XBT-116B84	PİKA Pica
XBT-10F98.3	Uşaqların və körpələrin yeyilməyən şeyləri yeməsi
DSM-5-TRF98.3 / F50.89	Pika

1. Tərif və nozologiya

Pika (XBT-11: 6B84; DSM-5-TR: F98.3) — qida hesab edilməyən, qida dəyəri olmayan maddələrin (gil, saç, kağız, sabun, metal, daş) davamlı (≥ 1 ay) qəbulu — inkişaf yaşı üçün uyğun olmayan dərəcədə.

2. Tarixçə

• «Pica» — latın «saxsağan» sözündən (saxsağan hər şey yeyir).
• DSM-III (1980) — uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz mümkün.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: uşaqlarda 4–26%, intellektual əlilliyi olanlarda yüksək, hamiləlikdə qadınlarda 8–65%, dəmir defisiti anemiyasında.
• Komorbidlik: autizm, intellektual əlillik, dəmir defisiti, yetkin malabsorbsiya.

4. Etiologiya və patogenez

• Qidalanma çatışmazlıqları (dəmir, sink) — bəzi pasiyentdə pika maddə yeyilməsi nəticəsində azalma da yarada bilər.
• Neyroinkişaf pozuntuları (autizm, İD).
• Hamiləlik — fizioloji və mikronutrient.
• Mədəni — bəzi ənənələrdə gil qəbulu (geophagy).

5. Klinik təzahürlər

• Geophagy (gil, torpaq), trichophagy (saç), pagophagy (buz), amylophagy (nişasta), plumbophagy (boya — qurğuşun risk).
• Komplikasiyalar: intestinal obstruksiya (trikobezoar), qurğuşun zəhərlənməsi, parazitar infeksiya, diş zədəsi, perforasiya.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida dəyəri olmayan maddələrin davamlı qəbulu ≥ 1 ay.

B. Davranış inkişaf yaşına uyğun deyil (≥ 2 yaş).

C. Mədəni və ya sosial qəbul olunmuş praktika deyil.

D. Başqa psixi pozuntu, tibbi vəziyyət kontekstində baş verirsə — diaqnoz əlavə tələb edilir (xüsusilə İD və ASP-də).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR ən azı 1 aylıq müddət tələb edir; XBT-11-də müddət meyarı yoxdur — «klinik diqqət tələb edəcək qədər davamlı və ya ağır» deyilir. İnkişaf yaşı ≈2 il — hər ikisində eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Müsahibə + müşahidə.
2. Laborator — tam qan, ferritin, dəmir, qurğuşun səviyyəsi, sink.
3. Abdominal görüntüləmə (obstruksiya).
4. Neyroinkişaf qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Dəmir, qurğuşun, sink, parazit testləri.
• Qarın boşluğunun rentgenoqrafiyası / USG.

8. Müalicə

1. Qidalanma çatışmazlığının korreksiyası (dəmir, sink).
2. Davranış müdaxiləsi — habit reversal, mühit modifikasiyası, alternativ stimullar.
3. İntellektual əlillik və ASP fonunda — funksional davranış analizi və ABA əsaslı yanaşma.
4. Komplikasiyaların tibbi idarəsi (qurğuşun zəhərlənməsi — xelyasiya yalnız konkret göstərişdə).
5. Hamiləlikdə — qidalanma ilə bağlı dəstək.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Funksional Davranış Analizi (FBA) — Davranışın tətikləyicisi və saxlayıcısının identifikasiyası.
2. Mühit Modifikasiyası — Qeyri-qida maddələrinə əlçatanlığın məhdudlaşdırılması.
3. Qidalanmanın korreksiyası — Dəmir, sink, vitamin əlavələri.
4. ABA əsaslı müdaxilə — İD və ASP-də.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AAP — uşaqlarda pika qiymətləndirməsi və qurğuşun skrininq.

9. Proqnoz

• Uşaqlarda qidalanma ilə bağlı korreksiya və davranış müdaxiləsi ilə remisya.
• İD/ASP fonunda davam edə bilər; uzunmüddətli izləmə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pika sadəcə uşağın „kəşfetmə“ davranışıdır»

Sübut: 2 yaşa qədər ümumi inkişaf hissəsi; sonrakı davam etməsi klinikdir və komplikasiya riski yaradır.

Mif 2: «Qurğuşun zəhərlənməsi hamı üçün xelyasiya tələb edir»

Sübut: xelyasiya yalnız təsdiqlənmiş yüksək səviyyədə (BLL ≥ 45 mkq/dl tipik); aşağı səviyyələrdə mühit korreksiyası birinci sıra.

Mif 3: «Hamiləlikdə pika „uşağın istəyi“dir, müdaxilə tələb etmir»

Sübut: dəmir və ya digər çatışmazlıq markeridir; qidalanma ilə bağlı korreksiya tövsiyə edilir.

Mif 4: «İD/ASP pasiyentdə pika „qaçınılmazdır“»

Sübut: davranış müdaxilələri (ABA, FBA) effektivdir; «qaçınılmaz» izah trikobezoar, obstruksiya kimi ağır komplikasiyalara aparır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B84 Pica. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Young S.L. Pica in pregnancy: new ideas about an old condition. Annu Rev Nutr 2010;30:403–422.
4. Hyman S.L. et al. AAP 2020 Clinical Report (ASD). Pediatrics 2020;145(1):e20193447.