• Ailə terapiyası;
• Dərman (SSRİ/SNRİ);
• Sosial reabilitasiya (iş, təhsil).

---

ƏLAVƏ E

ƏLAQƏLİ NEYROLOJİ ŞƏRTLƏR

Psixiatriya və neyrologiyanın kəsişdiyi sahələrdə klinik praktika üçün vacib olan neyroloji xəstəliklərin qısa təsviri.

E.1. Epilepsiya (G40) və psixiatrik təzahürlər

Epileptik sindromlar və psixiatriya:

- İnter-ikt şəxsiyyət dəyişiklikləri (Geschwind sindromu – hiperreligiozluq, hipergrafiya, "viskozlıq");

- İnter-ikt psixoz – uzunmüddətli TLE;

- Post-ikt psixoz – tutma sonrası 24-72 saat ərzində psixotik epizodlar;

- İkt təşviş və dissosiativ təcrübələr;

• Temporal lob epilepsiyası (TLE) — ən çox psixiatrik komorbidlik:
• Absans epilepsiyası — diqqət problemi, DDHP ilə differensial;
• Juvenile miyoklonik epilepsiya — yüksək komorbid təşviş, impulsivlik.

Psikogen (qeyri-epileptik) tutmalar (PNES) – dissosiativ neyroloji simptom pozuntusu (6B64.4):

• Video-EEG — qızıl standart differensial;
• PNES – epilepsiya ilə tez-tez komorbid, 10-30%;
• Müalicə: KDT-PNES, antikonvulsantlardan yavaş kəsilmə.

Antiepileptiklərin psixiatrik yan təsirləri:

• Levetirasetam: aqressiya, qıcıqlılıq, depressiya;
• Fenobarbital, primidon: depressiya, koqnitiv yavaşlama;
• Topiramat: koqnitiv disfunksiya, depressiya;
• Lamotrigin: genə əhval stabilizasiya edir.

E.2. Baş ağrısı və psixiatrik komorbidlik

• Migren — depressiya riski 2-4× yüksək; anxiety pozuntuları;
• Kluster baş ağrısı — depressiya, intihar riski;
• Xronik gündəlik baş ağrısı — analgezik həddən istifadə (MOH) – əhval pozuntusu komorbid tez-tez;
• Təkrar tension baş ağrısı — sıx stress, təşviş ilə əlaqəli.

İdarəetmə:

• SSRİ/SNRİ bir çox baş ağrısı tipini yaxşılaşdırır;
• TCA (amitriptilin) profilaktik migren üçün tarixi standart;
• Topiramat, valproat profilaktik;
• KDT xroniki baş ağrısında effektivdir;
• Opioidlərdən və həddən analgesik istifadəsindən qaçmaq.

E.3. Beyin-qan damar xəstəlikləri (insult)

• Post-stroke depressiya: 30-40% ilk il;
• Post-stroke mania: nadir, sağ frontal və ya talamik zədələrdə;
• Pseudobulbar affekt (patoloji gülmə/ağlama): dekstrometorfan-kinidin kombinasiyası təsdiqli müalicədir;
• Vaskulyar koqnitiv pozuntu/demensiya: 6D81 altında klassifikasiya;
• Reabilitasiya: multidisiplinar, psixiatrik dəstək mərkəzi rolunda.

E.4. Parkinson xəstəliyi

• Depressiya: 30-50%;
• Təşviş: 30-40%;
• Dopamin agonisti-induksiyalı impuls nəzarət pozuntusu: 13-36%;
• Parkinsonda psixoz: əsasən vizual hallüsinasiyalar; levodopa-induksiya;
• Parkinsonda demensiya: 6D85;
• REM yuxu davranış pozuntusu: Parkinson üçün erkən markeri.

Müalicə xüsusiyyətləri:

• Antipsikotiklərin Parkinsonda istifadəsi: kvetiapin, klozapin (D2 minimal blokada);
• Haloperidol, risperidon — motor simptomları pisləşdirir;
• SSRİ depressiya üçün;
• Pimavanserin — ABŞ-da Parkinson psixozu üçün təsdiqli.

E.5. Multipl skleroz (MS)

• Depressiya: 30-50%;
• Təşviş: 30%;
• Bipolyar bənzər simptomlar: 5-10%;
• Pseudobulbar affekt;
• Koqnitiv disfunksiya — xəstəliyin çoxunda;
• Uyuşuqluq və yorğunluq — depressiya ilə sıx, differensial çətin.

İnterferon-beta terapiyası depressiyanı pisləşdirir – aktiv monitorinq.

E.6. Travmatik beyin zədəsi (TBZ)

• Post-konkussion sindromu: baş ağrısı, baş gicəllənməsi, yaddaş problemi, əhval dəyişikliyi;
• Kroniki travma ensefalopatiyası (CTE): təkrar zədələr, idman (boxing, amerikan futbolu);
• PTSP + TBZ — çox tez-tez komorbid;
• Şəxsiyyət dəyişikliyi (6E68) – frontal zədələrdə.

