XBT-116C91	DAVRANIŞ-DİSSOSİAL POZUNTU Conduct-dissocial disorder
XBT-10F91	Davranış pozuntuları
DSM-5-TRF91.1	Davranış pozuntusu, uşaqlıqda başlanğıclı

1. Tərif və nozologiya

Davranış-Dissosial Pozuntu (XBT-11: 6C91 Conduct-Dissocial Disorder; DSM-5-TR: F91.1 Conduct Disorder) — başqalarının hüquqlarına və yaşa uyğun sosial normalara davamlı və təkrarlanan müdaxilə paterni. Tipik uşaqlıq/yeniyetməlikdə başlayır; yetkinlikdə antisosial şəxsiyyət pozuntusuna keçə bilər.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — «limited prosocial emotions» kvalifikator (psixopati xüsusiyyətlərinin uşaqlıq markeri).
• NICE CG158 (2017) — uşaq və yeniyetmə antisosial davranış.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 12 aylıq yayılma 2–10%, median 4%; oğlanlarda qızlardan yüksəkdir (DSM-5-TR).
• Cins: kişilərdə 3 dəfə yüksək.
• Başlanğıc — uşaqlıq (10 yaşa qədər, pis proqnoz) və ya yeniyetməlik (10+ yaş, yaxşı proqnoz).
• Komorbidlik: DDHP 50%, ODD, MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, öyrənmə pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–60%.
• Neyrobioloji — amigdala, prefrontal disregulasiyası, aşağı sympathetic arousal.
• Mühit — uşaqlıq travması, sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası, peer.
• Prenatal — tütün, alkohol.

5. Klinik təzahürlər

DSM-5-TR 15 simptom 4 kateqoriyada (≥ 3 simptom 12 ay)

• Aqressiya — insanlara/heyvana: təhdid, hücum, silah istifadə, fiziki zorakılıq, cinsi zorakılıq.
• Əşya zədəsi: qəsdli yanğın salma, başqa əşyaların zədələnməsi.
• Aldatma/oğurluq: evə girmə, yalan, oğurluq.
• Ciddi qayda pozulması: gec gəlmə, evdən qaçma, məktəbə getməmə (truancy).

«Limited prosocial emotions» kvalifikatoru (psixopatik xüsusiyyətlər)

• Empati və ya peşmanlıq yoxluğu;
• Performans haqqında qayğısızlıq;
• Affektiv kütlük (callous lack of emotion);
• Səthi affekt.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR meyarları (15-dən ≥ 3 simptom 12 ay; ən azı 1 simptom son 6 ay). Şiddət: yüngül, orta, ağır.

Başlanğıc: uşaqlıq tipi (≥ 1 simptom 10 yaşa qədər), yeniyetməlik tipi.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — «limited prosocial emotions» kvalifikator.
• XBT-11 — «Conduct-Dissocial Disorder»; uşaq, yeniyetmə, yetkin paternlərinə görə.
• NICE CG158 — diaqnoz və müdaxilə uşaq və yeniyetmələrdə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + valideyn, müəllim.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (K-SADS).
3. CBCL (Child Behavior Checklist), TRF (Teacher Report Form).
4. İCU (Inventory of Callous-Unemotional Traits) — psixopatik xüsusiyyətlər üçün.
5. Komorbidlik (DDHP, MDD, maddə, öyrənmə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CBCL, TRF, ICU.
• Komorbidlik skrininq.
• İntellektual və akademik qiymətləndirmə.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG158 · AACAP)

1. Valideyn təlimi (parent training programs) birinci sıra 3–11 yaş üçün:
   • Incredible Years (Webster-Stratton);
   • PCIT (Valideyn-uşaq qarşılıqlı əlaqə terapiyası (Parent-Child Interaction Therapy));
   • Triple P.
2. Yeniyetmələr üçün:
   • MST — Multisystemic Therapy (Henggeler S.W.) — ailə, peer, məktəb, icma əhatə edən;
   • FFT — Functional Family Therapy;
   • MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care.
3. Komorbid DDHP — stimulyant (aqressiyanı da azaldır).
4. Antipsixotik (risperidon) — ağır aqressiyada off-label, ehtiyatla; FDA təsdiqi yox (uşaq aqressiyası üçün spesifik).
5. «Scared Straight» və oxşar proqramlar əks-göstərişdir — Cochrane (Petrosino A. 2013) — bu proqramlar antisosial davranışı artırır.
6. Boot camp tipli «tough love» proqramları — sübut yox, zərərlidir.

