6B60 DİSSOSİATİV İDENTİFİKASİYA POZUNTUSU (DİP)

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ İdentifikasiya Pozuntusu (DİP; XBT-11: 6B60 Dissociative Identity Disorder; DSM-5-TR: 300.14) — iki və ya daha çox fərqli şəxsiyyət vəziyyəti ("identifikasiyalar", "alters") arasında keçidlərlə xarakterizə olunan ağır dissosiativ pozuntudur. Hər identifikasiya nisbi davamlı öz hissi, hafizə, davranış, affekt, qavrayış və koqnisiya patternlərinə malikdir. Eyni zamanda davamlı dissosiativ amneziyalar (gündəlik hadisələr, vacib şəxsi məlumat, travma).

DİP — uşaqlığın ağır travması (xüsusilə təkrarlanan fiziki və ya cinsi zorakılıq) ilə əlaqəli; "split personality" kütləvi mediada təhrif edilmiş obraz, klinik gerçəklikdən fərqlidir.

2. Tarixçə

• 1791 — Eberhardt Gmelin ilk hadisə təsviri.
• Janet P. (1880-ci illər) — "dissociation" konsepsiyası.
• DSM-III (1980) — "Multiple Personality Disorder".
• DSM-IV (1994) — "Dissociative Identity Disorder" termini.
• 1980-90-cı illər — "False Memory" mübahisəsi; bəzi diaqnoz hallarında "iatrogen induksiya" iddiaları.
• ISSTD Treatment Guidelines (Adult Treatment, 3rd Revision 2011) — phase-oriented yanaşmanı standartlaşdırmışdır.

3. Epidemiologiya

• Klinik populyasiyalarda yayılma: 1–3%; ümumi populyasiyada ~1,5% (Sar V. ISRN Psychiatry 2011 icmal).
• Cins: qadınlarda klinik populyasiyalarda 5–9 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: simptomlar uşaqlıqda formalaşır, klinikaya çox vaxt 20–40 yaşda müraciət.
• Komorbidlik: MDD, PTSP, kompleks PTSP, BPD, somatik simptom, yemə pozuntuları, maddə istifadəsi, suicid riski çox yüksək.

4. Etiologiya

• Travma modeli — uşaqlıqda təkrarlanan ağır travma (cinsi və ya fiziki zorakılıq, neglect, qulluqçu zorakılığı); pasiyentlərin 90%+ travma anamnezi göstərir (Putnam F.W. icmalları).
• Neyrobioloji — hippokamp və amigdala həcm azalması; default mode və salience network disregulasiyası (Reinders A.A. et al. icmalları).
• Bağlanma — disorganize bağlanma stili uşaqlıqda.
• İatrogenez / sosial-koqnitiv modelin tərəfdarları — bəzi diaqnozlar terapevtik induksiya nəticəsi ola bilər (Lilienfeld S.O. tənqidi); lakin əksər tədqiqat travma əsaslı modeli dəstəkləyir.

5. Klinik təzahürlər

• İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti — bir qisim pasiyent açıq keçidləri sənədləşdirir, digərləri yalnız "iç səslər", "kontrol itkisi" hissi ilə görünür.
• Davamlı amneziyalar — gündəlik hadisələr, şəxsi məlumat, travmatik epizodlar.
• Depersonalizasiya və derealizasiya.
• İdentifikasiya keçidləri stresə, tetikleyicilərə cavab olaraq.
• Self-harm, suicid cəhdləri, somatik simptomlar.
• Kompleks dissosiativ simptomlar (dissosiativ tutmalar, somatoform).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. İki və ya daha çox fərqli şəxsiyyət vəziyyəti — özünə və agentliyə dair əhəmiyyətli kəsilmiş hissi, davranış, affekt, qavrayış, koqnisiya və ya sensorimotor funksiyalarda dəyişikliklər.

