XBT-116B00	GENERALİZƏ OLUNMUŞ TƏŞVİŞ POZUNTUSU (GAD) Generalised anxiety disorder
XBT-10F41.1	Generalizə edilmiş həyəcan pozuntusu
DSM-5-TRF41.1	Generalizə olunmuş təşviş pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Generalizə olunmuş təşviş pozuntusu (XBT-11: 6B00 Generalised Anxiety Disorder; DSM-5-TR: F41.1) — ən azı bir neçə ay (DSM-5-TR-də ≥ 6 ay) ərzində davam edən, çoxsaylı həyat sahələrini (iş, ailə, sağlamlıq, gündəlik mövzular) əhatə edən, idarə oluna bilməyən, yetərli səbəb olmadan yaranan həddən artıq narahatlıqla xarakterizə olunan pozuntudur. Əhəmiyyətli somatik simptomlar (gərginlik, yorğunluq, yuxu pozulması) müşayiət edir.

2. Tarixçə

• 1920–60-cı illər — «anxiety neurosis» termini, Freud təsirinə bağlı.
• DSM-III (1980) — «anxiety neurosis» → panik pozuntu və GAD ayrılması; GAD residual kateqoriya idi.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — GAD ayrı pozuntu kimi; ≥ 6 aylıq müddət; xarakteristik somatik simptomlar.
• XBT-11 (2019) — diaqnoz üçün müddət tələbini «bir neçə ay» kimi formulə etmişdir (DSM-5-dən az sərt).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 3–9% (Kessler R.C. et al. WMH icmalları).
• İllik yayılma: ~2–3%.
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc — bimodal — yeniyetməlik və orta yaş; çox vaxt xronik gediş.
• Komorbidlik: MDD ~60%, sosial narahatlıq, panik, maddə istifadəsi, somatik (qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, kardiak şikayətlər).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 30–40% (Hettema J.M. et al. Am J Psychiatry 2001 meta-analiz).
• Neyrobioloji — amigdala hiperresponsivliyi, prefrontal-amigdala tənzimləməsinin pozulması; GABA-ergik və serotoninergik disregulasiya.
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri (nevrotizm, davranış tormozlanması) yüksək risk amilləri.
• Mühit — uşaqlıq travması, xronik stress, valideynin hədsiz himayəsi.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Psixoloji simptomlar

• Çoxsaylı sahələri əhatə edən idarə oluna bilməyən narahatlıq.
• «Worry about worry» — meta-narahatlıq (Wells A. konsepsiyası).
• Konsentrasiya çətinliyi, fikrin boş qalması.
• İrritabellik.

5.2 Somatik simptomlar

• Əzələ gərginliyi.
• Yorğunluq.
• Yuxu pozulması (yatmaq çətinliyi, yuxunu saxlaya bilməmək).
• Avtonom simptomlar (taxikardiya, tər, ağız quruluğu, baş ağrısı).
• Qastrointestinal şikayətlər — IBS komorbidliyi sıxdır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Həddən artıq narahatlıq və ya gərginlik, çoxsaylı sahələrə yönəlmiş; gündəlik fəaliyyət vaxtının əksər hissəsində mövcud; ≥ 6 ay (DSM-5-TR) / bir neçə ay (XBT-11).

B. Narahatlığı idarə etmək çətinliyi.

C. Aşağıdakılardan ≥ 3 simptom (uşaqlarda 1):

1. Daxili narahatlıq, gərginlik, «əsəbləri üstə» olma hissi;
2. Asanlıqla yorulma;
3. Konsentrasiya çətinliyi;
4. İrritabellik;
5. Əzələ gərginliyi;
6. Yuxu pozulması.

D. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

F. Başqa psixiatrik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR: ≥ 6 aylıq müddət; ≥ 3 somatik simptom.
• XBT-11: müddət «bir neçə ay» — daha az sərt; somatik simptomlar tələb edilir, lakin spesifik say göstərilmir.
• NICE CG113 (Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: idarəetmə, 2011, 2020 update): pillə-pillə (pilləli yanaşma) — psixoedukasiya və müşahidə → rəhbərlik altında özünəyardım → KDT və ya farmakoterapiya → kombinasiya → ağır halda ixtisaslaşmış xidmət.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (narahatlıq sahələri, tətikləyicilər, somatik simptomlar, qaçınma).
2. SCID-5, MINI.
3. GAD-7 (skrininq, ilkin göstəricilər və izləmə) — ≥ 10 orta-ağır narahatlıq.
4. HAM-A (Hamilton Anxiety) — klinikçi-rated.
5. Komorbidlik skrininq (PHQ-9 depressiya, panik, sosial narahatlıq).
6. Somatik səbəbi istisna — TSH, anemiya, kardiak, kafein və ya stimulyant istifadəsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• GAD-7, HAM-A, PSWQ (Penn State Worry Questionnaire).
• Tibbi və laborator (TSH, tam qan, kafein və alkohol istifadəsi qiymətləndirməsi).
• EKG (kardiak şikayət varsa).

