XBT-116B22	BƏDƏNİN QOXUSU POZUNTUSU Olfactory reference disorder
XBT-10F45.8	Digər somatoform pozuntular
DSM-5-TRF42.8	Digər dəqiqləşdirilmiş obsessiv-kompulsiv və əlaqəli pozuntu (olfaktor referens sindromu)

1. Tərif və nozologiya

Bədənin qoxusu pozuntusu (ORS) (XBT-11: 6B22 Olfactory Reference Disorder; DSM-5-TR: F42.8 Other Specified Obsessive-Compulsive and Related Disorder) — pasiyentin bədənindən real olmayan və ya həddən artıq qiymətləndirilmiş pis iy yayması haqqında obsessiv inamla xarakterizə olunan pozuntudur. Pasiyent başqalarının onu qınamasını və ya rüsvay etməsini düşünür, kompulsiv yuyunma, deodorant istifadəsi, sosial qaçınma davranışı göstərir.

2. Tarixçə

• Pryse-Phillips W. (1971) — «olfactory reference syndrome» termini.
• DSM-IV — ayrı kateqoriya yox idi (Sayıqlama pozuntusu somatik alt-tip kimi).
• DSM-5 (2013) — OCD spektri qarşılıqlı pozuntu kimi qeyd; lakin ayrı kod təyin edilməyib.
• XBT-11 (2019) — ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi (6B22).

3. Epidemiologiya

• Yayılma: dəqiq epidemioloji məlumat məhdud; klinik və icmal hesabatlarına görə nadir, lakin underdiagnosed (Phillips K.A., Menard W. Gen Hosp Psychiatry 2011).
• Başlanğıc: erkən yetkinlik (orta 20–25 yaş).
• Cins: təxminən bərabər.
• Komorbidlik: MDD, sosial narahatlıq, OKP, BDD, suicid riski yüksək (suicid fikirləri ~68%, cəhd ~32% — Phillips K.A., Menard W. Gen Hosp Psychiatry 2011, n=20).

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik və neyrobioloji üst-üstə düşmə OKP və BDD ilə.
• İnsayt dəyişkəndir — bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• Sosial-mədəni amillər — bədən iyi haqqında sosial stiqma.

5. Klinik təzahürlər

• Bədən iyi (ağız, ayaq qoltuq, genital, ümumi bədən) və ya nəfəs iyi haqqında obsessiv məşğuliyyət.
• Başqaların reaksiyasını «yanlış olaraq oxuma» (referent fikirlər) — öskürmə, burnu qaşıma, pəncərə açma «iy nəticəsi» kimi şərh olunur.
• Kompulsiv davranışlar — sıx-sıx yuyunma, paltar dəyişmə, deodorant, ətr, ağız təmizliyi, saqqız çeynəmə, tez-tez diş fırçalama.
• Sosial qaçınma — iş və məktəbdən qaçınma, sosial təcrid.
• Kompensator davranışlar — başqalarından məsafə saxlama.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Pasiyentin bədənindən pis iy yayıldığı və ya nəfəsdə pis iy olduğu haqqında davamlı məşğuliyyət — başqaları üçün ya görünməz, ya da kiçik.

B. Pasiyent obsessiyaya cavab olaraq təkrarlanan davranışlar (yuyunma, qoxu maskalama, dəri yoxlanması) və ya zehni hərəkətlər (özünü başqaları ilə müqayisə) icra edir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma yaradır.

D. Maddə və ya tibbi vəziyyət (real halitoz, hipergidroz, trimetilaminuriya, qoxu maddəsinin metabolik xəstəlikləri) istisnası.

İnsayt kvalifikatoru: yaxşı / orta — zəif / yox-sayıqlama səviyyəsində.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 — ayrı kateqoriya kimi rəsmiləşdirilib.
• DSM-5-TR — «Other specified obsessive-compulsive and related disorder» daxilində.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi və otorinolaringoloji müayinə — real halitoz, sinüsit, hipergidroz, mədə-bağırsaq xəstəlikləri istisnası.
3. Trimetilaminuriya (TMAU) — sidikdə trimetilamin testi (nadir genetik metabolik xəstəlik, «balıq iyi sindromu»).
4. İnsayt səviyyəsi qiymətləndirməsi.
5. Komorbidlik və suicid riski (yüksək!).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Tibbi müayinə — stomatoloji, ENT, mədə-bağırsaq.
• TMAU testi (sidik trimetilamin).
• Şkala — spesifik yox; Y-BOCS uyğunlaşdırılmış istifadə.
• C-SSRS (yüksək suicid riski).

8. Müalicə

1. KDT — OKP/BDD-yə uyğun yanaşma; ekspozisiya (qoxu yoxlama davranışının dayandırılması, sosial situasiyaya qayıdış), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
2. SSRİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər.
3. Augmentasiya — atipik antipsixotik (sayıqlama səviyyəsində insight).
4. Sosial reabilitasiya.
5. Suicid riski izlənməsi.

8.1 Müalicə metodikaları

1. KDT (OKP/BDD-yə uyğunlaşdırılmış) — Ekspozisiya + ritualların qarşısının alınması + koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
2. SSRİ Yüksək Doza — OKP-yə bənzər; 8–12 həftə.

9. Proqnoz

Sübut bazası məhduddur. SSRİ + KDT ilə yaxşılaşma; suicid riski izlənir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent həqiqətən pis iyli ola bilər — əvvəlcə tibbi yoxlama olmadan psixiatrik diaqnoz qoyula bilməz»

Sübut: doğru — tibbi səbəblər (halitoz, hipergidroz, TMAU) mütləq istisna edilməlidir; lakin tibbi səbəb yoxdursa və obsessiv məşğuliyyət davam edirsə, klinik vəziyyət iy referans pozuntusudur.

Mif 2: «Sıxsıx yuyunma və deodorant istifadəsi məsələni həll edər»

Sübut: kompulsiv davranışlar qısamüddətli rahatlıq verir, lakin pozuntunu gücləndirir; dəri irritasiyası, sosial pozulma artır.

Mif 3: «Pasiyent sadə özünə qiymət problemi yaşayır»

Sübut: klinik pozuntudur; suicid riski yüksəkdir (suicid fikirləri ~68%, cəhd ~32%); tibbi müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: «Yalnız antipsixotik effektivdir, çünki sayıqlamadır»

Sübut: insight dəyişkəndir; SSRİ yüksək doza + KDT birinci sıra; antipsixotik augmentasiya yalnız sayıqlama səviyyəsində.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B22 Olfactory reference disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Phillips K.A., Menard W. Olfactory reference syndrome: demographic and clinical features of imagined body odor. Gen Hosp Psychiatry 2011;33(4):398–406.
4. Pryse-Phillips W. An olfactory reference syndrome. Acta Psychiatr Scand 1971;47(4):484–509.