XBT-116E61	İKİNCİLİ AFFEKTİV SİNDROM Secondary Mood Syndrome
XBT-10F06.3	İKİNCİLİ AFFEKTİV SİNDROM
DSM-5-TR293.83	İKİNCİLİ AFFEKTİV SİNDROM

1. Tərif və nozologiya

İkincili Affektiv Sindrom (XBT-11: 6E61 Secondary Mood Syndrome; DSM-5-TR: 293.83 Mood Disorder Due to Another Medical Condition) — bu, depresiv, manik və ya qarışıq əhval epizodlarının başqa tibbi vəziyyət, maddə və ya dərman təsiri kontekstində meydana çıxmasıdır.

2. Tarixçə

«Organik affektiv pozuntu» termini XX əsr; biopsixososial model klinik praktikada.

3. Epidemiologiya

• Xronik tibbi xəstəliklərdə depresiv simptomlar geniş; bir hissə klinik depresiv epizoda çatır.
• Steroid induksiyalı əhval pozuntuları — yüksək doza prednizolonda 5–18% mania/hypomania, depresiya.
• Interferon induksiyalı depresiya — HCV müalicəsində 20–40%.
• Stroke sonrası depresiya — 30%.

4. Etiologiya və patogenez

• Endokrin — hipotireoid (depresiya), hipertireoid (mania-bənzər), Cushing, Addison.
• Neyroloji — stroke (sol frontal — depresiya, sağ — mania), Parkinson, MS, beyin şişi, demensiya, TBI.
• Maddə/dərman — steroidlər, interferon, dofamin agonistləri, izotretinoin, β-blokator, antikonvulsant.
• Metabolik — uremiya, B12, folat.
• İnfeksion — HIV, sifilis, COVID.
• Autoimmun — lupus, Hashimoto.
• Onkoloji — pankreas xərçəngi (klassik depresiv presentasiya), paraneoplastik.

5. Klinik mənzərə

• Depresiv, manik, qarışıq, hipomanik epizod simptomları.
• Tibbi vəziyyət və ya maddə ilə zaman bağlılığı.
• Klassik affektiv pozuntu üçün xarakterik olmayan xüsusiyyətlər (geç başlanğıc, atipik təqdimat).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı əhval pozuntusu (depresiv, manik və ya qarışıq).

B. Tibbi vəziyyət və ya maddə təsiri sübutu.

C. Birinci affektiv pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Delirium kontekstində baş vermir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Konsultasiya-liaison protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + tibbi tarixçə.
2. Tibbi və laborator qiymətləndirmə (TSH, B12, kortizol, böyrək, qaraciyər).
3. Dərman siyahısının nəzərdən keçirilməsi.
4. Beyin görüntüləməsi (stroke, MS, şiş).
5. Toksikoloji.
6. Komorbid pozuntular.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, MADRS, YMRS.
• Laborator: TSH, B12, kortizol, ANA, böyrək, qaraciyər.
• MRT atipik halda.
• C-SSRS.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Etioloji müalicə — tibbi vəziyyət və ya dərman korreksiyası.
• Simptomatik psixiatrik müalicə:
  • Depresiv — SSRİ (xəstəlik-spesifik seçim; kardiyak — sertralin, esitalopram; onkoloji — mirtazapin);
  • Manik — antipsixotik (kvetiapin, olanzapin); steroid induksiyalı manik halda steroidin azaltma və ya antipsixotik;
  • Qarışıq və ya refrakter — EKT.
  • Multidisiplinarlı koordinasiya.
  1. Etioloji Müdaxilə — Tibbi vəziyyət və ya dərman dəyişdirmə.
  2. SSRİ Xəstəlik-Spesifik — Kardiyak, onkoloji, neyroloji kontekstə uyğun seçim.
  3. EKT — Refrakter və ağır halda.

  9. Proqnoz

  Etioloji müdaxilə ilə əksər remisya.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Tibbi xəstəlikli pasiyent üçün depresiya »normal«-dır»

  Sübut: klinik depresiya tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; aktiv müdaxilə tələb edir.

  Mif 2: «Steroid induksiyalı mania özü-özünə keçir»

  Sübut: dozanın azaldılması və ya antipsixotik əlavə tələb olunur.

  Mif 3: «Antidepresant hipotireoiddə birinci sıra»

  Sübut: tireoid korreksiyası birinci; antidepresant qalıq simptomlar üçün.

  Mif 4: «İnterferon depresiyası nadir»

  Sübut: HCV interferon terapiyasında 20–40% — aktiv izləmə tələb olunur.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6E61 Secondary mood syndrome. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.
  4. Robinson R.G., Jorge R.E. Post-stroke depression: a review. Am J Psychiatry 2016;173(3):221–231.