E.7. Demensiya (ətraflı Bölmə 17-də)

• 6D80 Alzheimer;
• 6D81 Vaskulyar;
• 6D82 Lewy cisimcik;
• 6D83 Frontotemporal;
• 6D84 Maddə-əlaqəli;
• 6D85 Parkinson ilə;
• 6D86 Davranış/psixoloji pozuntular demensiyada (BPSD).

E.8. Tutmalar, hərəkət pozuntuları və psixiatriya

• Tourette sindromu (8A05.00) — XBT-11-də neyroloji xəstəliklər fəslində, lakin DDHP, OKP ilə komorbid çox yüksək;
• Wilson xəstəliyi — mis metabolizmasının genetik pozuntusu; psixiatrik təqdim (depressiya, psixoz) tez-tez; yoxlanması – səruloplazmin, 24-saatlıq sidik mis;
• Huntington xəstəliyi — əhval pozuntuları, OKP, psixoz, motor korea.

---

ÜMUMİ MƏNBƏLƏR VƏ ƏDƏBİYYAT

Əsas XBT-11 və DSM-5 mənbələri

1. WHO. XBT-11 Psixi, Davranış və Neyroinkişaf Pozuntuları üçün Klinik Təsvirlər və Diaqnostik Tələblər (KTTD). Geneva: World Health Organization; 2024. ISBN: 9789240077263.
2. APA. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th Edition, Text Revision (DSM-5-TR). APA Publishing; 2022.
3. First MB, Reed GM, Hyman SE, Saxena S. The development of the ICD-11 Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines for Mental and Behavioural Disorders. World Psychiatry, 2015; 14: 82–90.
4. Reed GM, et al. Innovations and changes in the ICD-11 classification of mental, behavioural and neurodevelopmental disorders. World Psychiatry, 2019; 18: 3–19.

Klinik psixiatriya dərslikləri

1. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) 2-ci nəşr. Sankt-Peterburq: Reç, 2006.
2. Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P. Kaplan and Sadock's Comprehensive Textbook of Psychiatry. 11th ed. Wolters Kluwer; 2023.
3. Gelder MG, Andreasen NC, Lopez-Ibor JJ, Geddes JR (eds). New Oxford Textbook of Psychiatry. 3rd ed. Oxford UP; 2020.
4. Cowen P, Harrison P, Burns T. Shorter Oxford Textbook of Psychiatry. 7th ed. Oxford UP; 2018.

Azərbaycan dilində mənbələr

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. "Psixi xəstələrin müayinəsi və müalicəsinin sərəncamı" üzrə normativ sənədlər.
2. "Psixiatrik yardım haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu (2001, dəyişikliklərlə).

Praktik klinik qaydalar (guidelines)

1. NICE (UK) Clinical Guidelines – psixiatrik şərtlər üzrə: CG31 OKP, CG78 BPD, CG90 Depressiya, CG113 GAD, CG115 Alkogol, CG158 Davranış pozuntuları, NG69 Yemə pozuntuları, NG116 PTSD, CG111 Enurez.
2. APA Practice Guidelines – schizofreniya, BPD, MDD, yemə pozuntuları, Alzheimer.
3. WFSBP Guidelines – bipolyar, şizofreniya, OKP, PTSP, paraphilic pozuntular.
4. ISTSS (International Society for Traumatic Stress Studies). PTSD Prevention and Treatment Guidelines. 3rd ed. 2019.
5. CANMAT/ISBD. Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments / International Society for Bipolar Disorders Treatment Guidelines. 2018, 2023.
6. AACAP Practice Parameters – uşaq və yeniyetmə psixiatrik pozuntuları.

Əsas peer-review jurnalları

1. American Journal of Psychiatry (APA)
2. World Psychiatry (WPA)
3. Lancet Psychiatry
4. JAMA Psychiatry
5. British Journal of Psychiatry
6. Psychological Medicine
7. Journal of Clinical Psychiatry
8. European Psychiatry

Onlayn resurslar

1. XBT-11: https://icd.who.int
2. MGH Center for Women's Mental Health: https://womensmentalhealth.org
3. Cochrane Library: psixiatrik sistematik nəzərdən keçirmələr
4. UpToDate Psychiatry — klinik istinad resursu
5. Psychiatry Online (APA Publishing) — dərsliklər, qaydalar
6. Columbia Suicide Severity Rating Scale: https://cssrs.columbia.edu

---

\

\

\

\

\

\

\

\

\

<div style="text-align: right; font-size: 9pt;">

Kənan Rəhimov

Bakı, 2026

ragimoff.org

</div>