XBT-116C72	KOMPULSİV CİNSİ DAVRANIŞ POZUNTUSU Compulsive sexual behaviour disorder
XBT-10F52.7	Yüksək cinsi meyllik
DSM-5-TR—	DSM-5-TR-də ekvivalenti yoxdur

1. Tərif və nozologiya

Kompulsiv Cinsi Davranış Pozuntusu (XBT-11: 6C72 Compulsive Sexual Behaviour Disorder) — intensiv, təkrarlanan cinsi impulsları və davranışları nəzarət etmədə davamlı uğursuzluq paterni; əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma yaradır. XBT-11-də impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasına daxil edilib.

DSM-5-TR-də ayrıca diaqnoz yoxdur («Hypersexual Disorder» DSM-5-ə daxil edilməmişdir). «Sex addiction» termini elmi cəmiyyət tərəfindən mübahisəlidir.

2. Tarixçə

• Krafft-Ebing (1886) — «hyperaesthesia sexualis».
• 1980-90-cı illər — «sexual addiction» konsepsiyası (Carnes P.) populyarlaşdı, lakin elmi cəmiyyət tərəfindən mübahisəli qaldı.
• DSM-5 (2013) — «Hypersexual Disorder» daxil edilmədi.
• XBT-11 (2019) — Kompulsiv Cinsi Davranış Pozuntusu (impuls nəzarəti, asılılıq deyil) rəsmi kateqoriya kimi əlavə.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 1–6% (geniş diapazon, ölçü vasitələrindən asılı).
• Cins: kişilərdə yüksək (klinik populyasiyalarda 5:1).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, BPD, maddə istifadəsi, OKP, DDHP.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər — impulsivlik, kompulsivlik, koqnitiv-emosional disregulasiya, travma.
• Neyrobioloji oxşarlıqlar maddə istifadəsi pozuntuları və OKP ilə.
• Sosial-mədəni — internet pornoqrafiya əlçatanlığı.

5. Klinik təzahürlər

• Cinsi fantaziyalara, impulslara, davranışlara həddən artıq vaxt sərf etmək.
• Negativ nəticələrə baxmayaraq davranışın azaldılması cəhdlərinin uğursuzluğu.
• Distress azaltma və ya emosional qəbul etmə üçün cinsi davranışdan istifadə.
• Cinsi davranış kontrolu pozulması ilə əhəmiyyətli funksional pozulma (münasibətlər, iş, sağlamlıq, hüquqi).
• Tipik formalar — kompulsiv masturbasiya, çoxsaylı cinsi partnyorlar, kommersial cinsi xidmətlərə qonaq, problemli pornoqrafiya istifadəsi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. İntens cinsi impulsları və davranışları kontrol etmədə davamlı uğursuzluq paterni.

B. Aşağıdakılardan ≥ 1:

1. Təkrarlanan cinsi fəaliyyət fərdin həyatının digər sahələrinin (sağlamlıq, münasibətlər, məsuliyyət) zəifləməsinə gətirir;
2. Pasiyent kontrolü əldə etmək üçün təkrarlanan və əhəmiyyətli cəhdlər göstərmiş, lakin uğursuz olmuşdur;
3. Davranış negativ nəticələrə baxmayaraq davam edir;
4. Davranış əhəmiyyətli zövq yaratmasa belə davam edir.

C. Müddət ≥ 6 ay.

D. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

E. Yalnız mənəvi-dini mühakimə və qınaqla bağlı distress meyarı ödəmir; funksional pozulma, yaxud bu mühakimədən asılı olmayan distress tələb olunur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11: impuls nəzarəti pozuntuları; «cinsi asılılıq» termini istifadə edilmir.
• DSM-5-TR: ayrıca diaqnoz yoxdur; klinik praktikada «Other Specified Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorder» daxilində.
• Yalnız mənəvi-dini qınaq əsasında diaqnoz qoyulmamalıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Şkala — CSBI (Compulsive Sexual Behavior Inventory).
3. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, BPD, maddə, OKP).
4. Cinsi yolla keçən infeksiyalar (STI) skrininq.
5. Hüquqi və münasibət nəticələri.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CSBI.
• Komorbidlik şkalaları.
• STI skrininq.

8. Müalicə

1. Psixoterapiya birinci sıra — KDT, ACT, mindfulness-əsaslı yanaşma. Sübut bazası inkişaf etməkdə.
2. Naltrekson off-label — opioid antaqonisti; bəzi tədqiqatlarda mülayim effekt.
3. SSRİ — komorbid MDD/narahatlıqda.
4. Qrup dəstəyi (S-Anon, SAA) — adjunkt.
5. Münasibət/cüt terapiyası — komorbid kontekstdə.
6. Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yoxdur.

8.1 Müalicə metodikaları

1. KDT və Qəbul-Öhdəlik Terapiyası (ACT) — Tətikləyicilərin idarəsi, dəyər-əsaslı davranış.
2. Naltrekson off-label — Cravings azaltma.
3. Kompulsiv Cinsi Davranış Sorğusu (CSBI — Compulsive Sexual Behavior Inventory) — Şiddət şkalası.
4. Özünəyardım (SAA, SLAA) — 12-step əsaslı; sübut bazası məhdud.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• WHO — XBT-11 rəsmi kateqoriya.
• APA — DSM-5-TR-də ayrıca diaqnoz yox; mübahisəli sahə.

9. Proqnoz

• KDT və ACT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbidlik müalicəsi vacib.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Cinsi asılılıq maddə asılılığı kimi diaqnozdur»

Sübut: XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntusu; «asılılıq» konsepsiyası mübahisəli, DSM-5-də qəbul edilməyib.

Mif 2: «Yüksək cinsi maraq sex addiction əlamətidir»

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və nəzarətin itirilməsini tələb edir; sadəcə yüksək cinsi fəaliyyət xəstəlik deyil.

Mif 3: «Mənəvi-dini normanın pozulması diaqnoz üçün əsasdır»

Sübut: XBT-11 — dini-mənəvi sıxıntı kifayət deyil; funksional pozulma və ya nəzərəçarpan distress tələb olunur.

Mif 4: «Pornoqrafiya istifadəsi həmişə xəstəlikdir»

Sübut: normal istifadə və kompulsiv istifadə fərqlidir; nəzarətin pozulması və funksional yük diaqnostik əhəmiyyət daşıyır.

Mif 5: «Kimyəvi kastrasiya (testosteron supresiyası) standart müalicədir»

Sübut: bu yanaşma yalnız ağır parafilik pozuntularda (məs. pedofilik aktiv risk) WFSBP göstərişinə görə; ümumi kompulsiv cinsi davranış üçün tövsiyə edilmir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C72 Compulsive sexual behaviour disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kraus S.W. et al. Compulsive sexual behaviour disorder in the ICD-11. World Psychiatry 2018;17(1):109–110.
4. Grubbs J.B., Hoagland K.C., Lee B.N. et al. Sexual addiction 25 years on. Clin Psychol Rev 2020;82:101925.