6E60 İKİNCİLİ PSİXOTİK SİNDROM

1. Tərif və nozologiya

İkincili Psixotik Sindrom (XBT-11: 6E60 Secondary Psychotic Syndrome; DSM-5-TR: 293.81/293.82 Psychotic Disorder Due to Another Medical Condition) — başqa tibbi vəziyyət (autoimmun, infeksion, endokrin, metabolik, neyroloji) və ya maddə kontekstində inkişaf edən psixotik epizod. Birinci sıra müdaxilə — əsas etiologiyaya yönəlmiş müalicə.

2. Tarixçə

• "Symptomatic psychosis" termini XX əsrdə formalaşdı.
• Dalmau J. (2007) — anti-NMDA-R ensefalit kəşfi; autoimmun psixoz inqilabı.
• Graus F. et al. (2016) — autoimmun ensefalit klinik göstərişi.

3. Epidemiologiya

• Bütün ilk-epizod psixoz hallarının 3–8%-i ikincili etiologiyalı.
• Anti-NMDA-R ensefalit — gənc qadınlarda nadir, lakin geri çevrilə bilən psixoz; teratoma ilə paraneoplastik.
• Hashimoto ensefalopatiyası, lupus ensefalopatiyası.

4. Etiologiya

• Autoimmun: anti-NMDA-R, anti-LGI1, anti-CASPR2 ensefalit; Hashimoto (TPO antikorlar); lupus (NPSLE).
• İnfeksion: HIV, sifilis, herpes ensefaliti, COVID-19.
• Endokrin: hiper/hipotireoid, kortizol pozuntuları (Cushing, Addison), parathyroid pozuntuları (hiperkalsemiya).
• Metabolik: uremiya, qaraciyər ensefalopatiyası, hiponatriemiya, hipo/hiperqlikemiya, B12 çatışmazlığı, Wilson xəstəliyi.
• Neyroloji: beyin şişi, stroke, epilepsiya (özünə-postiktal), demensiya.
• Maddə induksiyalı: amfetamin, kokain, kannabis, halüsinogen, alkohol kəsilməsi, steroidlər.
• Paraneoplastik: ovari teratoması (anti-NMDA-R), kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi.

5. Klinik təzahürlər

• Psixotik simptomlar (sayıqlama, halusinasiya, dezorqanizə davranış).
• Atipik xüsusiyyətlər (autoimmun ensefalitə xarakterik):
  • Sürətli başlanğıc;
  • Hərəki simptomlar (katatonik, distoniyalar, oroFasial diskinezi);
  • Autonom pozulma (hipertenziya, taxikardiya, hipertermiya);
  • Tutmalar;
  • Şüur pozulması.
• Klassik psixoz (şizofreniya) ilə müqayisədə — atipik təqdimat şübhə yaradır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Psixotik simptomlar.

B. Tibbi vəziyyət (autoimmun, infeksion, endokrin, metabolik, neyroloji) və ya maddə təsiri sübutu.

C. Psixoz delirium kontekstində baş vermir (lakin delirium ilə üst-üstə düşə bilər).

D. Başqa ilkin psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit klinik yanaşması.
• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — yeni psixoz, xüsusilə atipik xüsusiyyətlər və ya gənc qadın.
2. Tibbi qiymətləndirmə:
   • Tam qan, qaraciyər/böyrək, elektrolitlər (Na, Ca), qlükoza, ammonyak;
   • TSH, TPO antikorlar (Hashimoto);
   • Kortizol səviyyəsi (Cushing/Addison);
   • HIV, sifilis;
   • ANA, lupus paneli;
   • B12, folat, seruloplazmin (Wilson);
   • Toksikoloji skrining.
3. Beyin MRT.
4. EEQ — non-convulsive status, ensefalit.
5. Lyumbal punksiya — pleositoz, antikor paneli (anti-NMDA-R, anti-LGI1, anti-CASPR2, paraneoplastik).
6. Şiş skrininqi (paraneoplastik antikor pozitivdə — ovari USG, pelvik MRT, KT toraks).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Yuxarıdakı laborator panel.
• MRT, EEQ.
• CSF antikor paneli.
• Şiş skrininqi.

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə birinci sıra:
   • Autoimmun ensefalit — IV metilprednizolon 1 g × 5 gün → IVIG və/və ya plazmaferez; ikinci sıra rituksimab, siklofosfamid;
   • Paraneoplastik — şişin müalicəsi (ovari teratoması cərrahi);
   • Endokrin — tireoid, kortizol, kalsium korreksiyası;
   • İnfeksion — antibiotik, antiviral;
   • Metabolik — pozuntunun korreksiyası;
   • Dərman induksiyalı — şübhəli preparatın kəsilməsi.
2. Simptomatik psixiatrik müdaxilə — etioloji müalicə nəticə verənə qədər:
   • Atipik antipsixotik (kvetiapin, olanzapin) — ehtiyatla;
   • Autoimmun ensefalit halında — tipik antipsixotik (haloperidol) qadağa — NMS riski və xəstəliyin gücləndirilməsi;
   • Benzodiazepin (lorazepam) — kəskin agitasiya.
3. EKT — refrakter katatonik və ya autoimmun ensefalitə alternativ.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit protokolları.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

9. Metodikalar

İmmunoterapiya (Autoimmun Ensefalit)

IV steroidlər → IVIG → plazmaferez → rituksimab/siklofosfamid.