B. Gündəlik hadisələr, vacib şəxsi məlumat və/və ya travmatik hadisələrlə bağlı təkrarlanan amneziyalar.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Geniş yayılmış mədəni və ya dini praktikanın bir hissəsi deyil.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət (məs. tutma) istisnası.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — eyni meyarlar; uşaqlarda imaginal yoldaş normal inkişaf hissəsi olduğu üçün istisna.
• XBT-11 — paralel; "trance and possession" pozuntuları ayrı kateqoriya (mədəni kontekstdə).
• ISSTD Guidelines 2011 — diaqnoz strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-D) ilə təsdiqlənməlidir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — travma tarixçəsi, dissosiativ simptomlar.
2. SCID-D (Structured Clinical Interview for DSM Dissociative Disorders) — qızıl standart.
3. Şkala — DES (Dissociative Experiences Scale, ≥ 30 cut-off, ≥ 45 DİP göstəricisi); MID (Multidimensional Inventory of Dissociation).
4. Komorbidlik (PTSP, BPD, MDD, maddə).
5. Suicid və self-harm riski (yüksək).
6. Tibbi və neyroloji — tutma, ensefalit istisnası (EEQ, MRT).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• SCID-D-R — qızıl standart strukturlaşdırılmış müsahibə.
• DES, MID şkalaları.
• C-SSRS suicid; self-harm qiymətləndirməsi.
• EEQ tutma istisnası.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (ISSTD 2011)

1. Phase-oriented (üç fazalı) yanaşma:
   • Faza 1 — stabilizasiya və simptom azaldılması: təhlükəsizlik, emosional tənzimləmə, copying bacarıqları, hospitalize azaltmaq, self-harm idarəsi.
   • Faza 2 — travmatik xatirələrin emalı: uyğunlaşdırılmış travma-fokuslu müdaxilə.
   • Faza 3 — inteqrasiya və reabilitasiya: identifikasiyalar arası kommunikasiya, funksional bərpa, münasibətlər.
2. Spesifik psixoterapevtik yanaşmalar — Internal Family Systems (Schwartz R.) iqtibası, modifikasiyalı EMDR.
3. Farmakoterapiya — DİP üçün spesifik təsdiq yox; komorbid PTSP, MDD, narahatlıq simptomları üçün SSRİ, prazosin (kabuslar).
4. Hospitalize — kəskin self-harm və ya suicid riskində.
5. Multidisiplinarlı yanaşma — psixiatr, psixoloq, sosial dəstək.
6. Uzunmüddətli müalicə (illər); klinikçi davamlılığı və terapevtik ittifaq kritik.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ISSTD 2011 — phase-oriented qızıl standart.
• Travma-əsaslı yanaşma və iatrogenez ehtiyatı — "alters" axtarışı və ya induksiyasından qaçınma.

9. Metodikalar

Phase-Oriented Treatment (ISSTD)

Üç fazalı yanaşma; ardıcıllıq və pasiyent stabilliyi əsasdır.

SCID-D-R — Structured Clinical Interview for DSM Dissociative Disorders, Revised

277 maddəlik strukturlaşdırılmış müsahibə; qızıl standart.

DES — Dissociative Experiences Scale

28 maddə; skrining.

MID — Multidimensional Inventory of Dissociation

218 maddə; ətraflı dissosiativ profil.

EMDR — modifikasiyalı

Stabilizasiyadan sonra travma emalı; ardıcıl və pasiyent davamlılığına uyğunlaşdırılmış.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "DİP — kütləvi mediadakı kimi "split personality"-dir"

Sübut: film və ya televiziya təsvirləri (dramatik keçidlər, "fərqli insanlar") çoxsaylı pasiyentdə daha incə klinik şəkillə üst-üstə düşmür — daha çox "kontrol itkisi", iç səslər, amneziyalar dominant.

Mif 2: "DİP terapevt tərəfindən induksiya edilmiş yalandır"

Sübut: uşaqlıq travması ilə güclü əlaqə (Putnam icmalları); neyrobioloji markerlər (Reinders fMRI); beynəlxalq tədqiqatlar konsistent. Lakin diaqnostika ehtiyatlı olmalıdır — alter induksiya texnikalarından qaçınma vacibdir.

