XBT-116B82	KEÇİRTMƏ İLƏ YEMƏ POZUNTUSU (BED)
XBT-10F50.8	KEÇİRTMƏ İLƏ YEMƏ POZUNTUSU (BED)
DSM-5-TR307.51	KEÇİRTMƏ İLƏ YEMƏ POZUNTUSU (BED)

1. Tərif və nozologiya

Keçirtmə ilə yemə Pozuntusu (XBT-11: 6B82; DSM-5-TR: 307.51) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi) kompensator davranışlar olmadan baş verir. Tipik olaraq çəki artıq olur və piylənmə ilə müşayiət olunur.

2. Tarixçə

• Stunkard A.J. (1959) — piylənmə kontekstində obur yemə təsviri.
• DSM-IV (1994) — araşdırma kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — ayrı rəsmi diaqnoz.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1,9–3,5%; yemə pozuntuları arasında ən sıx.
• Cins: qadınlarda 1,5–2:1; lakin kişilərdə də əhəmiyyətli.
• Piylənmə ilə güclü əlaqə.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, BPD, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — mükafat dövrü disregulasiyası; «food addiction» hipotezi.
• Emosional yemə — stres tetikleyici.
• Restriktiv dieta tarixçəsi.

5. Klinik mənzərə

• Obur yemə epizodlar — qısa vaxtda çoxlu qida, nəzarət itkisi.
• Tipik xüsusiyyətlər: sürətli yemə, tox olduqda da davam, gizlin yemə, sonrakı utanc, qıçtı.
• Kompensator davranış yox.
• Çəki artımı və piylənmə komplikasiyaları (Tip 2 diabet, kardiyovaskulyar, OSA).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodlar.

B. Epizodlar aşağıdakılardan ən azı ≥ 3-ü ilə əlaqəli:

1. Sürətli yemə;
2. Fiziki tox olana qədər yemə;
3. Aclıq olmadan çoxlu yemə;
4. Gizlin yemə (utancdan);
5. Sonrakı qıçtı və ya depresiv əhval.

C. Əhəmiyyətli distres.

D. Tezlik: həftədə 1 dəfə, ≥ 3 ay.

E. Bulimiya və ya anoreksiya kontekstində deyil; kompensasiya davranışı yoxdur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — şiddət epizod tezliyinə görə.
• XBT-11 — paralel.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q.
3. Tibbi qiymətləndirmə — metabolik sindrom skrining (qlükoza, HbA1c, lipid, qan təzyiqi).
4. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• EDE-Q.
• BMI, çəki, vital göstəricilər.
• Metabolik panel.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG69 — KDT və ya guided self-help birinci sıra.
• APA 2023.
• McElroy lisdexamfetamine RKİ-ləri.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• CBT-E birinci sıra — BED-də əhəmiyyətli effekt; Wilson G.T. et al. icmalları.
• Lisdexamfetamine (Vyvanse) 50–70 mq/gün — FDA təsdiqi BED üçün; obur yemə tezliyini əhəmiyyətli azaldır (McElroy S.L. JAMA Psychiatry 2015).
• SSRİ — komorbid MDD üçün; obur yemə tezliyinə təvazökar effekt.
• İPT alternativ.
• Çəki idarəsi — diyet, fiziki aktivlik; çəki itkisi BED müdaxiləsi olmadan effekt verməz.
• Bariatrik cərrahiyə — uzunmüddətli izləmə tələb olunur (BED preoperative qiymətləndirmə).

1. CBT-E BED üçün — Binge zəncirinin pozulması, alternativ copying.
2. Lisdexamfetamine — FDA təsdiqi BED üçün; günlük 30–70 mq.
3. İPT — Şəxslərarası məsələlərə fokus.
4. Rəhbərlik altında Özünəyardım KDT (Guided Self-Help) — Internet-əsaslı, kitab-əsaslı.

9. Proqnoz

• CBT-E ilə 50–60% remisya.
• Çəki idarəsi və metabolik komplikasiyalar uzunmüddətli izləmə tələb edir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «BED sadəcə piylənmə və ya »çoxlu yemə« şəxsiyyət xüsusiyyətidir»

Sübut: klinik yemə pozuntusudur; çoxlu yemə hadisəsindən fərqli xüsusiyyətlər (nəzarət itkisi, utancla yemə).

Mif 2: «Restriktiv dieta BED-i sağaldır»

Sübut: restriktiv dieta BED tetikleyicisidir — psixoloji müdaxiləsiz çəki idarəsi obur yeməni artırır.

Mif 3: «Bariatrik cərrahiyə BED-i sağaldır»

Sübut: cərrahiyə mədə həcmini azaldır, lakin koqnitiv-davranış komponentini dəyişdirmir; bəzi pasiyentlərdə «grazing» yeni model olaraq inkişaf edir.

Mif 4: «Yemə »asılılıq«-dır (food addiction), narkotik kimi müalicə olunmalıdır»

Sübut: «food addiction» konseptdir, lakin klinik diaqnoz kimi qəbul edilməyib; standart yemə pozuntusu müdaxilələri üstündür.

Mif 5: «BED yalnız antidepresant tələb edir»

Sübut: lisdexamfetamine FDA tərəfindən BED üçün təsdiqlənib; KDT birinci sıra müalicədir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B82 Binge eating disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. McElroy S.L. et al. Efficacy and safety of lisdexamfetamine for treatment of adults with moderate to severe keçirtmə ilə yemə disorder. JAMA Psychiatry 2015;72(3):235–246.
5. Wilson G.T., Wilfley D.E., Agras W.S., Bryson S.W. Psychological treatments of binge eating disorder. Arch Gen Psychiatry 2010;67(1):94–101.