XBT-116E61	İKİNCİLİ PSİXOTİK SİNDROM Secondary psychotic syndrome
XBT-10F06.2	Üzvi sayıqlama [şizofreniyayabənzər] pozuntusu
DSM-5-TRF06.2	Başqa tibbi vəziyyətə görə psixotik pozuntu, sayıqlama ilə

1. Tərif və nozologiya

İkincili Psixotik Sindrom (XBT-11: 6E61 Secondary Psychotic Syndrome; DSM-5-TR: F06.2/F06.0 Psychotic Disorder Due to Another Medical Condition) — başqa tibbi vəziyyət (autoimmun, infeksion, endokrin, metabolik, neyroloji) və ya maddə kontekstində inkişaf edən psixotik epizod. Birinci sıra müdaxilə — əsas etiologiyaya yönəlmiş müalicə.

2. Tarixçə

• «Symptomatic psychosis» termini XX əsrdə formalaşdı.
• Dalmau J. (2007) — anti-NMDA-R ensefalit kəşfi; autoimmun psixoz inqilabı.
• Graus F. et al. (2016) — autoimmun ensefalit klinik göstərişi.

3. Epidemiologiya

• Bütün ilk-epizod psixoz hallarının 3–8%-i ikincili etiologiyalı.
• Anti-NMDA-R ensefalit — gənc qadınlarda nadir, lakin geri çevrilə bilən psixoz; teratoma ilə paraneoplastik.
• Hashimoto ensefalopatiyası, lupus ensefalopatiyası.

4. Etiologiya və patogenez

• Autoimmun: anti-NMDA-R, anti-LGI1, anti-CASPR2 ensefalit; Hashimoto (TPO antikorlar); lupus (NPSLE).
• İnfeksion: HIV, sifilis, herpes ensefaliti, COVID-19.
• Endokrin: hiper/hipotireoid, kortizol pozuntuları (Cushing, Addison), parathyroid pozuntuları (hiperkalsemiya).
• Metabolik: uremiya, qaraciyər ensefalopatiyası, hiponatriemiya, hipo/hiperqlikemiya, B12 çatışmazlığı, Wilson xəstəliyi.
• Neyroloji: beyin şişi, insult, epilepsiya (özünə-postiktal), demensiya.
• Maddə induksiyalı: amfetamin, kokain, kannabis, halüsinogen, alkohol kəsilməsi, steroidlər.
• Paraneoplastik: ovari teratoması (anti-NMDA-R), kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi.

5. Klinik təzahürlər

• Psixotik simptomlar (sayıqlama, hallüsinasiya, dezorqanizə davranış).
• Atipik xüsusiyyətlər (autoimmun ensefalitə xarakterik):
  • Sürətli başlanğıc;
  • Hərəki simptomlar (katatonik, distoniyalar, oroFasial diskinezi);
  • Autonom pozulma (hipertenziya, taxikardiya, hipertermiya);
  • Tutmalar;
  • Şüur pozulması.
• Klassik psixoz (şizofreniya) ilə müqayisədə — atipik təqdimat şübhə yaradır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Psixotik simptomlar.

B. Tibbi vəziyyət (autoimmun, infeksion, endokrin, metabolik, neyroloji) və ya maddə təsiri sübutu.

C. Psixoz delirium kontekstində baş vermir (lakin delirium ilə üst-üstə düşə bilər).

D. Başqa ilkin psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit klinik yanaşması.
• XBT-11 — maddə ilə bağlı psixoz buraya AİD DEYİL: o, maddə fəslindədir (6C40.6 alkohol, 6C41.6 kannabis və s.). 6E61 yalnız psixi pozuntular fəslinə aid olmayan sağlamlıq vəziyyətləri üçündür və əsas xəstəliyin diaqnozu ilə birlikdə qoyulur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — yeni psixoz, xüsusilə atipik xüsusiyyətlər və ya gənc qadın.
2. Tibbi qiymətləndirmə:
   • Tam qan, qaraciyər/böyrək, elektrolitlər (Na, Ca), qlükoza, ammonyak;
   • TSH, TPO antikorlar (Hashimoto);
   • Kortizol səviyyəsi (Cushing/Addison);
   • HIV, sifilis;
   • ANA, lupus paneli;
   • B12, folat, seruloplazmin (Wilson);
   • Toksikoloji skrininq.
3. Beyin MRT.
4. EEQ — non-convulsive status, ensefalit.
5. Lyumbal punksiya — pleositoz, antikor paneli (anti-NMDA-R, anti-LGI1, anti-CASPR2, paraneoplastik).
6. Şiş skrininqi (paraneoplastik antikor pozitivdə — ovari USG, pelvik MRT, KT toraks).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Yuxarıdakı laborator panel.
• MRT, EEQ.
• CSF antikor paneli.
• Şiş skrininqi.

