XBT-116B22	PATOLOJİ BƏDƏN QOXUSU POZUNTUSU (ORS) Olfactory Reference Disorder
XBT-10F45.8	PATOLOJİ BƏDƏN QOXUSU POZUNTUSU (ORS)
DSM-5-TR300.3	PATOLOJİ BƏDƏN QOXUSU POZUNTUSU (ORS)

1. Tərif və nozologiya

Patoloji Bədən Qoxusu Pozuntusu (ORS) (XBT-11: 6B22 Olfactory Reference Disorder; DSM-5-TR: 300.3 OCD spektri daxilində spesifikləşdirilmiş və ya 300.7 BDD ilə əlaqəli) — pasiyentin bədənindən real olmayan və ya həddən artıq qiymətləndirilmiş pis iyə yayılması haqqında obsessiv inamla xarakterizə olunan pozuntudur. Pasiyent başqalarının onu qınamasını və ya rüsvay etməsini düşünür, kompulsiv yuyunma, deodorant istifadəsi, sosial qaçınma davranışı göstərir.

2. Tarixçə

• Pryse-Phillips W. (1971) — «olfactory reference syndrome» termini.
• DSM-IV — ayrı kateqoriya yox idi (Sayıqlama pozuntusu somatik alt-tip kimi).
• DSM-5 (2013) — OCD spektri qarşılıqlı pozuntu kimi qeyd; lakin ayrı kod təyin edilməyib.
• XBT-11 (2019) — ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi (6B22).

3. Epidemiologiya

• Yayılma: dəqiq epidemioloji məlumat məhdud; klinik və icmal hesabatlarına görə nadir, lakin underdiagnosed (Phillips K.A., Menard W. CNS Spectr 2011).
• Başlanğıc: erkən yetkinlik (orta 20–25 yaş).
• Cins: təxminən bərabər.
• Komorbidlik: MDD, sosial narahatlıq, OKP, BDD, suicid riski yüksək (cəhd ~50%).

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik və neyrobioloji üst-üstə düşmə OKP və BDD ilə.
• İnsight dəyişkəndir — bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• Sosial-mədəni amillər — bədən iyi haqqında sosial stiqma.

5. Klinik mənzərə

• Bədən iyi (ağız, ayaq qoltuq, genital, ümumi bədən) və ya nəfəs iyi haqqında obsessiv məşğuliyyət.
• Başqaların reaksiyasını «yanlış olaraq oxuma» (referent fikirlər) — öskürmə, burnu qaşıma, pəncərə açma «iy nəticəsi» kimi şərh olunur.
• Kompulsiv davranışlar — sıx-sıx yuyunma, paltar dəyişmə, deodorant, ətr, ağız təmizliyi, gum çeynəmə, sıxılı diş yuyulması.
• Sosial qaçınma — iş və məktəbdən qaçınma, sosial təcrid.
• Kompensator davranışlar — başqalarından məsafə saxlama.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Pasiyentin bədənindən pis iy yayıldığı və ya nəfəsdə pis iy olduğu haqqında davamlı məşğuliyyət — başqaları üçün ya görünməz, ya da cüzi.

B. Pasiyent obsessiyaya cavab olaraq təkrarlanan davranışlar (yuyunma, qoxu maskalama, dəri yoxlanması) və ya zehni hərəkətlər (özünü başqaları ilə müqayisə) icra edir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma yaradır.

D. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası (həqiqi halitoz, hiperhidroz, trimetilaminuriya, qoxu maddəsinin metabolik xəstəlikləri).

İnsight kvalifikatoru: yaxşı / orta — zəif / yox-sayıqlama səviyyəsində.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11 — ayrı kateqoriya kimi rəsmiyyət.
• DSM-5-TR — «Other specified obsessive-compulsive and related disorder» daxilində.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi və otorinolaringoloji müayinə — real halitoz, sinüsit, hipergidroz, mədə-bağırsaq xəstəlikləri istisnası.
3. Trimetilaminuriya (TMAU) — sidikdə trimetilamin testi (nadir genetik metabolik xəstəlik, «balıq iyi sindromu»).
4. İnsight səviyyəsi qiymətləndirməsi.
5. Komorbidlik və suicid riski (yüksək!).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Tibbi müayinə — stomatoloji, ENT, mədə-bağırsaq.
• TMAU testi (sidik trimetilamin).
• Şkala — spesifik yox; Y-BOCS uyğunlaşdırılmış istifadə.
• C-SSRS (yüksək suicid riski).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları

• KDT — OKP/BDD-yə uyğun yanaşma; ekspozisiya (qoxu yoxlama davranışının dayandırılması, sosial situasiyaya qayıdış), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
• SSRİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər.
• Augmentasiya — atipik antipsixotik (sayıqlama səviyyəsində insight).
• Sosial reabilitasiya.
• Suicid riski izlənməsi.

1. KDT (OKP/BDD-yə uyğunlaşdırılmış) — Ekspozisiya + ritualların qarşısının alınması + koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
2. SSRİ Yüksək Doza — OKP-yə bənzər; 8–12 həftə.

9. Proqnoz

Sübut bazası məhduddur. SSRİ + KDT ilə yaxşılaşma; intihar riski izlənir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent həqiqətən pis iyli ola bilər — əvvəlcə tibbi yoxlama olmadan psixiatrik diaqnoz qoyula bilməz»

Sübut: doğru — tibbi səbəblər (halitoz, hiperhidroz, TMAU) mütləq istisna edilməlidir; lakin tibbi səbəb yoxdursa və obsessiv məşğuliyyət davam edirsə, klinik vəziyyət iy referans pozuntusudur.

Mif 2: «Sıxsıx yuyunma və deodorant istifadəsi məsələni həll edər»

Sübut: kompulsiv davranışlar qısamüddətli rahatlıq verir, lakin pozuntunu gücləndirir; dəri qıcıqlanması, sosial pozulma artır.

Mif 3: «Pasiyent sadə özünə qiymət problemi yaşayır»

Sübut: klinik pozuntudur; intihar riski yüksəkdir (~50% cəhd); tibbi müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: «Yalnız antipsixotik effektivdir, çünki sayıqlamadır»

Sübut: insayt dəyişkəndir; SSRİ yüksək doza + KDT birinci sıra; antipsixotik auqmentasiya yalnız sayıqlama səviyyəsində.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B22 Olfactory reference disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Phillips K.A., Menard W. Olfactory reference syndrome. CNS Spectr 2011;16(11):245–251.
4. Pryse-Phillips W. An olfactory reference syndrome. Acta Psychiatr Scand 1971;47(4):484–509.