XBT-116C91	MÜXALİF-İNADKAR POZUNTU (ODD) Oppositional Defiant Disorder
XBT-10F91.3	MÜXALİF-İNADKAR POZUNTU (ODD)
DSM-5-TR313.81	MÜXALİF-İNADKAR POZUNTU (ODD)

1. Tərif və nozologiya

ODD (XBT-11: 6C91 Oppositional Defiant Disorder; DSM-5-TR: 313.81) — qəzəbli/irritabəl əhval, dava-dalaşçı/inadkar davranış və ya intiqamlı davranış paterni. Davranış pozuntusundan (CD) fərqli olaraq, başqalarının fundamental hüquqlarına müdaxilə yoxdur.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — emosional komponent (qəzəbli/irritabəl) ayrıca vurğulanır.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 3–11% məktəbəqədər və ya məktəb yaşı uşaqlarda.
• Cins: prebubertat oğlanlarda yüksək; postpubertat fərq azalır.
• Komorbidlik: ADHD ~40–60%, MDD, narahatlıq, CD-yə keçid 30%-də (uşaqlıq tipi ağır halda).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Mühit — sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası.
• Neyrobioloji — affektiv tənzimləmə, frontal-amigdala dövrəsi.
• Temperamental amillər (irritabellik).

5. Klinik mənzərə

8 simptom 3 kateqoriyada (≥ 4 simptom 6 ay)

• Qəzəbli/irritabəl əhval: tezbir qəzəblənmə; tezbir irritabəl; tezbir qəzəbli, narazı.
• Dava-dalaşçı/inadkar davranış: böyüklərlə mübahisə; qaydalara tabe olmama; başqalarını qəsdli qıçtıma; başqalarını günahlandırma.
• İntiqamlı davranış: son 6 ayda ən azı 2 dəfə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 8 simptomdan ≥ 4-ü 6 ay ərzində; ən azı bir kontekstdə (ev, məktəb, həmyaşıdlar); ən azı bir başqa kontekstdə fərqli şəxslə.

Yaş kvalifikatoru: 5 yaşa qədər simptomlar əksər günlərdə 6 ay; 5+ yaş — həftədə ≥ 1 dəfə 6 ay.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — şiddət (yüngül, orta, ağır) kontekst sayına görə.
• NICE NG158 — uşaq antisosial davranış üçün rəhbərlik.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + valideyn, müəllim.
2. CBCL, TRF, ECBI (Eyberg Child Behavior Inventory).
3. Komorbid ADHD skrining.
4. Disruptive Mood Dysregulation Disorder (DMDD) və depresiv pozuntu fərqi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• ECBI, CBCL.
• Komorbid ADHD, narahatlıq, MDD.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG158.
• AACAP — valideyn təlimi.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Valideyn təlimi birinci sıra:
  • PCIT — 2–7 yaş;
  • Incredible Years — 3–8 yaş;
  • Parent Management Training (Barkley) — 6+ yaş;
  • Triple P.
  • Komorbid ADHD — stimulyant.
  • SSRİ — komorbid narahatlıq/depressiya.
  • Məktəb-əsaslı müdaxilə.
  • İntimat partnyor zorakılığı şübhəsi — sosial xidmət koordinasiyası.
  1. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (PCIT) — Real vaxtda terapevtin koçluğu.
  2. «Incredible Years» proqramı — Qrup formatı.
  3. Triple P — Pozitiv Valideynlik Proqramı (Positive Parenting Program) — 5 pilləli sistem.
  4. Valideyn İdarəetmə Təlimi (Parent Management Training) — Barkli (Barkley) — Davranış prinsipləri əsaslı təlim.
  5. Eyberg Uşaq Davranış Sorğusu (ECBI — Eyberg Child Behavior Inventory) — Valideyn-rated davranış şkalası.

  9. Proqnoz

  • Erkən valideyn təlimi ilə əksər pasiyent yaxşılaşır.
  • Komorbid ADHD, ağır variantı — CD/ASPD riski.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «ODD adi »inadkar uşaq« davranışıdır»

  Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və tezlik əsasında qoyulur; normal yaş variantından fərqlənir.

  Mif 2: «Sərt intizam ODD-ni düzəldər»

  Sübut: sərt cəza simptomları gücləndirir; pozitiv valideyn təliminin effektivliyi sübut olunub.

  Mif 3: «Antipsixotik birinci sıra»

  Sübut: valideyn təlimi birinci sıradadır; antipsixotik refrakter hallarda nadirdir.

  Mif 4: «ODD həmişə CD-yə çevrilir»

  Sübut: 30%-də CD-yə keçid; uşaqlıq tipi və komorbidliklə risk yüksəkdir; əksəriyyət CD-yə çevrilmir.

  Mif 5: «Yalnız uşaq müalicə olunmalıdır, ailə yox»

  Sübut: valideyn təlimi mərkəzi komponentdir; uşaq tək başına psixoterapiya az effektivdir.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6C91 Oppositional defiant disorder. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE NG158. 2017.
  4. AACAP Practice Parameter (Steiner 2007).
  5. Eyberg S.M. et al. Evidence-based psychosocial treatments for children and adolescents with disruptive behavior. J Clin Child Adolesc Psychol 2008;37(1):215–237.