Mif 3: "DİP nadir və ya uydurma pozuntudur"

Sübut: klinik populyasiyalarda 1–3% yayılma (Sar 2011); underdiagnosed mövqedir.

Mif 4: "Hipnoz və ya yatak yatma əsas müalicədir"

Sübut: phase-oriented psixoterapiya birinci sıra; hipnoz adjunkt kimi istifadə oluna bilər (ehtiyatla); yatak yatma yalnız kəskin self-harm və ya suicid riskində.

Mif 5: "DİP-li pasiyent zorakılıq törətməyə meyllidir"

Sübut: DİP pasiyentləri zorakılığın qurbanı olmaq ehtimalı daha yüksəkdir; zorakılıq başqalarına qarşı nadirdir. "Şizofreniyalı insanlar təhlükəlidir" mifinin paralelidir.

Mif 6: "Bütün identifikasiyaları "birinə birləşdirmək" əsas məqsəddir"

Sübut: inteqrasiya tipik məqsəddir, lakin bütün pasiyentlərdə tam əriməyə nail olmaq mümkün deyil; "kooperasiya" və "funksional fəaliyyət" də klinik nəticə kimi qəbul edilir.

11. Proqnoz

• Uzunmüddətli phase-oriented terapiya ilə funksional bərpa.
• Yüksək suicid və self-harm riski izlənir.
• Komorbidlik müalicəsi vacibdir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B60 Dissociative identity disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. International Society for the Study of Trauma and Dissociation. Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Sar V. Epidemiology of dissociative disorders: an overview. ISRN Psychiatry 2011;2011:404538.
5. Putnam F.W. Diagnosis and Treatment of Multiple Personality Disorder. Guilford Press; 1989.
6. Reinders A.A.T.S. et al. The psychobiology of authentic and simulated dissociative personality states: the full Monty. J Nerv Ment Dis 2016;204(6):445–457.
7. Steinberg M. Structured Clinical Interview for DSM-IV Dissociative Disorders, Revised (SCID-D-R). APA Press; 1994.

6B61 PARSİAL DİSSOSİATİV İDENTİFİKASİYA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Parsial Dissosiativ İdentifikasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B61 Partial Dissociative Identity Disorder) — DİP-ə (6B60) bənzər, lakin qeyri-dominant identifikasiyaların ardıcıl şəkildə pasiyentin davranışını və ya şüur funksiyasını tam tutmaması ilə fərqlənir. Bunun yerinə qeyri-dominant identifikasiyalar müdaxilə edir, lakin "executive control"-u tam ələ keçirmir.

XBT-11-də ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi əlavə edilib; DSM-5-TR-də ayrıca yoxdur (DSM-5-TR-də Other Specified Dissociative Disorder daxilində qiymətləndirilə bilər).

2. Tarixçə

• XBT-11 (2019) — DİP-in spektri kimi tanınması, parsial forma rəsmi kategoriya.
• Klinik təcrübədə "DDNOS" və ya "DİP-NOS" kimi tanınan vəziyyətlərə yeni diaqnostik çərçivə.

3. Epidemiologiya

• Yayılma dəqiq məlumat məhduddur — DİP-dən sıx olduğu güman edilir.
• Travma əsasında inkişaf edir.
• Komorbidlik DİP-ə bənzər.

4. Etiologiya

DİP ilə eyni — uşaqlıq ağır travması, disorganize bağlanma, neyrobioloji dissosiativ proseslər.

5. Klinik təzahürlər

• İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti.
• Qeyri-dominant identifikasiyalar müdaxilə edir — daxili səslər, fikirlər, hisslər, hərəkətlər — lakin pasiyentin davranışını və şüurunu tam tutmur.
• Dominant identifikasiya gündəlik fəaliyyəti idarə edir.
• Daha az amneziya DİP ilə müqayisədə.
• Distres və funksional pozulma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti.

