XBT-116B00	GENERALİZƏ OLUNMUŞ NARAHATLIQ POZUNTUSU (GAD) Generalised Anxiety Disorder
XBT-10F41.1	GENERALİZƏ OLUNMUŞ NARAHATLIQ POZUNTUSU (GAD)
DSM-5-TR300.02	GENERALİZƏ OLUNMUŞ NARAHATLIQ POZUNTUSU (GAD)

1. Tərif və nozologiya

Generalizə olunmuş narahatlıq pozuntusu (XBT-11: 6B00 Generalised Anxiety Disorder; DSM-5-TR: 300.02) — ən azı bir neçə ay (DSM-5-TR-də ≥ 6 ay) ərzində davam edən, çoxsaylı həyat sahələrini (iş, ailə, sağlamlıq, gündəlik mövzular) əhatə edən, idarə oluna bilməyən, kifayət qədər tetikleyicisi olmayan həddən artıq narahatlıqla xarakterizə olunan pozuntudur. Bu pozuntunu əhəmiyyətli somatik simptomlar (gərginlik, yorğunluq, yuxu pozulması) müşayiət edir.

2. Tarixçə

• 1920–60-cı illər — «anxiety neurosis» termini, Freud təsirinə bağlı.
• DSM-III (1980) — «anxiety neurosis» → panik pozuntu və GAD ayrılması; GAD residual kateqoriya idi.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — GAD ayrı pozuntu kimi; ≥ 6 aylıq müddət; xarakteristik somatik simptomlar.
• XBT-11 (2019) — diaqnoz üçün müddət tələbini «bir neçə ay» kimi formulə etmişdir (DSM-5-dən az sərt).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 3–9% (Kessler R.C. et al. WMH icmalları).
• İllik yayılma: ~2–3%.
• Cins: qadınlarda 2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc — bimodal — yeniyetməlik və orta yaş; çox vaxt xronik gediş.
• Komorbidlik: MDD ~60%, sosial narahatlıq, panik, maddə istifadəsi, somatik (irritabəl bağırsaq, kardiyak şikayətlər).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 30–40% (Hettema J.M. et al. Am J Psychiatry 2001 meta-analiz).
• Neyrobioloji — amigdala hiperresponsivliyi, prefrontal-amigdala tənzimləməsinin pozulması; GABA-erjik və serotonergic disregulasiya.
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri (neurotizm, davranış tormozlanması) yüksək risk amilləri.
• Mühit — uşaqlıq travması, xronik stress, valideyn overprotection.

5. Klinik mənzərə

5.1 Psixoloji simptomlar

• Çoxsaylı sahələri əhatə edən idarə oluna bilməyən narahatlıq.
• «Worry about worry» — meta-narahatlıq (Wells A. konsepsiyası).
• Konsentrasiya çətinliyi, fikrin boş qalması.
• İrritabellik.

5.2 Somatik simptomlar

• Əzələ gərginliyi.
• Yorğunluq.
• Yuxu pozulması (yatmaq çətinliyi, yatağı saxlamamaq).
• Avtonom simptomlar (taxikardiya, tər, ağız quruluğu, baş ağrısı).
• Qastrointestinal şikayətlər — IBS komorbidliyi sıxdır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Həddindən artıq narahatlıq və ya gərginlik, çoxsaylı sahələrə yönəlmiş; gündəlik fəaliyyətin əksər hissəsində mövcud; ≥ 6 ay (DSM-5-TR) / bir neçə ay (XBT-11).

B. Narahatlığı idarə etmək çətinliyi.

C. Aşağıdakılardan ≥ 3 simptom (uşaqlarda 1):

1. Hüzursuzluq, qıcıqlanmış, kənar gəzən hissi;
2. Asanlıqla yorulma;
3. Konsentrasiya çətinliyi;
4. İrritabellik;
5. Əzələ gərginliyi;
6. Yuxu pozulması.

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

F. Başqa psixiatrik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR: ≥ 6 aylıq müddət; ≥ 3 somatik simptom.
• XBT-11: müddət «bir neçə ay» — daha az sərt; somatik simptomlar tələb edilir, lakin spesifik say göstərilmir.
• NICE CG113 (Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: idarəetmə, 2011, 2020 update): pillə-pillə (stepped care) — psixoeducation + müşahidə → guided self-help → KDT və ya farmakoterapiya → kombinasiya → ağır halda ixtisaslaşmış xidmət.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (narahatlıq sahələri, tetikleyicilər, somatik simptomlar, qaçınma).
2. SCID-5, MINI.
3. GAD-7 (skrining, ilkin göstəricilər və izləmə) — ≥ 10 orta-ağır narahatlıq.
4. HAM-A (Hamilton Anxiety) — klinikçi-rated.
5. Komorbidlik skrining (PHQ-9 depressiya, panik, sosial narahatlıq).
6. Somatik səbəbi istisna — TSH, anemiya, kardiyak, kafein və ya stimulyant istifadəsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• GAD-7, HAM-A, PSWQ (Penn State Worry Questionnaire).
• Tibbi və laborator (TSH, tam qan, kafein və alkohol istifadəsi qiymətləndirməsi).
• EKG (kardiyak şikayət varsa).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG113 · APA · CANMAT 2014)