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə birinci sıra:
   • Autoimmun ensefalit — IV metilprednizolon 1 g × 5 gün → IVIG və/və ya plazmaferez; ikinci sıra rituksimab, siklofosfamid;
   • Paraneoplastik — şişin müalicəsi (ovari teratoması cərrahi);
   • Endokrin — tireoid, kortizol, kalsium korreksiyası;
   • İnfeksion — antibiotik, antiviral;
   • Metabolik — pozuntunun korreksiyası;
   • Dərman induksiyalı — şübhəli preparatın kəsilməsi.
2. Simptomatik psixiatrik müdaxilə — etioloji müalicə nəticə verənə qədər:
   • Atipik antipsixotik (kvetiapin, olanzapin) — ehtiyatla;
   • Autoimmun ensefalit halında — tipik antipsixotik (haloperidol) əks-göstərişdir — NMS riski və xəstəliyin gücləndirilməsi;
   • Benzodiazepin (lorazepam) — kəskin agitasiya.
3. EKT — refrakter katatonik və ya autoimmun ensefalitə alternativ.

8.1 Müalicə metodikaları

1. İmmunoterapiya (Autoimmun Ensefalit) — IV steroidlər → IVIG → plazmaferez → rituksimab/siklofosfamid.
2. Şişin Müalicəsi (Paraneoplastik) — Cərrahi və ya onkoloji müalicə.
3. Atipik Antipsixotik Simptomatik — Etioloji müalicə nəticə verənə qədər; kvetiapin, olanzapin üstün.
4. EKT Refrakter halda — Katatonik və ya immunoterapiya cavabsız autoimmun ensefalitdə effektiv.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 — autoimmun ensefalit protokolları.
• APA Textbook of Consultation-Liaison Psychiatry (Levenson).

9. Proqnoz

• Etioloji müalicəyə cavab verir əksər halda; geri çevrilə bilən vəziyyət.
• Anti-NMDA-R ensefalit — 75% yaxşı bərpa erkən immunoterapiya ilə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «İlk epizod psixozu həmişə şizofreniyadır»

Sübut: 3–8% ikincili etiologiyalı; atipik xüsusiyyətlər diqqət tələb edir; tibbi qiymətləndirmə birinci epizod psixozda mütləqdir.

Mif 2: «Tipik antipsixotik (haloperidol) hər psixotik epizod üçün təhlükəsizdir»

Sübut: autoimmun ensefalitə şübhə halında haloperidol və oxşar I nəsil antipsixotiklər qadağandır — NMS riski, xəstəliyin gücləndirilməsi.

Mif 3: «Anti-NMDA-R ensefalit nadir, axtarmağa dəyməz»

Sübut: gənc qadında atipik psixoz + hərəki simptomlar + tutmalar Anti-NMDA-R klassik təqdimatıdır; antikor testi həyat xilas edir; geri çevrilə bilən vəziyyət.

Mif 4: «Tibbi səbəb tapılmasa, psixiatrik diaqnoz qoyulur — daha çox axtarmaq lazım deyil»

Sübut: atipik klinik təqdimat genişləndirilmiş axtarış tələb edir (CSF, MRT, paraneoplastik panel).

Mif 5: «İmmunoterapiya psixiatrik vəziyyət üçün uyğun deyil»

Sübut: autoimmun ensefalitə sübut varsa, immunoterapiya birinci sıra; standart antipsixotik effektsizdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E61 Secondary psychotic syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Graus F. et al. A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. Lancet Neurol 2016;15(4):391–404.
4. Dalmau J. et al. Anti-NMDA-receptor encephalitis: case series and analysis of the effects of antibodies. Lancet Neurol 2008;7(12):1091–1098.
5. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.