B. Qeyri-dominant identifikasiyalar dominant identifikasiyanın şüur və davranış nəzarətini ardıcıl şəkildə tam tutmur; lakin nüfuz edici (intrusive) təcrübə kimi mövcuddur.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11 — DİP-dən "tam ələ keçirməmək" ilə fərqlənir.
• DSM-5-TR — Other Specified Dissociative Disorder (300.15) daxilində qiymətləndirilə bilər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

DİP ilə eyni (bax 6B60 §6.3).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

DİP ilə eyni (SCID-D-R, DES, MID).

8. Müalicə

DİP üçün phase-oriented yanaşma uyğunlaşdırılır (ISSTD 2011); bax 6B60 §8.

9. Metodikalar

DİP üçün metodlar (bax 6B60 §9).

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Parsial DİP DİP-in "yüngül forması"-dır"

Sübut: ayrı diaqnostik kateqoriyadır; funksional pozulma və travma yükü DİP ilə müqayisəli ola bilər.

Mif 2: "Daxili səslər həmişə psixotik simptomdur"

Sübut: dissosiativ səslər psixotik simptomlardan fərqlənir — daxili dialog, "öz" hisslə, antipsixotikə zəif cavab; SCID-D-R diferensiasiya üçün.

Mif 3: "Antipsixotik parsial DİP-də "səsləri" sağaldır"

Sübut: dissosiativ səslər antipsixotikə cavab vermir; psixoterapiya birinci sıra.

Mif 4: "Pasiyent "rol oynayır""

Sübut: faktitioz pozuntudan (6D50) fərqli — gain motivasiyası yox; klinik təcrübə pasiyent üçün distresli.

11. Proqnoz

Phase-oriented terapiya ilə funksional bərpa; DİP-ə bənzər.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B61 Partial dissociative identity disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. ISSTD. Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Reinders A.A.T.S. et al. J Nerv Ment Dis 2016;204(6):445–457.

6B62 DEPERSONALİZASİYA-DEREALİZASİYA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Depersonalizasiya-Derealizasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B62; DSM-5-TR: 300.6) — davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya (özündən kənarda olmaq, bədəndən və düşüncələrdən qopmaq hissi) və/yaxud derealizasiya (ətrafın qeyri-real, "tutqun film kimi" görünməsi) ilə xarakterizə olunan dissosiativ pozuntudur. Reality testing saxlanılır (pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir).

2. Tarixçə

• Krishaber M. (1872) — ilk təsvir.
• Dugas L. (1898) — "dépersonnalisation" termini.
• DSM-III (1980) — ayrı diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — depersonalizasiya və derealizasiya birgə kateqoriya kimi.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2% klinik formada; subklinik təcrübələr əhalinin 50%-ində ən azı bir dəfə.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik (orta 16 yaş).
• Komorbidlik: MDD, panik, GAD, PTSP, BPD.

4. Etiologiya

• Travma və stres tetikleyici (xüsusilə kannabis, halüsinogen istifadəsi).
• Neyrobioloji — prefrontal-limbik tənzimləmənin pozulması; sensor emal anomaliyaları (Simeon D. icmalları).
• Komorbid narahatlıq və panik atak sıxlığı yüksək.

5. Klinik təzahürlər

• Depersonalizasiya: özündən kənardan baxma hissi, robot kimi olma, emosional keyləşmə, "bədənim mənə aid deyil" hissi.
• Derealizasiya: ətrafın "tutqun", "tutqun film kimi" və ya "süni" görünməsi; məsafə qavrayışı dəyişikliyi.
• Reality testing saxlanılır — pasiyent təcrübənin qeyri-real olduğunu bilir.
• Əhəmiyyətli distres və funksional pozulma.
• Tipik gediş — davamlı və ya təkrarlanan epizodlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı və ya təkrarlanan depersonalizasiya və/yaxud derealizasiya təcrübələri.

B. Reality testing saxlanılır.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Maddə (kannabis, halüsinogen) və ya tibbi vəziyyət (tutma, beyin zədəsi) istisnası.

