XBT-116A71	TƏKRARLANAN DEPRESSİV POZUNTU Recurrent depressive disorder
XBT-10F33	Qayıdan depressiv pozuntu
DSM-5-TRF33.x	Böyük depressiv pozuntu, təkrarlanan

1. Tərif və nozologiya

Təkrarlanan depressiv pozuntu (XBT-11: 6A71 Recurrent Depressive Disorder; DSM-5-TR: Major Depressive Disorder, Recurrent — F33.x) — ən azı iki major depressiv epizodun mövcudluğu, epizodlar arasında 2 aydan az davam etməyən qismən və ya tam remisya. Manik və ya hipomanik epizod tarixçəsi yoxdur (varsa diaqnoz bipolyar pozuntudur).

Tək epizodlu depressiv pozuntudan (6A70) yalnız epizod sayı ilə fərqlənir; klinik təzahürlər, diaqnostik meyarlar və müalicə prinsipləri eynidir, lakin uzunmüddətli saxlama farmakoterapiyası rolu burada daha vacibdir.

2. Tarixçə

• Kraepelin (1899) — manik-depressiv pozuntu çərçivəsində residiv depressiv epizodlar.
• Leonhard K. (1957) — unipolyar depressiya konsepsiyası.
• DSM-III (1980), DSM-5 (2013) — Major Depressive Disorder, Recurrent rəsmi diaqnoz kimi təsbit edilib.
• XBT-11 (2019) — Tək (6A70) və Təkrarlanan (6A71) ayrı kodlanır.

3. Epidemiologiya

• Major depressiv pozuntu ömürlük yayılması 15–20%; bunun ~50–80%-i residiv gediş.
• Hər sonrakı epizoddan sonra növbəti epizod riski artır (Solomon D.A. et al. Am J Psychiatry 2000) — 1-ci epizoddan sonra ~50%, 2-ci sonra ~70%, 3-cü sonra ~90%.
• Suisid riski tək epizoddan yüksək, xüsusilə müalicəsiz epizodlarda.

4. Etiologiya və patogenez

• Tək epizodlu (6A70) ilə eyni — irsilik ~35–40% (Sullivan 2000); GWAS lokusları.
• Residiv predisposisiya — daha çox koqnitiv yatkınlıq, neyrobioloji «kindling» (Post R.M.) konsepsiyası — hər epizoddan sonra növbəti üçün astana azalır.
• Risk amilləri — uşaqlıq travması, ailə tarixçəsi, xronik stress, komorbid narahatlıq, somatik xəstəliklər.

5. Klinik təzahürlər

Tək epizodla eyni (bax 6A70 §5). Residiv pasiyentlərdə əlavə xüsusiyyətlər:

• Epizod təzahürləri əvvəlki epizodlardan dəyişə bilər (atipik xüsusiyyətlər, mövsümi model).
• Residiv epizodlar tipik olaraq əvvəlkilərdən tezliklə başlayır (kindling konsepsiyası — Post R.M. Am J Psychiatry 1992).
• Komorbid təşviş pozuntuları artan tezliklə.
• Xronik koqnitiv defisitlər müşahidə oluna bilər (xüsusən çoxsaylı epizoddan sonra).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11)

A. Ən azı 2 major depressiv epizod (6A70 §6.1 meyarlarına uyğun).

B. Epizodlar arasında ≥ 2 ay qismən və ya tam remisya.

C. Heç vaxt manik və ya hipomanik epizod olmamışdır.

D. Şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11: hazırkı epizod şiddəti (yüngül, orta, ağır) və psixotik xüsusiyyət kvalifikatorları; remisya statusu (qismən, tam).
• DSM-5-TR: kvalifikatorlar 6A70 ilə eyni.
• NICE NG222: ≥ 3 epizod olan pasiyentlərdə MBCT (Mayndfulnes əsaslı koqnitiv terapiya (Mindfulness-Based Cognitive Therapy)) residiv profilaktikasında xüsusi tövsiyə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Tarixçə — əvvəlki epizodların sayı, müddət, tətikləyicilər, remisya keyfiyyəti.
2. Bipolyar skrininq (MDQ, HCL-32) — hipomanik epizodları istisna etmək.
3. PHQ-9 / HAM-D / MADRS — hazırkı epizod şiddəti.
4. C-SSRS — suicid riski (residiv pasiyentlərdə yüksək).
5. Laborator (tireoid, B12, folat, ferritin); somatik komorbidlik qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

6A70 ilə eyni (bax tək epizod). Xüsusi diqqət — bipolyar epizodları istisna etmək.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

6A70 ilə eyni. Xüsusi diqqət — koqnitiv defisitlərin qiymətləndirilməsi (çoxsaylı epizoddan sonra).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE NG222 · APA 2010 · CANMAT 2016)