8. Müalicə

8.1 Pilləli yanaşma (NICE CG113 · CANMAT 2014)

1. Pillə 1 — psixoedukasiya və aktiv müşahidə.
2. Pillə 2 — rəhbərlik altında özünəyardım (internet əsaslı KDT), psixoedukasiya qrupları.
3. Pillə 3 — yüksək intensivlikli KDT və ya farmakoterapiya.
4. Pillə 4 — ixtisaslaşmış xidmət: kombinasiya müalicəsi, refrakter hallar.

8.2 Birinci sıra

Psixoterapiya — koqnitiv-davranış terapiyası (KDT). Ən güclü sübut bazasına malik metod; 12–20 seans. Tərkib hissələri:

• Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma — təşviş haqqında inancların yoxlanması: «narahat olmaq məni hazırlıqlı saxlayır» tipli qənaətlərin faktla üzləşdirilməsi.
• Qeyri-müəyyənliyə dözümsüzlüklə iş (Dugas M.J. modeli) — pasiyent nəticəsi bilinməyən vəziyyətləri qəsdən yaşayır və dözümlülüyünü artırır.
• Ekspozisiya — təşviş doğuran situasiyalardan qaçınmanın pilləli şəkildə dayandırılması; təxirə salınmış qərarların icrası.
• Problem-həll təlimi — real problemi həll edilə bilən addımlara bölmək, həll edilməyəni qəbul etmək.
• Relaksasiya — proqressiv əzələ boşalması, diafraqmal tənəffüs.

Effekt: Cuijpers P. və müəlliflərin icmallarında orta-böyük effekt həcmi; nəticə farmakoterapiya ilə müqayisə edilə biləndir, residiv riski isə daha aşağıdır.

Farmakoterapiya. Effekt 4–6 həftədə qiymətləndirilir, tam cavab üçün 8–12 həftə lazım ola bilər:

• SSRİ — sertralin, esitalopram, paroksetin.
• SNRİ — venlafaksin, duloksetin.
• Başlanğıc doza aşağı götürülür: ilk günlərdə təşvişin müvəqqəti güclənməsi mümkündür.

Slee A. və müəlliflər (Lancet 2019) şəbəkə meta-analizində duloksetin, preqabalin və venlafaksin yüksək effekt göstərmişdir; dözümlülük profili isə preparatdan asılı olaraq dəyişir.

8.3 İkinci sıra

• Preqabalin — Avropada bu diaqnoz üçün təsdiqlidir; effekti sürətli, lakin asılılıq potensialı var.
• Buspiron — qismən effekt; benzodiazepinə alternativ kimi.
• Mirtazapin — əlavə preparat kimi, yuxu pozulması müşayiət edərsə.
• Kvetiapin — CANMAT 2014-də ikinci sıra; metabolik yan təsirlərə görə məhdud istifadə.

8.4 Qısamüddətli istifadə və məhdudiyyətlər

• Benzodiazepinlər — yalnız kəskin dövrdə, 2–4 həftədən artıq olmayaraq. Asılılıq potensialı yüksəkdir, davamlı istifadə tövsiyə edilmir.

8.5 Əlavə metodlar

• Mayndfulnes əsaslı stressin azaldılması və koqnitiv terapiya (MBSR / MBCT) — 8 həftəlik qrup proqramı; bu pozuntuda mülayim effekt. Hofmann S.G. və müəlliflər, J Consult Clin Psychol 2010 meta-analiz.
• Qəbul və öhdəlik terapiyası (ACT) — simptomla mübarizə əvəzinə onunla birlikdə dəyərlərə uyğun yaşamağı öyrədir; psixoloji çevikliyi artırır. Roemer L. və müəlliflərin randomizə tədqiqatları.
• Tətbiqi relaksasiya (Öst L.G. metodu) — strukturlaşdırılmış proqressiv əzələ boşalması, təşviş tətikləyicisi qarşısında tətbiq edilir.
• Yaşam tərzi — kofeinin məhdudlaşdırılması, müntəzəm fiziki aktivlik, yuxu gigiyenası, alkohol və psixoaktiv maddələrdən imtina.

8.6 Müalicənin müddəti

• Remissiyadan sonra ən azı 12 ay davam etdirilir.
• Xronik gediş və ya çoxsaylı residiv halında müalicə uzunmüddətli planlaşdırılır.
• Dayandırma pilləli aparılır: kəskin kəsmə geri qayıdış riskini artırır.

8.7 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG113 (2011, 2020-də təsdiqlənib) — pilləli yanaşma; birinci sıra farmakoterapiya SSRİ və SNRİ; benzodiazepin yalnız kəskin, qısa müddətə.
• APA — bu pozuntu üzrə ayrıca göstərişi yoxdur; ailədə yeganə sənəd panik pozuntuya aiddir (2009, arxiv statusunda). Buna görə istinad NICE CG113 və CANMAT 2014-ə edilir.
• CANMAT 2014 (Katzman M.A. və müəlliflər) — birinci sıra esitalopram, sertralin, venlafaksin, duloksetin; ikinci sıra preqabalin, buspiron, mirtazapin, kvetiapin.