• Pillə-pillə yanaşma:
  • Pillə 1: psixoeducation, müşahidə.
  • Pillə 2: guided self-help (internet-əsaslı KDT), psikoeducational qruplar.
  • Pillə 3: yüksək intensivlikli KDT və ya farmakoterapiya.
  • Pillə 4: ixtisaslaşmış xidmət (kombinasiya, refrakter).
  • KDT birinci sıra psixoterapiya — narahatlıq haqqında koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, problem-həll, məruzlanma, qaçınmanın azaldılması, relaksasiya, məhkəməyə qarşı dözüm.
  • Farmakoterapiya birinci sıra:
    • SSRİ — sertralin, esitalopram, paroksetin.
    • SNRİ — venlafaksin, duloksetin (FDA təsdiqi GAD üçün).
    • Effekt 4–6 həftə.
    • İkinci sıra:
      • Preqabalin — Avropada GAD üçün təsdiqli; sürətli effekt; asılılıq potensialı var.
      • Buspiron — qismən effekt; benzodiazepinə alternativ.
      • Mirtazapin — adjunkt, yuxu pozulması varsa.
      • Benzodiazepinlər — yalnız qısamüddətli (2–4 həftə); asılılıq potensialı yüksəkdir; davamlı istifadə tövsiyə edilmir.
      • Müalicə müddəti — remisyadan sonra ≥ 12 ay; xronik və ya çoxsaylı residiv halda uzunmüddətli.
      • Adjunkt — mindfulness-based stress reduction, applied relaxation, ACT (Acceptance and Commitment Therapy).
      • Yaşam tərzi: kafein məhdudlaşdırma, fiziki aktivlik, yuxu hijyeni, alkohol və narkotikdən imtina.
      1. KDT (GAD üçün) — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma (narahatlıq haqqında inanclar), məhkəməyə qarşı dözüm (intolerance of uncertainty — Dugas M.J. modeli), məruzlanma narahatlıq yaradan situasiyalara, problem-həll təlimi, relaksasiya. 12–20 seans. Cuijpers P. et al. icmalları — orta-böyük effekt.
      2. Mayndfulnes-Əsaslı Stresin Azaldılması / Koqnitiv Terapiya (MBSR / MBCT — Mindfulness-Based Stress Reduction / Cognitive Therapy) — 8 həftəlik qrup proqramı; GAD-da mülayim effekt. Hofmann S.G. et al. J Consult Clin Psychol 2010 meta-analiz.
      3. Qəbul və Öhdəlik Terapiyası (ACT — Acceptance and Commitment Therapy) — Dəyərlərə əsaslanan davranış, psixoloji çevikliyin inkişafı. Roemer L. et al. RKİ-ləri.
      4. Tətbiqi Relaksasiya (Applied Relaxation) — Öst (Öst L.G.) — Strukturlaşdırılmış proqresiv əzələ relaksasiyası — narahatlıq tetikleyicisi qarşısında istifadə.
      5. Generalizə olunmuş Narahatlıq Şkalası-7 (GAD-7 — Generalized Anxiety Disorder-7) — Spitzer R.L., Kroenke K. — 7 sual; birinci tibbi yardımda qızıl standart skrining və izləmə. Cut-off 10 ölçü orta-ağır.
      6. Hamilton Narahatlıq Reytinq Şkalası (HAM-A — Hamilton Anxiety Rating Scale) — 14 maddə; klinikçi-rated; araşdırma və klinik izləmə.
      7. Penn State Narahatlıq Sorğusu (PSWQ — Penn State Worry Questionnaire) — Meyer T.J. — 16 maddə; narahatlığın tezliyi və idarə oluna bilməməsi.

      8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

      • NICE CG113 (2011/2020): stepped care alqoritm; SSRİ və SNRİ birinci sıra farmakoterapiya; benzodiazepin yalnız kəskin, qısamüddətli.
      • APA Clinical Practice Guideline for the Treatment of Anxiety Disorders: KDT və SSRİ ən güclü sübut bazasına malik.
      • CANMAT 2014 Anxiety Disorders Guidelines (Katzman M.A. et al.): birinci sıra escitalopram, sertralin, venlafaksin, duloksetin; ikinci sıra preqabalin, buspiron, mirtazapin, kvetiapin.
      • Slee A. et al. Lancet 2019 network meta-analiz: duloksetin, preqabalin və venlafaksin GAD-da yüksək effekt göstərmişdir; uyğunlaşma (acceptability) profili dəyişkəndir.