E. Başqa psixi pozuntu (panik atak ərzində qısamüddətli; PTSP fonunda; şizofreniya) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. CDS (Cambridge Depersonalisation Scale, Sierra M., Berrios G.E.) — 29 maddə.
3. Tibbi və neyroloji müayinə (tutma, beyin zədəsi istisnası).
4. Toksikoloji skrining.
5. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• CDS qızıl standart.
• EEQ tutma istisnası varsa.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

1. KDT — depersonalizasiya üçün uyğunlaşdırılmış; koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya. Hunter E.C. et al. Behav Res Ther 2005.
2. SSRİ — komorbid depresiya və narahatlıqda effektivlik; pozuntunun özü üçün sübut bazası məhdud.
3. Lamotrigin adjunkt — bəzi tədqiqatlarda effekt.
4. Travma fonunda — trauma-fokuslu yanaşma.
5. Kannabis və halüsinogen istifadəsindən imtina kritik.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Sierra M. icmalları — KDT və SSRİ adjunkt.
• Specifik FDA təsdiqli preparat yoxdur.

9. Metodikalar

KDT depersonalizasiya üçün (Hunter E.C., Sierra M.)

Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, ekspozisiya, grounding texnikaları.

CDS — Cambridge Depersonalisation Scale

29 maddə.

Grounding texnikaları

5-4-3-2-1 (5 görünən obyekt, 4 səs və s.); sensor diqqət.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Depersonalizasiya psixoz əlamətidir"

Sübut: reality testing saxlanılır; psixotik pozuntudan fərqlidir; antipsixotik effektsizdir.

Mif 2: "Depersonalizasiya keçicidir, müalicə tələb etmir"

Sübut: klinik formada xronik gediş və funksional pozulma; müdaxilə tövsiyə olunur.

Mif 3: "Kannabis depersonalizasiyanı yaxşılaşdırır"

Sübut: kannabis tetikleyici və davam etdirici amildir; imtina kritik.

Mif 4: "Benzodiazepin əsas müalicədir"

Sübut: benzodiazepin qısamüddətli rahatlıq verir, lakin asılılıq və depersonalizasiya gücləndirmə riski.

Mif 5: "Yalnız antidepresant effektivdir"

Sübut: KDT birinci sıra; SSRİ komorbid simptomlarda.

11. Proqnoz

• Xronik gediş, lakin KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B62 Depersonalization-derealization disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Sierra M. Depersonalization: A New Look at a Neglected Syndrome. Cambridge Univ Press; 2009.
4. Hunter E.C.M. et al. Cognitive-behaviour therapy for depersonalisation disorder: an open study. Behav Res Ther 2005;43(9):1121–1130.
5. Simeon D. Depersonalisation disorder: a contemporary overview. CNS Drugs 2004;18(6):343–354.

6B63 DİSSOSİATİV NEVROLOJİ SİMPTOM POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ Nevroloji Simptom Pozuntusu (XBT-11: 6B63 Dissociative Neurological Symptom Disorder; DSM-5-TR: 300.11 Functional Neurological Symptom Disorder / Conversion Disorder) — könüllü idarə altında olan motor, sensor və ya koqnitiv funksiyaların pozulması, neyroloji və ya tibbi xəstəliklə tam izah olunmur. Əvvəlcədən "konversion pozuntu" və ya "isteriya" adlandırılırdı.

2. Tarixçə

• Charcot J.M. (XIX əsr) — Salpêtrière-də "isteriya" tədqiqatları.
• Freud S. — psixoanalitik "konversion" modeli.
• DSM-III (1980) — "Conversion Disorder" somatoform pozuntular daxilində.
• DSM-5 (2013) — "Functional Neurological Symptom Disorder" — neyroloji və psixiatrik birgə qiymətləndirmə vurğusu.
• XBT-11 (2019) — dissosiativ pozuntular kateqoriyasına keçirilmiş.