1. Kəskin epizod müalicəsi — 6A70 ilə eyni (SSRİ, KDT, kombinasiya).
2. Saxlama (saxlayıcı müalicə) farmakoterapiyası — uzunmüddətli:
   • 2 epizoddan sonra — remisyadan sonra 1–2 il davam.
   • ≥ 3 epizoddan sonra — uzunmüddətli (illər) və ya ömürlük saxlama.
   • Effektiv olan antidepressant remisyadan sonra eyni dozada saxlanılır (doza azaldılması residiv riskini artırır).
3. MBCT (Mayndfulnes əsaslı koqnitiv terapiya (Mindfulness-Based Cognitive Therapy)) — ≥ 3 epizod tarixçəsi olan pasiyentlərdə residiv profilaktikasında antidepressant saxlama ilə müqayisəli effekt (Kuyken W. et al. Lancet 2015).
4. Litium adjunkt — refrakter və ya yüksək residiv riskli pasiyentlərdə; suicid azaltma effekti (Cipriani BMJ 2013).
5. Residiv markerlərinin tanınması — pasiyent və ailə üçün psixoedukasiya (yuxu pozulması, irritabellik, sosial geri çəkilmə, anhedoniya).
6. Komorbidlik müalicəsi — təşviş pozuntuları, maddə istifadəsi, kardiovaskulyar — paralel.
7. Suisid riski izləməsi — yüksək, xüsusilə yeni epizod başlanğıcında.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Mayndfulnes-Əsaslı Koqnitiv Terapiya (MBCT — Mayndfulnes əsaslı koqnitiv terapiya (Mindfulness-Based Cognitive Therapy)) — 8 həftəlik qrup proqramı; 2,5 saat seans + ev praktikası. Residiv profilaktikasında ≥ 3 epizod tarixçəsi olan pasiyentlərdə effektiv. Kuyken W. et al. Lancet 2015 RKİ. mbct.com.
2. Antidepressant Saxlama Müalicəsi (Maintenance) — Eyni preparat və doza ilə uzunmüddətli istifadə; ən az 2 il (≥ 3 epizoddan sonra); kəsmə zamanı tədricən (4–8 həftə).
3. KDT və İPT saxlama formaları — Aylıq və ya 2 həftədə bir seans; residiv profilaktikası.
4. Litium adjunkt — Yüksək suicid riski olan refrakter unipolyar depressiyada; Cipriani BMJ 2013.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG222 (2022): ≥ 3 epizod tarixçəsi varsa — MBCT və ya antidepressant saxlama; ikisi müqayisəli effektiv.
• APA 2010: saxlama farmakoterapiyası ≥ 2 epizoddan sonra; ≥ 3 epizoddan sonra uzunmüddətli.
• Geddes J.R. et al. Lancet 2003 meta-analiz: antidepressant saxlama placebodan əhəmiyyətli üstün residiv azaltmada (NNT 5).

9. Proqnoz

• Residiv riski hər epizoddan sonra artır (Solomon 2000).
• Adekvat saxlama müalicəsi ilə residiv riski əhəmiyyətli azalır (NNT 5).
• Komorbid narahatlıq, somatik xəstəliklər, kompliyans pozulması — pis proqnoz.
• İzləmə — PHQ-9 ilə monitorinq; residiv markerləri; antidepressant səviyyəsi və yan təsirlər; suicid riski.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Antidepressant ömürlük istifadə edilə bilməz, „asılılıq“ yaradır»

Sübut: SSRİ/SNRİ asılılıq yaratmırlar; ≥ 3 epizod tarixçəsi olan pasiyentlər üçün ömürlük saxlama tövsiyə edilir (NICE NG222, APA 2010). Saxlama dozasının azaldılması residiv riskini artırır.

Mif 2: «Remisyadan sonra antidepressantı dərhal kəsmək lazımdır»

Sübut: remisyadan sonra ən azı 6–12 ay (tək epizod) və ya illər (residiv) davam edilir; erkən kəsmə residiv riskini əhəmiyyətli artırır (Geddes Lancet 2003).

Mif 3: «Hər epizodda preparat dəyişdirilməlidir»

Sübut: əvvəlki epizodda effektiv olan preparat növbəti epizodda yenidən istifadə edilməlidir (pasiyent-spesifik effektivlik).

Mif 4: «Təkrarlanan depressiv pozuntu „şəxsiyyət zəifliyi“dir, müalicə uzun olmamalıdır»

Sübut: neyrobioloji «kindling» konsepsiyası — hər epizod yeni epizod riskini artırır; uzunmüddətli müalicə beyni «qoruyur».

Mif 5: «Yalnız MBCT residiv profilaktikası üçün kifayətdir, farmakoterapiya lazımsızdır»

Sübut: Kuyken Lancet 2015 — MBCT və antidepressant saxlama müqayisəli; lakin individual seçim — pasiyent dəyərləri, əlçatanlıq, əvvəlki effekt cavabı əsasında.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A71 Recurrent depressive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG222. 2022.
4. APA. Practice Guideline for MDD. 3rd ed. 2010.
5. Kennedy S.H. et al. CANMAT 2016. Can J Psychiatry 2016;61(9):540–560.
6. Solomon D.A. et al. Multiple recurrences of major depressive disorder. Am J Psychiatry 2000;157(2):229–233.
7. Post R.M. Transduction of psychosocial stress into the neurobiology of recurrent affective disorder. Am J Psychiatry 1992;149(8):999–1010.
8. Geddes J.R. et al. Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: a systematic review. Lancet 2003;361(9358):653–661.
9. Kuyken W. et al. Lancet 2015;386(9988):63–73.
10. Cipriani A. et al. BMJ 2013;346:f3646.