      9. Proqnoz

      • Xronik gediş; spontan remisya az.
      • Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli simptom azalması və funksional yaxşılaşma.
      • Komorbid MDD pis proqnoz markeri.
      • İzləmə — GAD-7 monitor, yan təsirlər, kompliyans, komorbidlik.

      10. Mif və yanlış inanclar

      Mif 1: «Narahatlıq adi həyat hissidir, tibbi vəziyyət deyil»

      Sübut: normal narahatlıq və GAD arasında klinik fərq mövcuddur — şiddət, müddət (≥ 6 ay), idarə oluna bilməmə, somatik komponentlər, funksional pozulma. Klinik diaqnoz konkret meyarlar əsasında qoyulur.

      Mif 2: «Benzodiazepinlər GAD-ın birinci sıra müalicəsidir»

      Sübut: NICE CG113, APA, CANMAT — benzodiazepinlər yalnız qısamüddətli (2–4 həftə) istifadə üçün; asılılıq potensialı yüksəkdir; SSRİ və SNRİ birinci sıra.

      Mif 3: «Yalnız relaksasiya və ya yoga GAD-ı sağaldır»

      Sübut: mülayim adjunkt effekt göstərirlər, lakin orta-ağır halda KDT və/və ya farmakoterapiya tələb olunur.

      Mif 4: «Antidepresant narahatlıq üçün effektsizdir — depresiya üçündür»

      Sübut: SSRİ və SNRİ narahatlıq pozuntularında effektivdir; serotonergik sistemin amigdala fəaliyyətinə təsiri ilə. CANMAT 2014, Slee Lancet 2019.

      Mif 5: «Pasiyent iradi olaraq narahat olmamağı öyrənə bilər»

      Sübut: GAD neyrobioloji disregulasiyadır; KDT və ya farmakoterapiya neyrobioloji səviyyədə təsir edir.

      Mif 6: «Kafein məhdudlaşdırması GAD üçün kifayətdir»

      Sübut: kafein simptomları gücləndirə bilər; məhdudlaşdırma adjunkt addım, əsas müalicə deyil.

      Mif 7: «Bitki preparatları (kava, valerian, passiflora) standart müalicəni əvəzləyə bilər»

      Sübut: kava ciddi hepatotoksiklik törədir (bir neçə ölüm halı — FDA xəbərdarlığı); valerian və passifloranın effekti zəifdir; St John's Wort (dəvədabanı/sarı bədrənc) isə digər dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girir.

      Mif 8: «Kannabis (CBD) narahatlığı sağaldır»

      Sübut: CBD üçün ilkin tədqiqatlar var, lakin klinik tövsiyə üçün kafi deyil; THC narahatlığı gücləndirə və ya panik atak yarada bilər.

      Mif 9: «Antidepresant ömürlük istifadə etməli olacaqsan»

      Sübut: remissiyadan sonra 12 ay; sonra tədricən kəsmə mümkündür; residiv halda yenidən başlanılır.

      Mif 10: «Refrakter GAD-da elektrokonvulsiv terapiya effektivdir»

      Sübut: EKT GAD üçün göstəriş deyil; refrakter halda — preparat dəyişimi, kombinasiya, atipik antipsixotik adjunkt.

      11. Mənbələr

      1. WHO. ICD-11. 6B00 Generalised anxiety disorder. 2024.
      2. APA. DSM-5-TR. 2022.
      3. NICE CG113. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. 2011, 2020 update.
      4. Katzman M.A. et al. Canadian clinical practice guidelines for the management of anxiety, posttraumatic stress and obsessive-compulsive disorders. BMC Psychiatry 2014;14(Suppl 1):S1.
      5. Slee A., Nazareth I., Bondaronek P. et al. Pharmacological treatments for generalised anxiety disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2019;393(10173):768–777.
      6. Hettema J.M., Neale M.C., Kendler K.S. A review and meta-analysis of the genetic epidemiology of anxiety disorders. Am J Psychiatry 2001;158(10):1568–1578.
      7. Hofmann S.G., Sawyer A.T., Witt A.A., Oh D. The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression. J Consult Clin Psychol 2010;78(2):169–183.
      8. Spitzer R.L., Kroenke K., Williams J.B., Löwe B. A brief measure for assessing generalized anxiety disorder: the GAD-7. Arch Intern Med 2006;166(10):1092–1097.
      9. Cuijpers P., Sijbrandij M., Koole S. et al. Psychological treatment of generalized anxiety disorder: a meta-analysis. Clin Psychol Rev 2014;34(2):130–140.