XBT-116B66	DEPERSONALİZASİYA-DEREALİZASİYA POZUNTUSU Depersonalization-derealization disorder
XBT-10F48.1	Depersonalizasiya – derealizasiya sindromu
DSM-5-TRF48.1	Depersonalizasiya/derealizasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B66; DSM-5-TR: F48.1) — davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya (özündən kənarda olmaq, bədəndən və düşüncələrdən qopmaq hissi) və/yaxud derealizasiya (ətrafın qeyri-real, «tutqun film kimi» görünməsi) ilə xarakterizə olunan dissosiativ pozuntudur. Reallığın qiymətləndirilməsi saxlanılır (pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir).

2. Tarixçə

• Krishaber M. (1872) — ilk təsvir.
• Dugas L. (1898) — «dépersonnalisation» termini.
• DSM-III (1980) — ayrı diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — depersonalizasiya və derealizasiya birgə kateqoriya kimi.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2% klinik formada; subklinik təcrübələr əhalinin 50%-ində ən azı bir dəfə.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik (orta 16 yaş).
• Komorbidlik: MDD, panik, GAD, PTSP, BPD.

4. Etiologiya və patogenez

• Travma və stress tətikləyici (xüsusilə kannabis, halüsinogen istifadəsi).
• Neyrobioloji — prefrontal-limbik tənzimləmənin pozulması; sensor emal anomaliyaları (Simeon D. icmalları).
• Komorbid narahatlıq və panik atak sıxlığı yüksək.

5. Klinik təzahürlər

• Depersonalizasiya: özündən kənardan baxma hissi, robot kimi olma, emosional keyləşmə, «bədənim mənə aid deyil» hissi.
• Derealizasiya: ətrafın «tutqun», «tutqun film kimi» və ya «süni» görünməsi; məsafə qavrayışı dəyişikliyi.
• Reallığın qiymətləndirilməsi saxlanılır — pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir.
• Əhəmiyyətli distres və funksional pozulma.
• Tipik gediş — davamlı və ya təkrarlanan epizodlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya və/yaxud derealizasiya təcrübələri.

B. Reallığın qiymətləndirilməsi saxlanılır.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Maddə (kannabis, halüsinogen) və ya tibbi vəziyyət (tutma, beyin zədəsi) istisnası.

E. Başqa psixi pozuntu (panik atak ərzində qısamüddətli; PTSP fonunda; şizofreniya) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. CDS (Cambridge Depersonalisation Scale, Sierra M., Berrios G.E.) — 29 maddə.
3. Tibbi və neyroloji müayinə (tutma, beyin zədəsi istisnası).
4. Toksikoloji skrininq.
5. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CDS qızıl standart.
• EEQ tutma istisnası varsa.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

1. KDT — depersonalizasiya üçün uyğunlaşdırılmış; koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya. Hunter E.C. et al. Behav Res Ther 2005.
2. SSRİ — komorbid depressiya və narahatlıqda effektivlik; pozuntunun özü üçün sübut bazası məhdud.
3. Lamotrigin adjunkt — bəzi tədqiqatlarda effekt.
4. Travma fonunda — travma-fokuslu yanaşma.
5. Kannabis və halüsinogen istifadəsindən imtina kritik.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Sierra M. icmalları — KDT və SSRİ adjunkt.
• Spesifik FDA təsdiqli preparat yoxdur.

Müalicə metodikaları

1. Depersonalizasiya üçün KDT — Hanter (Hunter E.C.), Sierra (Sierra M.) — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, ekspozisiya, grounding texnikaları.
2. Kembric Depersonalizasiya Şkalası (CDS — Cambridge Depersonalisation Scale) — 29 maddə.
3. Torpaqlanma (grounding) texnikaları — 5-4-3-2-1 (5 görünən obyekt, 4 səs və s.); sensor diqqət.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, lakin KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Depersonalizasiya psixoz əlamətidir»

Sübut: reallığın qiymətləndirilməsi qorunur; psixotik pozuntudan fərqlidir; antipsixotik effektsizdir.

Mif 2: «Depersonalizasiya keçicidir, müalicə tələb etmir»

Sübut: klinik formada xronik gediş və funksional pozulma; müdaxilə tövsiyə olunur.

Mif 3: «Kannabis depersonalizasiyanı yaxşılaşdırır»

Sübut: kannabis tətikləyici və davam etdirici amildir; imtina kritik.

Mif 4: «Benzodiazepin əsas müalicədir»

Sübut: benzodiazepin qısamüddətli rahatlıq verir, lakin asılılıq və depersonalizasiya gücləndirmə riski.

Mif 5: «Yalnız antidepressant effektivdir»

Sübut: KDT birinci sıra; SSRİ komorbid simptomlarda.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B66 Depersonalization-derealization disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Sierra M. Depersonalization: A New Look at a Neglected Syndrome. Cambridge Univ Press; 2009.
4. Hunter E.C.M. et al. Cognitive-behaviour therapy for depersonalisation disorder: an open study. Behav Res Ther 2005;43(9):1121–1130.
5. Simeon D. Depersonalisation disorder: a contemporary overview. CNS Drugs 2004;18(6):343–354.
6. Sierra M., Berrios G.E. The Cambridge Depersonalisation Scale: a new instrument for the measurement of depersonalisation. Psychiatry Res 2000;93(2):153–164.