3. Epidemiologiya

• Birinci tibbi yardımda və nevroloji klinikalarda — 5–10% (Carson A.J. et al. icmalları).
• Cins: qadınlarda 2–3 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: yetkinlik, lakin uşaq və yaşlılarda da.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, travma anamnezi, somatik xəstəliklər.

4. Etiologiya

• Travma və ya stres tetikleyici (lakin 25%-də aşkar tetikleyici tapılmır).
• Neyrobioloji — sensorimotor və koqnitiv proqnoz emalında pozulma; predictive coding hipotezi (Edwards M.J.).
• "Functional" termini — pasiyentə "uydurma" demək yox, sinir sisteminin funksional pozulması.

5. Klinik təzahürlər

Tipik simptomlar

• Motor: zəiflik, paralys, qeyri-iradi hərəkətlər (functional tremor, distoniya), gait pozuntusu.
• Sensor: hiss itkisi (anesteziya), görmə pozuntusu (functional blindness), eşitmə pozuntusu.
• Functional (psikogen) qeyri-epileptik tutmalar (PNES): tutma kimi epizodlar, EEQ-də epileptik aktivlik yox.
• Koqnitiv: "tutqun" konsentrasiya, ləng emal — "functional cognitive disorder".

Klinik əlamətlər (positive features)

• Tipik nevroloji patogenezdən fərqli paterns (məs. Hoover əlaməti motor zəiflikdə — funksional komponentin müsbət göstəricisi).
• Distractibility — diqqət başqa yerə yönəldikdə simptom dəyişir.
• Entrainability — tremor başqa ritmə uyğunlaşır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə motor, sensor və ya koqnitiv funksiyanın pozulması.

B. Klinik tapıntılar pozuntunun məlum neyroloji və ya tibbi xəstəliklə uyumsuzluğunu sübut edir (positive clinical features).

C. Simptomlar başqa psixi və ya tibbi vəziyyət ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — diaqnoz "positive features" əsasında qoyulur (yox-isnad metodu deyil); nevroloq və psixiatrın birgə qiymətləndirməsi.
• XBT-11 — dissosiativ pozuntular kateqoriyasında.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Nevroloji müayinə — funksional positive features (Hoover, entrainability, distractibility).
2. Tipik neyroloji vəziyyət istisnası — MRT, EEQ, EMG, lyumbal punksiya (klinikaya görə).
3. PNES halında — video-EEQ monitorinq qızıl standart.
4. Psixiatrik qiymətləndirmə — komorbid travma, MDD, narahatlıq.
5. Pasiyentə diaqnozun pozitiv izahı — "uydurma deyil, sinir sistemində funksional pozulma".

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Nevroloji müayinə (positive features).
• Video-EEQ — PNES halında.
• MRT, laborator nevroloji xəstəlik istisnası.
• Travma və psixiatrik qiymətləndirmə.

8. Müalicə

1. Diaqnozun pozitiv izahı pasiyentə — "sinir sistemi funksional pozulması, uydurma deyil"; diaqnozun strukturlaşdırılmış izahı funksional yaxşılaşma üçün kritikdir (Stone J. icmalları).
2. Multidisiplinarlı yanaşma — nevroloq + psixiatr + fizioterapevt.
3. Fizioterapiya (motor simptomlarda) — sübutlu fayda (Nielsen G. et al. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2017 RKİ).
4. KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma; PNES üçün xüsusi protokollar (LaFrance W.C. JAMA Psychiatry 2014).
5. Travma fonunda — trauma-fokuslu yanaşma.
6. Antikonvulsantlar PNES üçün effektsizdir və zərərlidir — pasiyentin diaqnozunun düzgün qoyulması və antiepileptikin kəsilməsi kritikdir.
7. Komorbid depresiya/narahatlıq üçün SSRİ.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• FND-spesifik beynəlxalq konsensus (Stone J., Carson A., LaFrance W.C.).
• NICE — funksional simptomlar üçün multidisiplinarlı yanaşma.

9. Metodikalar

Pozitiv klinik diaqnoz təqdimatı (Stone J.)