9. Proqnoz

• Xronik gediş; spontan remisya az.
• Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli simptom azalması və funksional yaxşılaşma.
• Komorbid MDD pis proqnoz markeri.
• İzləmə — GAD-7 ilə monitorinq, yan təsirlər, kompliyans, komorbidlik.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Narahatlıq adi həyat hissidir, tibbi vəziyyət deyil»

Sübut: normal narahatlıq və GAD arasında klinik fərq mövcud — şiddət, müddət (≥ 6 ay), idarə oluna bilməmə, somatik komponentlər, funksional pozulma. Klinik diaqnoz konkret meyarlar əsasında qoyulur.

Mif 2: «Benzodiazepinlər GAD-ın birinci sıra müalicəsidir»

Sübut: NICE CG113, APA, CANMAT — benzodiazepinlər yalnız qısamüddətli (2–4 həftə) istifadə üçün; asılılıq potensialı yüksəkdir; SSRİ və SNRİ birinci sıra.

Mif 3: «Yalnız relaksasiya və ya yoga GAD-ı sağaldır»

Sübut: mülayim adjunkt effekt göstərirlər, lakin orta-ağır halda KDT və/və ya farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 4: «Antidepressant narahatlıq üçün effektsizdir — depressiya üçündür»

Sübut: SSRİ və SNRİ təşviş pozuntularında effektivdir; serotoninergik sistemin amiqdala fəaliyyətinə təsiri ilə. CANMAT 2014, Slee Lancet 2019.

Mif 5: «Pasiyent iradi olaraq narahat olmamağı öyrənə bilər»

Sübut: GAD neyrobioloji disregulasiyadır; KDT və ya farmakoterapiya neyrobioloji səviyyədə təsir edir.

Mif 6: «Kafein məhdudlaşdırması GAD üçün kifayətdir»

Sübut: kafein simptomları gücləndirə bilər; məhdudlaşdırma adjunkt addım, əsas müalicə deyil.

Mif 7: «Bitki preparatları (kava, valerian, passiflora) standart müalicəni əvəzləyə bilər»

Sübut: kava ciddi hepatotoksiklik (bir neçə ölüm halı — FDA xəbərdarlığı); valerian və passiflora effekti zəif; St John's Wort qarşılıqlı təsir.

Mif 8: «Kannabis (CBD) narahatlığı sağaldır»

Sübut: CBD üçün ilkin tədqiqatlar var, lakin klinik tövsiyə üçün kafi deyil; THC narahatlığı gücləndirə və ya panik atak yarada bilər.

Mif 9: «Antidepressant ömürlük istifadə etməli olacaqsan»

Sübut: remisyadan sonra 12 ay; sonra tədricən kəsmə mümkündür; residiv halda yenidən başlanılır.

Mif 10: «Refrakter GAD-da elektrokonvulsiv terapiya effektivdir»

Sübut: EKT GAD üçün göstəriş deyil; refrakter halda — preparat dəyişimi, kombinasiya, atipik antipsixotik adjunkt.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B00 Generalised anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG113. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. 2011, 2020 update.
4. Katzman M.A. et al. Canadian clinical practice guidelines for the management of anxiety, posttraumatic stress and obsessive-compulsive disorders. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
5. Slee A., Nazareth I., Bondaronek P. et al. Pharmacological treatments for generalised anxiety disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2019;393(10173):768–777.
6. Hettema J.M., Neale M.C., Kendler K.S. A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. Am J Psychiatry 2001;158(10):1568–1578.
7. Hofmann S.G., Sawyer A.T., Witt A.A., Oh D. The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression. J Consult Clin Psychol 2010;78(2):169–183.
8. Spitzer R.L., Kroenke K., Williams J.B., Löwe B. A brief measure for assessing generalized anxiety disorder: the GAD-7. Arch Intern Med 2006;166(10):1092–1097.
9. Cuijpers P., Sijbrandij M., Koole S. et al. Psychological treatment of generalized anxiety disorder: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2014;34(2):130–140.
10. Dugas M.J., Robichaud M. Cognitive-Behavioral Treatment for Generalized Anxiety Disorder. New York: Routledge, 2007.
11. Meyer T.J., Miller M.L., Metzger R.L., Borkovec T.D. Development and validation of the Penn State Worry Questionnaire. Behav Res Ther 1990;28(6):487–495.
12. Roemer L., Orsillo S.M. An open trial of an acceptance-based behavior therapy for generalized anxiety disorder. Behav Ther 2007;38(1):72–85.
13. Wells A. Metacognitive Therapy for Anxiety and Depression. New York: Guilford Press, 2009.
14. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.