Şişin Müalicəsi (Paraneoplastik)

Cərrahi və ya onkoloji müalicə.

Atipik Antipsixotik Simptomatik

Etioloji müalicə nəticə verənə qədər; kvetiapin, olanzapin üstün.

EKT Refrakter halda

Katatonik və ya immunoterapiya cavabsız autoimmun ensefalitdə effektiv.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "İlk-epizod psixoz həmişə şizofreniyadır"

Sübut: 3–8% ikincili etiologiyalı; atipik xüsusiyyətlər diqqət tələb edir; tibbi qiymətləndirmə birinci epizod psixozda mütləqdir.

Mif 2: "Tipik antipsixotik (haloperidol) hər psixotik epizod üçün təhlükəsizdir"

Sübut: autoimmun ensefalitə şübhə halında haloperidol və oxşar I nəsil antipsixotiklər qadağandır — NMS riski, xəstəliyin gücləndirilməsi.

Mif 3: "Anti-NMDA-R ensefalit nadir, axtarmağa dəyməz"

Sübut: gənc qadında atipik psixoz + hərəki simptomlar + tutmalar Anti-NMDA-R klassik təqdimatıdır; antikor testi həyat xilas edir; geri çevrilə bilən vəziyyət.

Mif 4: "Tibbi səbəb tapılmasa, psixiatrik diaqnoz qoyulur — daha çox axtarmaq lazım deyil"

Sübut: atipik klinik təqdimat genişləndirilmiş axtarış tələb edir (CSF, MRT, paraneoplastik panel).

Mif 5: "İmmunoterapiya psixiatrik vəziyyət üçün uyğun deyil"

Sübut: autoimmun ensefalitə sübut varsa, immunoterapiya birinci sıra; standart antipsixotik effektsizdir.

11. Proqnoz

• Etioloji müalicəyə cavab verir əksər halda; geri çevrilə bilən vəziyyət.
• Anti-NMDA-R ensefalit — 75% yaxşı bərpa erkən immunoterapiya ilə.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E60 Secondary psychotic syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Graus F. et al. A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. Lancet Neurol 2016;15(4):391–404.
4. Dalmau J. et al. Anti-NMDA-receptor encephalitis: case series and analysis of the effects of antibodies. Lancet Neurol 2008;7(12):1091–1098.
5. Levenson J.L. (ed.). APA Textbook of Psychosomatic Medicine. 3rd ed. 2018.

6E61 İKİNCİLİ AFFEKTİV SİNDROM

1. Tərif və nozologiya

İkincili Affektiv Sindrom (XBT-11: 6E61 Secondary Mood Syndrome; DSM-5-TR: 293.83 Mood Disorder Due to Another Medical Condition) — depresiv, manik və ya qarışıq əhval epizodları başqa tibbi vəziyyət, maddə və ya dərman təsiri kontekstində.

2. Tarixçə

"Organik affektiv pozuntu" termini XX əsr; biopsixosocial model klinik praktikada.

3. Epidemiologiya

• Xronik tibbi xəstəliklərdə depresiv simptomlar geniş; bir hissə klinik depresiv epizoda çatır.
• Steroid induksiyalı əhval pozuntuları — yüksək doza prednizolonda 5–18% mania/hypomania, depresiya.
• Interferon induksiyalı depresiya — HCV müalicəsində 20–40%.
• Stroke sonrası depresiya — 30%.

4. Etiologiya

• Endokrin — hipotireoid (depresiya), hipertireoid (mania-bənzər), Cushing, Addison.
• Neyroloji — stroke (sol frontal — depresiya, sağ — mania), Parkinson, MS, beyin şişi, demensiya, TBI.
• Maddə/dərman — steroidlər, interferon, dofamin agonistləri, izotretinoin, β-blokator, antikonvulsant.
• Metabolik — uremiya, B12, folat.
• İnfeksion — HIV, sifilis, COVID.
• Autoimmun — lupus, Hashimoto.
• Onkoloji — pankreas xərçəngi (klassik depresiv presentasiya), paraneoplastik.

5. Klinik təzahürlər

• Depresiv, manik, qarışıq, hipomanik epizod simptomları.
• Tibbi vəziyyət və ya maddə ilə zaman bağlılığı.
• Klassik affektiv pozuntu üçün xarakterik olmayan xüsusiyyətlər (geç başlanğıc, atipik təqdimat).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı əhval pozuntusu (depresiv, manik və ya qarışıq).

