XBT-116B82	AŞIRI QİDALANMA POZUNTUSU Binge eating disorder
XBT-10F50.8	Qida qəbulunun digər pozuntuları
DSM-5-TRF50.81	Aşırı qidalanma pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Aşırı qidalanma pozuntusu (XBT-11: 6B82; DSM-5-TR: F50.81) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi) kompensator davranışlar olmadan. Tipik olaraq çəki artıqdır və piylənmə ilə müşayiət olunur.

2. Tarixçə

• Stunkard A.J. (1959) — piylənmə kontekstində obur yemə təsviri.
• DSM-IV (1994) — araşdırma kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — ayrı rəsmi diaqnoz.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1,9–3,5%; yemə pozuntuları arasında ən sıx.
• Cins: qadınlarda 1,5–2:1; lakin kişilərdə də əhəmiyyətli.
• Piylənmə ilə güclü əlaqə.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, BPD, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — mükafat dövrü disregulasiyası; «qida asılılığı» hipotezi.
• Emosional yemə — stress tətikləyici.
• Məhdudlaşdırıcı pəhriz tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

• Obur yemə epizodlar — qısa vaxtda çoxlu qida, nəzarət itkisi.
• Tipik xüsusiyyətlər: sürətli yemə, tox olduqda da davam, gizli yemə, sonrakı utanc, sıxıntı.
• Kompensator davranış yox.
• Çəki artımı və piylənmə komplikasiyaları (Tip 2 diabet, kardiovaskulyar, OSA).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodlar.

B. Epizodlar aşağıdakılardan ən azı ≥ 3-ü ilə əlaqəli:

1. Sürətli yemə;
2. Fiziki tox olana qədər yemə;
3. Aclıq olmadan çoxlu yemə;
4. Gizlin yemə (utancdan);
5. Sonradan özündən iyrənmə, depressiv əhval və ya güclü günahkarlıq hissi.

C. Əhəmiyyətli distress.

D. Tezlik: həftədə 1 dəfə, ≥ 3 ay.

E. Bulimiya və ya anorexia kontekstində baş vermir; kompensator davranış yox.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — şiddət epizod tezliyinə görə.
• XBT-11 — şiddət şkalası yoxdur: DSM-5-TR epizodların tezliyinə görə dərəcə verir (yüngül 1–3, orta 4–7, ağır 8–13, ekstrem ≥14 həftədə), XBT-11 isə yalnız «həftədə bir dəfə və ya daha çox, bir neçə ay ərzində» deyir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q.
3. Tibbi qiymətləndirmə — metabolik sindrom skrininq (qlükoza, HbA1c, lipid, qan təzyiqi).
4. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• EDE-Q.
• BKİ, çəki, vital göstəricilər.
• Metabolik panel.

8. Müalicə

1. CBT-E birinci sıra — BED-də əhəmiyyətli effekt; Wilson G.T. et al. icmalları.
2. Lisdeksamfetamin (Vyvanse) 50–70 mq/gün — FDA təsdiqi BED üçün; obur yemə tezliyini əhəmiyyətli azaldır (McElroy S.L. JAMA Psychiatry 2015).
3. SSRİ — komorbid MDD üçün; obur yemə tezliyinə təvazökar effekt.
4. İPT alternativ.
5. Çəki idarəsi — pəhriz və fiziki aktivlik; çəki itkisi BED müdaxiləsi olmadan effekt verməz.
6. Bariatrik cərrahiyə — uzunmüddətli izləmə tələb olunur (BED üzrə əməliyyatdan əvvəlki qiymətləndirmə).

8.1 Müalicə metodikaları

1. CBT-E BED üçün — Obur yemə zəncirinin qırılması, alternativ öhdəsindən gəlmə (coping) üsulları.
2. Lisdeksamfetamin — FDA təsdiqi BED üçün; başlanğıc 30 mq, hədəf 50–70 mq/gün.
3. İPT — İnterpersonal məsələlərə fokus.
4. Rəhbərlik altında Özünəyardım KDT (Guided Self-Help) — Internet-əsaslı, kitab-əsaslı.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG69 — KDT və ya rəhbərlik altında özünəyardım birinci sıra.
• APA 2023.
• McElroy lisdexamfetamine RKİ-ləri.

9. Proqnoz

• CBT-E ilə 50–60% remisya.
• Çəki idarəsi və metabolik komplikasiyalar uzunmüddətli izləmə tələb edir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «BED sadəcə piylənmə və ya „çoxlu yemə“ şəxsiyyət xüsusiyyətidir»

Sübut: klinik yemə pozuntusudur; çoxlu yemə hadisəsindən fərqli xüsusiyyətlər (kontrol itkisi, utancla yemə).

Mif 2: «Məhdudlaşdırıcı pəhriz BED-i sağaldır»

Sübut: məhdudlaşdırıcı pəhriz BED-in tətikləyicisidir — psixoloji müdaxiləsiz çəki idarəsi obur yemə artırır.

Mif 3: «Bariatrik cərrahiyə BED-i sağaldır»

Sübut: cərrahiyə qarın kapasitəsini azaldır, lakin koqnitiv-davranış komponenti dəyişdirməz; bəzi pasiyentdə «grazing» yeni model olaraq inkişaf edir.

Mif 4: «Yemə „asılılıq“dır (qida asılılığı), narkotik kimi müalicə olunmalıdır»

Sübut: «qida asılılığı» konseptdir, lakin klinik diaqnoz kimi qəbul edilməyib; standart yemə pozuntusu müdaxilələri üstündür.

Mif 5: «BED yalnız antidepressant tələb edir»

Sübut: lisdexamfetamine FDA təsdiqi BED üçün; KDT birinci sıra.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B82 Binge eating disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. McElroy S.L. et al. Efficacy and safety of lisdexamfetamine for treatment of adults with moderate to severe binge eating disorder. JAMA Psychiatry 2015;72(3):235–246.
5. Wilson G.T., Wilfley D.E., Agras W.S., Bryson S.W. Psychological treatments of binge eating disorder. Arch Gen Psychiatry 2010;67(1):94–101.