8.2 Müalicə metodikaları

1. «Incredible Years» proqramı — Vebster-Stratton (Webster-Stratton) — 3–8 yaşlı uşaqların valideynləri üçün qrup proqramı; 14–22 seans.
2. Valideyn-Uşaq Qarşılıqlı Təsir Terapiyası (PCIT — Valideyn-uşaq qarşılıqlı əlaqə terapiyası (Parent-Child Interaction Therapy)) — 4–7 yaş; CDI + PDI.
3. Çoxsistemli Terapiya (MST — Multisystemic Therapy) — Yeniyetmələr üçün ev-əsaslı multisistem müdaxiləsi; sübut bazası ağır davranış pozuntusu üçün güclü.
4. Funksional Ailə Terapiyası (FFT — Functional Family Therapy) — Ailə əsaslı, 8–30 seans.
5. Çoxölçülü Müalicə Himayə Qayğısı (MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care) — Strukturlaşdırılmış himayədar ailə proqramı; ağır halda.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG158 (2017).
• AACAP Practice Parameter (Steiner H. 2007).
• Cochrane (Petrosino 2013) — Scared Straight əks-göstərişdir.

9. Proqnoz

• Uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə — yetkinlikdə ASPD ~40–50% riski.
• Yeniyetməlik tipi yaxşı proqnoz.
• Erkən valideyn təlimi və multisistem müdaxiləsi nəticələri əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Sərt cəza/intizam ən effektiv müdaxilədir»

Sübut: sərt cəza antisosial davranışı gücləndirir; pozitiv valideyn təlimi sübutludur.

Mif 2: «„Scared Straight“ proqramları gəncləri „düzəltdir“»

Sübut: Petrosino A. Cochrane 2013 — Scared Straight antisosial davranışı artırır (OR 1,68; 95% Eİ 1,20–2,36); əks-göstərişdir; mediada bəzən «təsirli» kimi təqdim edilir, lakin meta-analiz mənfi.

Mif 3: «Davranış pozuntusu mütləq ASPD-yə çevrilir»

Sübut: ~50% halların yeniyetməlik tipi remisya edir; uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə pis proqnoz.

Mif 4: «Stimulyant aqressiyanı artırır»

Sübut: komorbid DDHP-də stimulyant aqressiyanı azaldır; istifadə davranışın və yan təsirlərin monitorinqi ilə aparılır.

Mif 5: «Boot camp və ya hərbi mühit ağır CD-ni sağaldır»

Sübut: sübut yoxdur; bəzi tədqiqatlarda əksinə, vəziyyətin pisləşdiyi göstərilib.

Mif 6: «Antipsixotik standart birinci sıra»

Sübut: valideyn təlimi və psixososial yanaşmalar birinci sıra; risperidon ağır refrakter halda off-label.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C91 Conduct-dissocial disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG158. Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: recognition and management. 2017.
4. Steiner H., Remsing L. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Conduct Disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2007;46(1):126–141.
5. Petrosino A. et al. «Scared Straight» and other juvenile awareness programs for preventing juvenile delinquency. Cochrane Database Syst Rev 2013;(4):CD002796.
6. Henggeler S.W. Multisystemic Therapy. Guilford Press; 1998.
7. Sanders M.R. Development, evaluation, and multinational dissemination of the Triple P-Positive Parenting Program. Annu Rev Clin Psychol 2012;8:345–379.