6B66

Depersonalizasiya-derealizasiya pozuntusu (Depersonalization-derealization disorder)

XBT-10F48.1	Depersonalizasiya-derealizasiya sindromu
DSM-5-TRF48.1	Depersonalizasiya/derealizasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B66; DSM-5-TR: F48.1) — davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya (özündən kənarda olmaq, bədəndən və düşüncələrdən qopma hissi) və/yaxud derealizasiya (ətrafın qeyri-real, «tutqun film kimi» görünməsi) ilə xarakterizə olunan dissosiativ pozuntudur. Reallığın qiymətləndirilməsi saxlanılır (pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir).

2. Tarixçə

Krishaber M. (1873) — ilk təsvir.
Dugas L. (1898) — «dépersonnalisation» termini.
DSM-III (1980) — ayrı diaqnoz.
DSM-5 (2013) — depersonalizasiya və derealizasiya birgə kateqoriya kimi.

3. Epidemiologiya

Ömürlük yayılma: 1–2% klinik formada; subklinik təcrübələr əhalinin 50%-ində ən azı bir dəfə müşahidə olunur.
Cins: təxminən bərabər.
Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik (orta hesabla 16 yaş).
Komorbidlik: TDP, panik, ÜTP, PTSP, ŞPP.

4. Etiologiya və patogenez

Travma və stress tətikləyici (xüsusilə kannabis, hallüsinogen istifadəsi).
Neyrobioloji — prefrontal-limbik tənzimləmənin pozulması; sensor emalı anomaliyaları (Simeon D. icmalları).
Komorbid təşviş və panik tutmalarının tezliyi yüksəkdir.

5. Klinik təzahürlər

Depersonalizasiya: özündən kənardan baxma hissi, robot kimi hiss etmə, emosional keyləşmə, «bədənim mənə aid deyil» hissi.
Derealizasiya: ətrafın «tutqun film kimi» və ya «süni» görünməsi; məsafə qavrayışı dəyişikliyi.
Reallığın qiymətləndirilməsi saxlanılır — pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir.
Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və funksional pozulma.
Tipik gediş — davamlı və ya təkrarlanan epizodlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya və/yaxud derealizasiya təcrübələri.

B. Reallığın qiymətləndirilməsi saxlanılır.

C. Əhəmiyyətli əzab-əziyyət və ya funksional pozulma.

D. Maddə (kannabis, hallüsinogen) və ya tibbi vəziyyət (tutma, beyin zədəsi) istisnası.

E. Başqa psixi pozuntu (panik tutması ərzində qısamüddətli; PTSP fonunda; şizofreniya) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

Klinik müsahibə.
Kembric Depersonalizasiya Şkalası (ing. Cambridge Depersonalisation Scale, Sierra M., Berrios G.E., CDS) 29 maddədən ibarətdir.
Tibbi və neyroloji müayinə (tutma, beyin zədəsi istisnası).
Toksikoloji skrininq.
Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

Vəziyyət	Fərqləndirici əlamətlər
Panik tutması	Tutma kontekstində qısamüddətli.
PTSP (6B40)	Travma fonunda; intruzivlər.
DİP (6B64)	Fərqli identifikasiyalar.
Tutma (epileptik)	EEQ; postiktal vəziyyət.
Şizofreniya	Reallığın qiymətləndirilməsi pozulmuşdur.
Maddə induksiyalı (kannabis, LSD)	Toksikoloji müayinə.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

CDS qızıl standart hesab olunur.
EEQ tutma istisnası varsa.
Toksikoloji müayinə.

8. Müalicə

KDT (koqnitiv-davranış terapiyası) — depersonalizasiya üçün uyğunlaşdırılmış; koqnitiv yenidən strukturlaşdırma və ekspozisiya (məruz qalma). Hunter E.C. və b. Behav Res Ther 2005.
SSGİ (seçici serotonin geri alım inhibitorları) — komorbid depressiya və təşvişdə effektivdir; pozuntunun özü üçün sübut bazası məhdud.
Lamotrigin (köməkçi) — bəzi tədqiqatlarda effekt.
Travma fonunda — travma-fokuslu yanaşma.
Kannabis və hallüsinogen istifadəsindən imtina kritik.

8.1 Müalicə metodikaları

Depersonalizasiya üçün KDT — Hanter (Hunter E.C.) və Sierra (Sierra M.) koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, ekspozisiya, torpaqlama (grounding) texnikaları.
Kembric Depersonalizasiya Şkalası (ing. Cambridge Depersonalisation Scale, CDS) — 29 maddə.
Torpaqlanma (grounding) texnikaları — 5-4-3-2-1 (5 görünən obyekt, 4 səs və s.); sensor diqqət.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

Sierra M. icmallarına görə KDT və SSGİ əlavə metod kimi istifadə olunur.
Spesifik FDA təsdiqli preparat yoxdur.

9. Proqnoz

Gedişi xronikdir, lakin KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma müşahidə olunur.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Depersonalizasiya psixoz əlamətidir»

Sübut: reallığın qiymətləndirilməsi qorunur; psixotik pozuntudan fərqlidir; antipsixotiklər effektsizdir.

Mif 2: «Depersonalizasiya keçicidir, müalicə tələb etmir»

Sübut: klinik formada xronik gediş və funksional pozulma; müdaxilə tövsiyə olunur.

Mif 3: «Kannabis depersonalizasiyanı yaxşılaşdırır»

Sübut: kannabis tətikləyici və davam etdirici amildir; imtina kritik.

Mif 4: «Benzodiazepin əsas müalicədir»

Sübut: benzodiazepin qısamüddətli rahatlıq verir, lakin asılılıq və depersonalizasiyanın gücləndirilməsi riski mövcuddur.

Mif 5: «Yalnız antidepressantlar effektivdir»

Sübut: KDT birinci sıra; SSGİ komorbid simptomlarda.

11. Mənbələr

ÜST. «Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşri» (XBT-11). 6B66 Depersonalizasiya-derealizasiya pozuntusu. 2024.
APA. «Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşri, Mətn Yenilənməsi» (DSM-5-TR). 2022.
Syerra M. Depersonalizasiya: diqqətdən kənar qalmış sindroma yeni baxış. Kembric: Cambridge Univ Press; 2009.
Hanter E.C.M. və b. Depersonalizasiya pozuntusu üçün koqnitiv-davranış terapiyası: açıq tədqiqat. «Davranış Tədqiqatları və Terapiyası» (Behav Res Ther). 2005;43(9):1121–1130.
Simeon D. Depersonalizasiya pozuntusu: müasir icmal. «Mərkəzi Sinir Sistemi Dərmanları» (CNS Drugs). 2004;18(6):343–354.
Syerra M., Berrios G.E. Kembric Depersonalizasiya Şkalası: depersonalizasiyanın ölçülməsi üçün yeni alət. «Psixiatriya Tədqiqatları» (Psychiatry Res). 2000;93(2):153–164.