XBT-116B84	RUMİNASİYA-GERİ QAYTARMA POZUNTUSU Rumination-Regurgitation Disorder
XBT-10F98.21	RUMİNASİYA-GERİ QAYTARMA POZUNTUSU
DSM-5-TR307.53	RUMİNASİYA-GERİ QAYTARMA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Ruminasiya-Geri Qaytarma Pozuntusu (XBT-11: 6B84 Rumination-Regurgitation Disorder; DSM-5-TR: 307.53) udulmuş qidanın iradi və ya yarı-iradi geri qaytarılması (requrgitasiya) ardınca yenidən çeynənmə, yenidən udma və ya tüpürmə ilə xarakterizə olunur. Tibbi (qastroezofageal reflüks və ya başqa GI xəstəlik) ilə tam izah olunmur.

2. Tarixçə

• Antik dövrdə «mericism» termini.
• DSM-IV — körpə və uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: körpə və uşaqlarda nadir; intellektual əlillikli pasiyentlərdə 6–10%; yetkinlərdə (xüsusilə yemə pozuntusu komorbid) tanınması artmaqdadır.
• Komorbidlik: İD, ASD, narahatlıq, BN, BED.

4. Etiologiya və patogenez

• Davranış kondisionlaşması — «post-prandial belching» ardınca regurgitasiya öyrənilmiş davranış.
• Stres və narahatlıq.
• İD/ASD-də qida ilə özünü stimullaşdırma.

5. Klinik mənzərə

• Qida qəbulundan dəqiqələr-saat sonra regurgitasiya.
• Yemə pozuntusu nəticələri: çəki itkisi, malnutrisiya, elektrolit pozulması, diş eroziyası, halitoz.
• Sosial nəticələr: utanc, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Udulmuş qidanın təkrarlanan regurgitasiyası ≥ 1 ay; yenidən çeynənmə, udulma və ya tüpürmə.

B. Regurgitasiya tibbi vəziyyət (məs. reflüks, pilorik stenoz, pyloric duodenum obstruksiyası) ilə əlaqəli deyil.

C. Anorexia, bulimia, BED, ARFID kontekstində baş vermir.

D. Başqa psixi pozuntu (xüsusilə İD, ASD) fonunda baş verirsə, əhəmiyyətli ağırlıq ayrıca qiymətləndirmə tələb edir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — GERD, pylorik patologiya, gastroparesis istisnası (üst-endoskopiya, motility tədqiqatı).
3. Manometriya — funksional regurgitasiyanın təsdiqi.
4. Çəki və nutrisional vəziyyət.
5. Komorbid yemə pozuntusu skrining.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Endoskopiya, manometriya, pH-monitorinq.
• Tam qan, elektrolitlər.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Rome Foundation kriteriyaları (funksional GI).
• NICE NG69 — ümumi yemə pozuntusu prinsipləri.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Diaphragmatic breathing — birinci sıra davranış müdaxiləsi (Chitkara D.K. et al. Am J Gastroenterol 2006; effekt 50–70%).
• Habit reversal — alternativ davranış öyrənmə.
• Biofeedback.
• Stres idarəsi və KDT.
• İD/ASD-də funksional davranış analizi və ABA.
• Tibbi: GERD ilə birlikdə proton pomp inhibitoru ilkin müdaxilə.

1. Diafraqmal Tənəffüs (Diaphragmatic Breathing) — Qida qəbulundan sonra 5–10 dəqiqə yavaş abdominal nəfəs alma — regurgitasiyanın qarşısını alır.
2. Vərdiş Əvəzləmə Təlimi (HRT — Habit Reversal Training) — Alternativ davranış inkişaf etdirmə.
3. Biofidbek (Biofeedback) — Abdominal əzələ kontrolu.
4. FBA — funksional davranış analizi (İD/ASD-də) — Davranışın tetikleyici və saxlayıcısının analizi.

9. Proqnoz

• Diaphragmatic breathing və habit reversal ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Ruminasiya GERD-in formasıdır»

Sübut: ayrıca pozuntudur; manometriya və klinik model fərqlənir.

Mif 2: «Yalnız tibbi cərrahi (Nissen) həll edir»

Sübut: Nissen fundoplikasiyası funksional ruminasiya üçün effektsizdir və əks-göstərişdir; davranış müdaxiləsi birinci sıra müalicədir.

Mif 3: «Pasiyent »iradi olaraq« davranır, intizam tələb edir»

**Sübut:** yarı-iradi davranışdır, kondisionlaşma əsaslı; cəza effektsizdir.

Mif 4: «Antiemetik effektivdir»

Sübut: antiemetiklər (məs. ondansetron) ruminasiyada effektsizdir.

Mif 5: «İD/ASD pasiyentdə dayandırılmaz»

Sübut: davranış müdaxilələri effektivdir; nutrisional (qidalanma) ağırlaşmalar üçün aktiv müdaxilə vacibdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B84 Rumination-regurgitation disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Chitkara D.K., Van Tilburg M., Whitehead W.E., Talley N.J. Teaching diaphragmatic breathing for rumination syndrome. Am J Gastroenterol 2006;101(11):2449–2452.
4. Rome IV Diagnostic Criteria for Disorders of Gut-Brain Interaction. Rome Foundation; 2016.