| XBT-116B65 | PARSİAL DİSSOSİATİV İDENTİFİKASİYA POZUNTUSUPartial dissociative identity disorder |
| XBT-10F44.8 | Digər dissosiativ [konversion] pozuntular |
| DSM-5-TRF44.89 | Digər dəqiqləşdirilmiş dissosiativ pozuntu |
1. Tərif və nozologiya
Parsial Dissosiativ İdentifikasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B65 Partial Dissociative Identity Disorder) — DİP-ə (6B64) bənzər, lakin qeyri-dominant identifikasiyaların ardıcıl şəkildə pasiyentin davranışını və ya şüur funksiyasını tam tutmaması ilə fərqlənir. Bunun yerinə qeyri-dominant identifikasiyalar müdaxilə edir, lakin icraedici nəzarəti tam ələ keçirmir.
XBT-11-də ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi əlavə edilib; DSM-5-TR-də ayrıca yoxdur (DSM-5-TR-də Other Specified Dissociative Disorder daxilində qiymətləndirilə bilər).
2. Tarixçə
- XBT-11 (2019) — DİP-in spektri kimi tanınması, parsial forma rəsmi kateqoriya.
- Klinik təcrübədə «DDNOS» və ya «DİP-NOS» kimi tanınan vəziyyətlərə yeni diaqnostik çərçivə.
3. Epidemiologiya
- Yayılma dəqiq məlumat məhduddur — DİP-dən sıx olduğu güman edilir.
- Travma əsasında inkişaf edir.
- Komorbidlik DİP-ə bənzər.
4. Etiologiya və patogenez
DİP ilə eyni — uşaqlıq ağır travması, disorganize bağlanma, neyrobioloji dissosiativ proseslər.
5. Klinik təzahürlər
- İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti.
- Qeyri-dominant identifikasiyalar müdaxilə edir — daxili səslər, fikirlər, hisslər, hərəkətlər — lakin pasiyentin davranışını və şüurunu tam tutmur.
- Dominant identifikasiya gündəlik fəaliyyəti idarə edir.
- Daha az amneziya DİP ilə müqayisədə.
- Distres və funksional pozulma.
6. Diaqnoz
6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)
A. İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti.
B. Qeyri-dominant identifikasiyalar dominant identifikasiyanın şüur və davranış nəzarətini ardıcıl şəkildə tam tutmur; lakin nüfuz edici (intrusive) təcrübə kimi mövcuddur.
C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.
D. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.
6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr
- XBT-11 — DİP-dən «tam ələ keçirməmək» ilə fərqlənir.
- DSM-5-TR — Other Specified Dissociative Disorder (F44.89) daxilində qiymətləndirilə bilər.
6.3 Diaqnostika alqoritmi
DİP ilə eyni (bax 6B64 §6.3).
6.4 Differensial diaqnostika
| Vəziyyət | Fərqləndirici |
|---|---|
| DİP (6B64) | Qeyri-dominant identifikasiyalar dominant nəzarəti ardıcıl ələ keçirir + amneziya. |
| PTSP / KPTSP (6B40/6B41) | Travmatik intruzivlər; ayrı identifikasiyalar yox. |
| BPD (6D10.x) | Emosional dəyişkənlik dominant. |
| Şizofreniya (6A20) | Psixotik simptomlar. |
| Possession trance (mədəni) | Mədəni və dini kontekst. |
7. Müayinə və qiymətləndirmə
DİP ilə eyni (SCID-D-R, DES, MID).
8. Müalicə
DİP üçün fazalı yanaşma uyğunlaşdırılır (ISSTD 2011). Müalicə prinsipləri, mərhələləri və konkret metodikalar üçün bax 6B64 «Müalicə» bölməsi (o cümlədən «Müalicə metodikaları»).
9. Proqnoz
Fazalı terapiya ilə funksional bərpa; DİP-ə bənzər.
10. Mif və yanlış inanclar
Mif 1: «Parsial DİP-in „yüngül forması“dır»
Sübut: ayrı diaqnostik kateqoriyadır; funksional pozulma və travma yükü DİP ilə müqayisəli ola bilər.
Mif 2: «Daxili səslər həmişə psixotik simptomdur»
Sübut: dissosiativ səslər psixotik simptomlardan fərqlənir — daxili dialog, «öz» hisslə, antipsixotikə zəif cavab; SCID-D-R diferensiasiya üçün.
Mif 3: «Antipsixotik parsial DİP-də „səsləri“ sağaldır»
Sübut: dissosiativ səslər antipsixotikə cavab vermir; psixoterapiya birinci sıra.
Mif 4: «Pasiyent „rol oynayır“»
Sübut: faktitioz pozuntudan (6D50) fərqli — qazanc motivasiyası yox; klinik təcrübə pasiyent üçün distresli.
11. Mənbələr
- WHO. ICD-11. 6B65 Partial dissociative identity disorder. 2024.
- APA. DSM-5-TR. 2022.
- ISSTD. Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
- Reinders A.A.T.S. et al. J Nerv Ment Dis 2016;204(6):445–457.