XBT-116A71	TƏKRARLANAN DEPRESİV POZUNTU Recurrent Depressive Disorder
XBT-10F33	TƏKRARLANAN DEPRESİV POZUNTU
DSM-5-TR296.3	TƏKRARLANAN DEPRESİV POZUNTU

1. Tərif və nozologiya

Təkrarlanan depresiv pozuntu (XBT-11: 6A71 Recurrent Depressive Disorder; DSM-5-TR: Major Depressive Disorder, Recurrent — 296.3x) — ən azı iki major depresiv epizodun mövcudluğu ilə xarakterizə olunur; epizodlar arasında ən azı 2 ay davam edən qismən və ya tam remissiya müşahidə edilir. Manik və ya hipomanik epizod tarixçəsi yoxdur (əgər varsa, diaqnoz bipolyar pozuntuya dəyişdirilir).

Tək epizodlu depresiv pozuntudan (6A70) yalnız epizod sayı ilə fərqlənir; klinik təzahürlər, diaqnostik meyarlar və müalicə prinsipləri eynidir, lakin uzunmüddətli saxlama farmakoterapiyası rolu burada daha vacibdir.

2. Tarixçə

• Kraepelin (1899) — manik-depresiv pozuntu çərçivəsində residiv depresiv epizodlar.
• Leonhard K. (1957) — unipolyar depressiya konsepsiyası.
• DSM-III (1980), DSM-5 (2013) — Major Depressive Disorder, Recurrent rəsmiyyət.
• XBT-11 (2019) — Tək (6A70) və Təkrarlanan (6A71) ayrı kodlanır.

3. Epidemiologiya

• Major depressiv pozuntu ömürlük yayılması 15–20%; bunun ~50–80%-i residiv gediş.
• Hər sonrakı epizoddan sonra növbəti epizod riski artır (Solomon D.A. et al. Am J Psychiatry 2000) — 1-ci epizoddan sonra ~50%, 2-ci sonra ~70%, 3-cü sonra ~90%.
• Suisid riski tək epizoddan yüksək, xüsusilə müalicəsiz epizodlarda.

4. Etiologiya və patogenez

• Tək epizodlu (6A70) ilə eyni — irsilik ~35–40% (Sullivan 2000); GWAS lokusları.
• Residiv predisposisiya — daha çox koqnitiv yatkınlıq, neyrobioloji «kindling» (Post R.M.) konsepsiyası — hər epizoddan sonra növbəti üçün astana azalır.
• Risk amilləri — uşaqlıq travması, ailə tarixçəsi, xronik stress, komorbid narahatlıq, somatik xəstəliklər.

5. Klinik mənzərə

Tək epizodla eyni (bax 6A70 §5). Residiv pasiyentlərdə əlavə xüsusiyyətlər:

• Epizod mənzərəsi əvvəlki epizodlardan dəyişə bilər (atipik xüsusiyyətlər, mövsümi model).
• Residiv epizodlar tipik olaraq əvvəlkilərdən tezliklə başlayır (kindling konsepsiyası — Post R.M. Am J Psychiatry 1992).
• Komorbid narahatlıq pozuntuları artan tezliklə.
• Xronik koqnitiv defisitlər müşahidə oluna bilər (xüsusən çoxsaylı epizoddan sonra).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11)

A. Ən azı 2 major depresiv epizod (6A70 §6.1 meyarlarına uyğun).

B. Epizodlar arasında ≥ 2 ay qismən və ya tam remisya.

C. Heç vaxt manik və ya hipomanik epizod olmamışdır.

D. Şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11: hazırkı epizod şiddəti (yüngül, orta, ağır) və psixotik xüsusiyyət kvalifikatorları; remisya statusu (qismən, tam).
• DSM-5-TR: kvalifikatorlar 6A70 ilə eyni.
• NICE NG222: ≥ 3 epizod olan pasiyentlərdə MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy) residiv profilaktikasında xüsusi tövsiyə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tarixçə — əvvəlki epizodların sayı, müddət, tetikleyicilər, remisya keyfiyyəti.
2. Bipolyar skrining (MDQ, HCL-32) — hipomanik epizodları istisna etmək.
3. PHQ-9 / HAM-D / MADRS — hazırkı epizod şiddəti.
4. C-SSRS — suicid riski (residiv pasiyentlərdə yüksək).
5. Laborator (tireoid, B12, folat, ferritin); somatik komorbidlik qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

6A70 ilə eyni (bax: tək epizod). Xüsusi diqqət — bipolyar epizodları istisna etmək.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

6A70 ilə eyni. Xüsusi diqqət — koqnitiv defisitlərin qiymətləndirilməsi (çoxsaylı epizoddan sonra).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE NG222 · APA 2019 · CANMAT 2016)

