Parsial dissosiativ identifikasiya pozuntusu (Partial dissociative identity disorder)

XBT-10F44.8	Digər dissosiativ [konversion] pozuntular
DSM-5-TRF44.89	Digər dəqiqləşdirilmiş dissosiativ pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Parsial Dissosiativ İdentifikasiya Pozuntusu (ing. XBT-11: 6B65 parsial dissosiativ identiklik pozuntusu; Partial Dissociative Identity Disorder) — DİP-ə (6B64) bənzər, lakin qeyri-dominant identifikasiyaların ardıcıl şəkildə pasiyentin davranışını və ya şüur funksiyasını tam tutmaması ilə fərqlənir. Bunun yerinə qeyri-dominant identifikasiyalar müdaxilə edir, lakin icraedici nəzarəti tam ələ keçirmir.

XBT-11-də ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi əlavə edilmişdir; DSM-5-TR-də ayrıca yoxdur (DSM-5-TR-də «digər dəqiqləşdirilmiş dissosiativ pozuntu» (Other Specified Dissociative Disorder) çərçivəsində qiymətləndirilə bilər).

2. Tarixçə

• XBT-11 (2019) — DİP-in spektrinin tanınması və parsial formanın rəsmi kateqoriya kimi müəyyən edilməsi.
• Klinik təcrübədə «başqa cür dəqiqləşdirilməmiş dissosiativ pozuntu» (DDNOS) kimi tanınan vəziyyətlərə yeni diaqnostik çərçivə təqdim olunur.

3. Epidemiologiya

• Yayılma haqqında dəqiq məlumat məhduddur — DİP-dən daha geniş yayıldığı güman edilir.
• Travma əsasında inkişaf edir.
• Komorbidlik DİP-də olduğu kimidir.

4. Etiologiya və patogenez

DİP ilə eynidir — uşaqlıq dövrünün ağır travması, dezorqanizə olunmuş bağlanma, neyrobioloji dissosiativ proseslər.

5. Klinik təzahürlər

• İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti.
• Qeyri-dominant identifikasiyalar müdaxilə edir (daxili səslər, fikirlər, hisslər, hərəkətlər), lakin pasiyentin davranışını və şüurunu tam tutmur.
• Dominant identifikasiya gündəlik fəaliyyəti idarə edir.
• DİP ilə müqayisədə daha az amneziya müşahidə olunur.
• Əzab-əziyyət və funksional pozulma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti.

B. Qeyri-dominant identifikasiyalar dominant identifikasiyanın şüur və davranış nəzarətini ardıcıl şəkildə tam tutmur; lakin intruziv (intrusive) təcrübə kimi mövcuddur.

C. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

D. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 — DİP-dən «tam ələ keçirməmək» ilə fərqlənir.
• DSM-5-TR — «digər dəqiqləşdirilmiş dissosiativ pozuntu» (Other Specified Dissociative Disorder; F44.89) çərçivəsində qiymətləndirilə bilər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

DİP ilə eyni (bax 6B64 §6.3).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

DİP ilə eyni (SCID-D-R, DES, MID).

8. Müalicə

DİP üçün fazalı yanaşma uyğunlaşdırılır (ISSTD 2011). Müalicə prinsipləri, mərhələləri və konkret metodikaları üçün 6B64 «Müalicə» bölməsinə baxın (o cümlədən «Müalicə metodikaları»).

9. Proqnoz

Fazalı terapiya ilə funksional bərpa; DİP-ə bənzər.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Parsial DİP — DİP-in „yüngül forması“dır»

Sübut: ayrı diaqnostik kateqoriyadır; funksional pozulma və travma yükü DİP ilə müqayisəli ola bilər.

Mif 2: «Daxili səslər həmişə psixotik simptomdur»

Sübut: dissosiativ səslər psixotik simptomlardan fərqlənir — daxili dialoq, «öz» hissi ilə müşayiət olunması, antipsixotiklərə zəif cavab; SCID-D-R fərqləndirmə üçün.

Mif 3: «Antipsixotiklər parsial DİP-də „səsləri“ aradan qaldırır»

Sübut: dissosiativ səslər antipsixotikə cavab vermir; psixoterapiya birinci sıra müalicədir.

Mif 4: «Pasiyent „rol oynayır“»

Sübut: süni pozuntudan (6D50) və simulyasiyadan fərqlidir — qəsdən uydurma yoxdur; klinik təcrübə pasiyent üçün əzabvericidir.

11. Mənbələr

1. ÜST. «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşri» (XBT-11). 6B65 Parsial dissosiativ identiklik pozuntusu. 2024.
2. APA. «Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşri, Mətn Yenilənməsi» (DSM-5-TR). 2022.
3. ISSTD. «Böyüklərdə Dissosiativ Şəxsiyyət Pozuntusunun Müalicəsi üzrə Təlimatlar, Üçüncü Yenidən İşlənmə». «Travma və Dissosiasiya Jurnalı» (J Trauma Dissociation). 2011;12(2):115–187.
4. Reynders A.A.T.S. və b. «Əsəb və Zehni Xəstəliklər Jurnalı» (J Nerv Ment Dis). 2016;204(6):445–457.