B. Tibbi vəziyyət və ya maddə təsiri sübutu.

C. Birinci affektiv pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Delirium kontekstində baş vermir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Konsultasiya-liaison protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + tibbi tarixçə.
2. Tibbi və laborator qiymətləndirmə (TSH, B12, kortizol, böyrək, qaraciyər).
3. Dərman siyahısının nəzərdən keçirilməsi.
4. Beyin görüntüləməsi (stroke, MS, şiş).
5. Toksikoloji.
6. Komorbid pozuntular.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• PHQ-9, MADRS, YMRS.
• Laborator: TSH, B12, kortizol, ANA, böyrək, qaraciyər.
• MRT atipik halda.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə — tibbi vəziyyət və ya dərman korreksiyası.
2. Simptomatik psixiatrik müalicə:
   • Depresiv — SSRİ (xəstəlik-spesifik seçim; kardiyak — sertralin, esitalopram; onkoloji — mirtazapin);
   • Manik — antipsixotik (kvetiapin, olanzapin); steroid induksiyalı manik halda steroidin azaltma və ya antipsixotik;
   • Qarışıq və ya refrakter — EKT.
3. Multidisiplinarlı koordinasiya.

9. Metodikalar

Etioloji Müdaxilə

Tibbi vəziyyət və ya dərman dəyişdirmə.

SSRİ Xəstəlik-Spesifik

Kardiyak, onkoloji, neyroloji kontekstə uyğun seçim.

EKT

Refrakter və ağır halda.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Tibbi xəstəlikli pasiyent üçün depresiya "normal"-dır"

Sübut: klinik depresiya tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; aktiv müdaxilə tələb edir.

Mif 2: "Steroid induksiyalı mania özü-özünə keçir"

Sübut: dozanın azaldılması və ya antipsixotik əlavə tələb olunur.

Mif 3: "Antidepresant hipotireoiddə birinci sıra"

Sübut: tireoid korreksiyası birinci; antidepresant qalıq simptomlar üçün.

Mif 4: "İnterferon depresiyası nadir"

Sübut: HCV interferon terapiyasında 20–40% — aktiv izləmə tələb olunur.

11. Proqnoz

Etioloji müdaxilə ilə əksər remisya.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E61 Secondary mood syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.
4. Robinson R.G., Jorge R.E. Post-stroke depression: a review. Am J Psychiatry 2016;173(3):221–231.

6E62 İKİNCİLİ NARAHATLIQ SİNDROMU

1. Tərif və nozologiya

İkincili Narahatlıq Sindromu (XBT-11: 6E62 Secondary Anxiety Syndrome; DSM-5-TR: 293.84 Anxiety Disorder Due to Another Medical Condition) — narahatlıq, panik və ya obsessiv-bənzər simptomlar başqa tibbi vəziyyət və ya maddə təsiri kontekstində.

2. Tarixçə

Konsultasiya-liaison psixiatriya inkişafı; DSM-III-dən rəsmiyyət.

3. Epidemiologiya

• Xronik tibbi xəstəliklərdə narahatlıq tezliyi yüksəkdir (kardiyak, KOAH, endokrin).
• Hipertiroidizmdə 60–70% narahatlıq simptomu.
• Kafein, stimulyant induksiyalı narahatlıq.

4. Etiologiya

• Endokrin — hipertireoid, feoxromositoma, hipoglikemiya.
• Kardiyak — aritmiya, miokard infarkt, mitral valv prolapsı.
• Respirator — KOAH, astma, ağciyər embolizmi.
• Neyroloji — TBİ, Parkinson, MS.
• Maddə/dərman — kafein, stimulyant, kortikosteroid, β-blokator (paradoksal), benzodiazepin/alkohol kəsilməsi.
• Vestibular pozuntular.

5. Klinik təzahürlər

• GAD, panik atak, OKP-bənzər simptomlar tibbi vəziyyət kontekstində.
• Atipik xüsusiyyətlər (geç başlanğıc, fokus simptom).

6. Diaqnoz

Tibbi vəziyyət sübutu + narahatlıq simptomları + zaman bağlılığı.

6.1 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — TSH, qlükoza, kardiyak, vestibular.
3. Dərman və kafein anamnezi.
4. Toksikoloji.

6.3 Differensial diaqnostika

• Birinci narahatlıq pozuntuları (6B0x);
• Delirium;
• Adaptasiya pozuntusu.

7. Müayinə

• GAD-7, HAM-A.
• TSH, qlükoza, EKG.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə.
2. Simptomatik — SSRİ qalıq narahatlıq üçün; benzodiazepin qısamüddətli kəskin halda.
3. Kafein məhdudlaşdırma.

9. Metodikalar

Etioloji Müdaxilə

Tibbi vəziyyət korreksiyası.

SSRİ Qalıq Narahatlıq üçün

Tibbi vəziyyət korreksiyasından sonra qalan simptomlar üçün.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Tibbi xəstəlikli pasiyentin narahatlığı "normal"-dır"

Sübut: klinik narahatlıq tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; müdaxilə tələb edir.

Mif 2: "Hipertiroidizmdə antianksiolitik birinci sıra"

Sübut: tireoid korreksiyası birinci; β-blokator (propranolol) simptomatik adjunkt.

Mif 3: "Kafein təhlükəsizdir"

Sübut: yüksək doza panik, narahatlıq, taxikardiya yaradar; məhdudlaşdırma tövsiyə olunur.

11. Proqnoz

Etioloji müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E62 Secondary anxiety syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.