Diaqnoz "rule-out" deyil, "rule-in"; pasiyentə pozitiv klinik əlamətlər izah olunur (məs. Hoover sign göstərilir).

Fizioterapiya FND üçün

Spesifik manual təlim, hərəkət öyrətmə; Nielsen G. et al. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2017.

KDT PNES üçün (LaFrance W.C.)

Manualizə edilmiş 12 seans; tutma jurnal, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma; LaFrance W.C. et al. JAMA Psychiatry 2014.

Video-EEQ

PNES diaqnozu qızıl standart.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Pasiyent simulyasiya edir / "uydurmadır""

Sübut: funksional pozuntu real klinik vəziyyətdir — sinir sisteminin funksional pozulması; pozitiv klinik əlamətlər sübut edir. Faktitioz pozuntudan və simulyasiyadan fərqlidir.

Mif 2: "PNES üçün antikonvulsant lazımdır"

Sübut: antikonvulsantlar PNES-də effektsizdir, polifarmasiya yan təsirlərinə səbəb olur; düzgün diaqnoz və antiepileptikin kəsilməsi kritikdir.

Mif 3: "Funksional pozuntu psixoloji "zəiflik"-dir, fiziki yox"

Sübut: funksional pozuntu sinir sisteminin biroloji prosesidir; psixiatrik və neyroloji birgə qiymətləndirmə tələb edir.

Mif 4: "Pasiyenti psixiatra "atmaq" yetərlidir"

Sübut: nevroloq və psixiatr birgə işləməlidir; pasiyentin "atılması" terapevtik ittifaqı pozur və yaxşılaşma şansı azaldır.

Mif 5: "Funksional simptomlar müalicə olunmur"

Sübut: fizioterapiya, KDT, multidisiplinarlı yanaşma əhəmiyyətli effekt göstərir.

11. Proqnoz

• Erkən düzgün diaqnoz və müdaxilə ilə yaxşılaşma.
• Geç diaqnoz və polifarmasiya — xronikləşmə.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B63 Dissociative neurological symptom disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Stone J., Carson A. Functional neurological disorders: the neurological assessment as treatment. Pract Neurol 2016;16(1):7–17.
4. Nielsen G. et al. Physiotherapy for functional motor disorders: a consensus recommendation. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2015;86(10):1113–1119.
5. LaFrance W.C. et al. Multicenter pilot treatment trial for psychogenic nonepileptic seizures: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry 2014;71(9):997–1005.
6. Edwards M.J., Adams R.A., Brown H., Pareés I., Friston K.J. A Bayesian account of "hysteria". Brain 2012;135(Pt 11):3495–3512.

6B64 DİSSOSİATİV AMNEZİYA

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ Amneziya (XBT-11: 6B64; DSM-5-TR: 300.12) — vacib avtobioqrafik məlumatı (adətən travmatik və ya stresli) xatırlaya bilməmə, ümumi unutqanlıqla izah olunmaz dərəcədə. Tibbi və ya neyroloji səbəb yoxdur.

Alt-tiplər: lokalizə edilmiş (konkret dövr), seçici (dövrün hissəsi), generalizə edilmiş (bütün həyat tarixçəsi), sistematik (müəyyən kateqoriya), davamlı.

"Dissosiativ fuq" — DSM-5-TR-də dissosiativ amneziyanın kvalifikatoru kimi (DSM-IV-də ayrı diaqnoz idi); pasiyent gözlənilmədən səyahət edir, yeni identifikasiya yaradır.

2. Tarixçə

• Janet P. — dissosiasiya konsepsiyasının yaradıcısı.
• DSM-IV — dissosiativ fuq ayrı diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — fuq kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.
• "False Memory" mübahisəsi (1990-cı illər) — terapevtik induksiyalı "geri kaytarılmış xatirə" diskussiyası.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2%; ictimai bədbəxtliklər (müharibə, fəlakət) sonrası daha yüksək.
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək.
• Komorbidlik: PTSP, cPTSP, DİP, BPD, MDD.

