XBT-116C72	KOMPULSİV CİNSİ DAVRANIŞ POZUNTUSU Compulsive Sexual Behaviour Disorder
XBT-10F52.7	KOMPULSİV CİNSİ DAVRANIŞ POZUNTUSU
DSM-5-TR312.34	KOMPULSİV CİNSİ DAVRANIŞ POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Kompulsiv Cinsi Davranış Pozuntusu (XBT-11: 6C72 Compulsive Sexual Behaviour Disorder) — intensiv, təkrarlanan cinsi impulsları və davranışları nəzarət etmədə davamlı uğursuzluq paterni olub, əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulmaya səbəb olur. XBT-11-də impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasına daxil edilmişdir.

DSM-5-TR-də ayrıca diaqnoz yoxdur («Hypersexual Disorder» DSM-5-ə daxil edilməmişdir). «Sex addiction» termini elmi cəmiyyət tərəfindən mübahisəli olaraq qəbul edilir.

2. Tarixçə

• Krafft-Ebing (1886) — «hyperaesthesia sexualis».
• 1980-90-cı illər — «sexual addiction» konsepsiyası (Carnes P.) populyarlaşdı, lakin elmi cəmiyyət tərəfindən mübahisəli qaldı.
• DSM-5 (2013) — «Hypersexual Disorder» daxil edilmədi.
• XBT-11 (2019) — Kompulsiv Cinsi Davranış Pozuntusu (impuls nəzarəti, asılılıq DEYİL) rəsmi kateqoriya kimi əlavə.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 1–6% (geniş diapazon, ölçü vasitələrindən asılı).
• Cins: kişilərdə yüksək (klinik populyasiyalarda 5:1).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, BPD, maddə istifadəsi, OKP, ADHD.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər — impulsivlik, kompulsivlik, koqnitiv-emosional disregulasiya, travma.
• Neyrobioloji oxşarlıqlar maddə istifadəsi pozuntuları və OKP ilə.
• Sosial-mədəni — internet pornoqrafiya əlçatanlığı.

5. Klinik mənzərə

• Cinsi fantaziyalara, impulslara, davranışlara həddən artıq vaxt sərf etmək.
• Negativ nəticələrə baxmayaraq davranışın azaldılması cəhdlərinin uğursuzluğu.
• Distress azaltma və ya emosional qəbul etmə üçün cinsi davranışdan istifadə.
• Cinsi davranış kontrolu pozulması ilə əhəmiyyətli funksional pozulma (münasibətlər, iş, sağlamlıq, hüquqi).
• Tipik formalar — kompulsiv masturbasiya, çoxsaylı cinsi partnyorlar, kommersial cinsi xidmətlərə qonaq, problemli pornoqrafiya istifadəsi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. İntens cinsi impulsları və davranışları kontrol etmədə davamlı uğursuzluq paterni.

B. Aşağıdakılardan ≥ 1:

1. Təkrarlanan cinsi fəaliyyət fərdin həyatının digər sahələrinin (sağlamlıq, münasibətlər, məsuliyyət) zəifləməsinə gətirir;
2. Pasiyent təkrarlanan və əhəmiyyətli cəhdlər göstərmişdir kontrolü əldə etmək üçün — uğursuz olub;
3. Davranış davam edir negativ nəticələrə baxmayaraq;
4. Davranış əhəmiyyətli zövq yaratmasa belə davam edir.

C. Müddət ≥ 6 ay.

D. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

E. Mənəvi-dini qınaq kifayət deyil — funksional pozuntu və ya neytral distres.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11: impuls nəzarəti pozuntuları; «sex addiction» termini istifadə edilmir.
• DSM-5-TR: ayrıca diaqnoz yoxdur; klinik praktikada «Other Specified Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorder» daxilində.
• Mənəvi-dini qıçtı əsasında diaqnoz qoyulmamalıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Şkala — CSBI (Compulsive Sexual Behavior Inventory).
3. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, BPD, maddə, OKP).
4. Cinsi yolla keçən infeksiyalar (STI) skrining.
5. Hüquqi və münasibət nəticələri.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CSBI.
• Komorbidlik şkalaları.
• STI skrining.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• WHO — XBT-11 rəsmi kateqoriya.
• APA — DSM-5-TR-də ayrıca diaqnoz yox; mübahisəli sahə.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Psixoterapiya birinci sıra — KDT, ACT, mindfulness-əsaslı yanaşma. Sübut bazası inkişaf etməkdə.
• Naltrekson off-label — opioid antaqonisti; bəzi tədqiqatlarda mülayim effekt.
• SSRİ — komorbid MDD/narahatlıqda.
• Münasibət/cüt terapiyası — komorbid kontekstdə.
• Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yoxdur.

1. KDT və Qəbul-Öhdəlik Terapiyası (ACT) — Tetikleyicilərin idarəsi, dəyər-əsaslı davranış.
2. Naltrekson off-label — Cravings azaltma.
3. Kompulsiv Cinsi Davranış Sorğusu (CSBI — Compulsive Sexual Behavior Inventory) — Şiddət şkalası.
4. Self-help (SAA, SLAA) — 12-step əsaslı; sübut bazası məhdud.

9. Proqnoz

• KDT və ACT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbidlik müalicəsi vacib.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Sex addiction maddə asılılığı kimi diaqnozdur»

Sübut: XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntusudur; «asılılıq» konsepsiyası mübahisəlidir, DSM-5-də qəbul edilməyib.

Mif 2: «Yüksək cinsi maraq sex addiction əlamətidir»

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və kontrol uğursuzluğu tələb edir; sadəcə yüksək cinsi fəaliyyət xəstəlik deyil.

Mif 3: «Mənəvi-dini norma yarımlanması diaqnoz əsasıdır»

Sübut: XBT-11 — dini-mənəvi qınaq kifayət deyil; funksional pozuntu və ya neytral distres tələb olunur.

Mif 4: «Pornoqrafiya istifadəsi həmişə xəstəlikdir»

Sübut: normal istifadə və kompulsiv istifadə fərqlidir; nəzarətin pozulması və funksional yük diaqnostikdir.

Mif 5: «Kimyəvi kastrasiya (testosteron supresiyası) standart müalicədir»

Sübut: bu yanaşma yalnız ağır parafilik pozuntularda (məs. pedofilik aktiv risk) WFSBP göstərişinə görədir; ümumi kompulsiv cinsi davranış üçün tövsiyə edilmir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C72 Compulsive sexual behaviour disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kraus S.W. et al. Compulsive sexual behaviour disorder in the ICD-11. World Psychiatry 2018;17(1):109–110.
4. Grubbs J.B., Hoagland K.C., Lee B.N. et al. Sexual addiction 25 years on. Clin Psychol Rev 2020;82:101925.