• Kəskin epizod müalicəsi — 6A70 ilə eyni (SSRİ, KDT, kombinasiya).
• Saxlama (maintenance) farmakoterapiyası — uzunmüddətli:
  • 2 epizoddan sonra — remisyadan sonra 1–2 il davam.
  • ≥ 3 epizoddan sonra — uzunmüddətli (illər) və ya ömürlük saxlama.
  • Effektiv olan antidepresant remisyadan sonra eyni dozada saxlanılır (doza azaldılması residiv riskini artırır).
  • MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy) — ≥ 3 epizod tarixçəsi olan pasiyentlərdə residiv profilaktikasında antidepresant saxlama ilə müqayisəli effekt (Kuyken W. et al. Lancet 2015).
  • Litium adjunkt — refrakter və ya yüksək residiv riskli pasiyentlərdə; suicid azaltma effekti (Cipriani BMJ 2013).
  • Residiv markerlərinin tanınması — pasiyent və ailə üçün psixoeducation (yuxu pozulması, irritabellik, sosial geri çəkilmə, anhedoniya).
  • Komorbidlik müalicəsi — narahatlıq pozuntuları, maddə istifadəsi, kardiovaskulyar — paralel.
  • Suisid riski izləməsi — yüksək, xüsusilə yeni epizod başlanğıcında.
  1. Mayndfulnes-Əsaslı Koqnitiv Terapiya (MBCT — Mindfulness-Based Cognitive Therapy) — 8 həftəlik qrup proqramı; 2,5 saat seans + ev praktikası. Residiv profilaktikasında ≥ 3 epizod tarixçəsi olan pasiyentlərdə effektiv. Kuyken W. et al. Lancet 2015 RKİ. mbct.com.
  2. Antidepressant Saxlama Müalicəsi (Maintenance) — Eyni preparat və doza ilə uzunmüddətli istifadə; ən az 2 il (≥ 3 epizoddan sonra); kəsmə zamanı tədricən (4–8 həftə).
  3. KDT və İPT saxlama formaları — Aylıq və ya 2 həftədə bir seans; residiv profilaktikası.
  4. Litium adjunkt — Yüksək suicid riski olan refrakter unipolyar depresiyada; Cipriani BMJ 2013.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • NICE NG222 (2022): ≥ 3 epizod tarixçəsi varsa — MBCT və ya antidepresant saxlama; ikisi müqayisəli effektiv.
  • APA 2019: saxlama farmakoterapiyası ≥ 2 epizoddan sonra; ≥ 3 epizoddan sonra uzunmüddətli.
  • Geddes J.R. et al. Lancet 2003 meta-analiz: antidepresant saxlama placebodan əhəmiyyətli üstün residiv azaltmada (NNT 5).

  9. Proqnoz

  • Residiv riski hər epizoddan sonra artır (Solomon 2000).
  • Adekvat saxlama müalicəsi ilə residiv riski əhəmiyyətli azalır (NNT 5).
  • Komorbid narahatlıq, somatik xəstəliklər, kompliyans pozulması — pis proqnoz.
  • İzləmə — PHQ-9 monitor; residiv markerləri; antidepresant səviyyəsi və yan təsirlər; suicid riski.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Antidepresant ömürlük istifadə edilə bilməz, »asılılıq« yaradır»

  Sübut: SSRİ/SNRİ asılılıq yaratmır; ≥ 3 epizod tarixçəsi olan pasiyentlər üçün ömürlük saxlama tövsiyə edilir (NICE NG222, APA 2019). Saxlama dozasının azaldılması residiv riskini artırır.

  Mif 2: «Remisyadan sonra antidepresanı dərhal kəsmək lazımdır»

  Sübut: remissiyadan sonra ən azı 6–12 ay (tək epizod) və ya illər (residiv) davam etdirilir; erkən dayandırma residiv riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır (Geddes Lancet 2003).

  Mif 3: «Hər epizodda preparat dəyişdirilməlidir»

  Sübut: əvvəlki epizodda effektiv olan preparat növbəti epizodda yenidən istifadə edilməlidir (pasiyentə spesifik effektivlik).

  Mif 4: «Təkrarlanan depresiv pozuntu »şəxsiyyət zəifliyi«-dir, müalicə uzun olmamalıdır»

  Sübut: neyrobioloji «kindling» konsepsiyası — hər epizod yeni epizod riskini artırır; uzunmüddətli müalicə beyni «qoruyur».

  Mif 5: «Yalnız MBCT residiv profilaktikası üçün kifayətdir, farmakoterapiya lazımsızdır»

  Sübut: Kuyken Lancet 2015 — MBCT və antidepresan saxlama müqayisəli; lakin fərdi seçim — pasiyentin dəyərləri, əlçatanlıq, əvvəlki effekt cavabı əsasında.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6A71 Recurrent depressive disorder. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE NG222. 2022.
  4. APA. Practice Guideline for MDD. 2010/2019.
  5. Kennedy S.H. et al. CANMAT 2016. Can J Psychiatry 2016;61(9):540–560.
  6. Solomon D.A. et al. Multiple recurrences of major depressive disorder. Am J Psychiatry 2000;157(2):229–233.
  7. Post R.M. Transduction of psychosocial stress into the neurobiology of recurrent affective disorder. Am J Psychiatry 1992;149(8):999–1010.
  8. Geddes J.R. et al. Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: a systematic review. Lancet 2003;361(9358):653–661.
  9. Kuyken W. et al. Lancet 2015;386(9988):63–73.
  10. Cipriani A. et al. BMJ 2013;346:f3646.