4. Etiologiya

• Travma — ağır psixoloji və ya fiziki travmaya cavab; "müdafiə mexanizmi" kimi hipotez.
• Neyrobioloji — hippokamp və prefrontal koqnitiv emal pozulması.

5. Klinik təzahürlər

• Travmatik və ya stresli hadisənin xatırlanmaması.
• Lokalizə (məs. müharibə dövrü), seçici, generalizə.
• Dissosiativ fuq — gözlənilməyən səyahət, yeni identifikasiya, adətən gün-həftə davam edir.
• İmplisit yaddaş (bacarıqlar) qalır; eksplisit yaddaş seçicidir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Vacib avtobioqrafik məlumatın (adətən travmatik) unutulması, normal unutqanlıqla izah olunmaz.

B. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

C. Maddə, tibbi/neyroloji vəziyyət (TBİ, ensefalit, demensiya) istisnası.

D. DİP, PTSP, cPTSP, somatik simptom və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Kvalifikator: with dissociative fugue.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni; fuq kvalifikator.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + travma tarixçəsi.
2. Tibbi və neyroloji müayinə — TBİ, demensiya, ensefalit, tutma istisnası.
3. MRT, EEQ klinik şübhədə.
4. SCID-D-R.
5. Toksikoloji.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• SCID-D-R.
• MRT, EEQ.
• Neyropsixoloji test (yaddaş profili).

8. Müalicə

1. Təhlükəsiz mühit və supportiv psixoterapiya.
2. Travma-fokuslu psixoterapiya — fazalı yanaşma.
3. Fuq epizodunda — pasiyentin ailə və icma ilə yenidən birləşdirilməsi.
4. Farmakoterapiya komorbid simptomlar üçün; "amobarbital intervyu" və ya hipnoz tarixən istifadə edilirdi — induksiyalı false memory riski səbəbiylə ehtiyatlı.
5. Uzunmüddətli psixoterapiya — travma emalı.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ISSTD — dissosiativ pozuntular ümumi rəhbərliyi.
• Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yox.

9. Metodikalar

Travma-fokuslu fazalı psixoterapiya

Stabilizasiya → emalı → reinteqrasiya.

SCID-D-R

Diaqnozda qızıl standart.

Hipnoz — ehtiyatlı istifadə

False memory induksiyası riski; yalnız trening keçmiş klinikçi tərəfindən.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Hipnoz "geri qaytarılmış xatirə" üçün etibarlı vasitədir"

Sübut: hipnoz altında xatirələr false memory ilə dolu ola bilər — induksiyalı və ya təhrif edilmiş; məhkəmə kontekstində xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır (Loftus E.F. tədqiqatları).

Mif 2: "Dissosiativ amneziya uydurma və ya filmlərdən gələn "drama"-dır"

Sübut: klinik vəziyyət sənədləşdirilmişdir; neyrobioloji əsasları araşdırılır.

Mif 3: "Pasiyent "xatırlamağa məcbur edilməlidir""

Sübut: təzyiq travma və ya distres yarada bilər; supportiv yanaşma tövsiyə olunur.

Mif 4: "Amobarbital intervyu effektivdir"

Sübut: tarixi istifadə var, lakin müasir praktikada false memory və yan təsir riski səbəbiylə tövsiyə edilmir.

Mif 5: "Bütün travmatik xatirələr "real"-dır"

Sübut: bəzi "geri qaytarılmış xatirələr" terapevtik induksiya nəticəsi ola bilər; ehtiyatlı klinik yanaşma və mənbə təsdiqi vacibdir.

11. Proqnoz

• Akut formada əksər spontan remisya;
• Xronik formada uzunmüddətli müdaxilə.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B64 Dissociative amnesia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. ISSTD. Guidelines for Treating DID in Adults, 3rd Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Loftus E.F. The reality of repressed memories. Am Psychol 1993;48(5):518–537.
5. Staniloiu A., Markowitsch H.J. Dissociative amnesia. Lancet Psychiatry 2014;1(3):226–241.