XBT-116B05	AYRILMA TƏŞVİŞİ POZUNTUSU Separation anxiety disorder
XBT-10F93.0	Uşaqlarda ayrılıqla əlaqədar həyəcan pozuntusu
DSM-5-TRF93.0	Ayrılma təşvişi pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ayrılma təşvişi pozuntusu (XBT-11: 6B05; DSM-5-TR: F93.0) — bağlanılan şəxs (tipik valideyn) və ya evdən ayrılma ilə əlaqəli inkişafa uyğun olmayan həddən artıq qorxu və narahatlıqdır. DSM-5-də ilk dəfə yetkinlərdə də diaqnoz oluna bilər (DSM-IV-də uşaqlığa məhdud idi).

2. Tarixçə

• Bowlby J. (1969–1980) — bağlanma nəzəriyyəsi.
• DSM-III (1980) — uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — yaş məhdudiyyəti aradan qaldırılmışdır; yetkinlərdə də diaqnoz mümkündür.

3. Epidemiologiya

• Uşaqlarda yayılma: ~4%; yeniyetmələrdə ~1,6%; yetkinlərdə ~1,9% (Kessler R.C. NCS-R).
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək.
• Başlanğıc: tipik uşaqlıq (6–9 yaş); yetkin formada təkrar ortaya çıxma və ya davam etmiş forma.
• Komorbidlik: spesifik fobiya, panik, GAD, MDD, məktəbdən qaçınma.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik ~40%.
• Bağlanma stilləri (insecure attachment), valideynin hədsiz himayəsi.
• Yaxınların itki və ya xəstəlik tarixçəsi.
• Stress hadisələri (köç, məktəb dəyişikliyi, valideyn ayrılığı).

5. Klinik təzahürlər

• Bağlanılan şəxsə zərər və ya itki barədə həddən artıq narahatlıq.
• Evdən və ya bağlanılan şəxsdən ayrılmaqdan qaçınma.
• Tək qalmaqdan qorxu.
• Evdən kənarda yatmaqdan və ya bağlanılan şəxs yaxında olmadan yuxuya getməkdən davamlı imtina (öz yataq otağı, yad ev).
• Köç və ya ayrılma haqqında kabuslar.
• Somatik şikayətlər ayrılma anticipasiyasında (qarın ağrısı, başağrısı, ürəkbulanma).
• Uşaqlarda — məktəbdən qaçınma.
• Yetkinlərdə — partnyor və ya uşaqlardan ayrılma təşvişi, həddən artıq yoxlama davranışları.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Aşağıdakı simptomlardan ≥ 3-ü:

1. Bağlanılan şəxsdən ayrılma və ya anticipasiyasında həddən artıq narahatlıq;
2. Bağlanılan şəxsin itirilməsi və ya zərər haqqında davamlı narahatlıq;
3. Bağlanılan şəxsdən ayrılmağa səbəb olacaq hadisədən qorxu;
4. Ayrılma qorxusu səbəbi ilə evdən, məktəbdən, işdən qaçınma;
5. Bağlanılan şəxs olmadan tək qalmaqdan qorxu;
6. Bağlanılan şəxs yaxında olmadan yatmaqdan imtina;
7. Ayrılma kabusları;
8. Ayrılma anticipasiyasında somatik şikayətlər.

B. Müddət: uşaqlar/yeniyetmələrdə ≥ 4 həftə; yetkinlərdə ≥ 6 ay.

C. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — yetkinlərdə müddət ≥ 6 ay; uşaqlarda ≥ 4 həftə.
• XBT-11 — müddət başqa cür: «ən azı bir neçə ay»; DSM-5-TR-in uşaqlar üçün 4 həftə / böyüklər üçün 6 ay bölgüsü yoxdur, ayrı yaş kvalifikatoru da yoxdur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (uşaqlarda valideyn ilə də).
2. Standartlaşdırılmış müsahibə (K-SADS uşaqlarda, SCID-5 yetkinlərdə).
3. Şkala — SAAS (Separation Anxiety Assessment Scale).
4. Komorbidlik skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SAAS, K-SADS, MASC (Multidimensional Anxiety Scale for Children).
• Komorbidlik (depressiya, başqa narahatlıq).

8. Müalicə

1. KDT (uşaqlarda Coping Cat, FRIENDS proqramları; yetkinlərdə standart KDT) — ekspozisiya əsaslı, valideyn iştirakı uşaqlarda kritik. Birinci sıra.
2. SSRİ — orta-ağır halda və ya KDT cavabsızlıqda; sertralin, fluoksetin (uşaqlarda).
3. Məktəbə qayıdış proqramları (school refusal) — pilləli ekspozisiya.
4. Ailə iştirakı — valideyn psixoedukasiya, sıxsıx telefon zəngləri/ziyarətlərdən qaçınma (akkomodasiya simptomları gücləndirir).

8.1 Müalicə metodikaları

1. «Coping Cat» proqramı — Kendal (Kendall P.C.) — 7–17 yaşlı uşaqlar üçün manualizə edilmiş KDT — 16 seans, psixoedukasiya + relaksasiya + ekspozisiya + ödəniş sistemi (FEAR planı).
2. FRIENDS Proqramı — Barret (Barrett P.M.) — Avstraliyada inkişaf etmiş; uşaq və yeniyetmə təşviş pozuntularında qrup KDT.
3. Pilləli Məktəbə Qayıdış — Strukturlaşdırılmış ekspozisiya — uşaq tədricən məktəb mühitinə qayıdır; valideyn və məktəb personalı koordinasiyası.
4. Valideyn Akkomodasiya Azaltma — SPACE (Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions — Lebowitz E.) proqramı — valideynin uşağın narahatlığına akkomodasiyasının dəyişdirilməsi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AACAP Practice Parameter (Connolly S.D., Bernstein G.A. 2007) — KDT və SSRİ uşaqlarda effektiv.
• NICE — uşaq narahatlıq üçün ümumi göstərişlər (KDT birinci sıra).
• Walkup J.T. et al. NEJM 2008 (CAMS — Child/Adolescent Anxiety Multimodal Study) — KDT + sertralin kombinasiyası monoterapiyadan üstün.

9. Proqnoz

• Erkən KDT ilə əksər uşaqlarda remisya.
• Müalicəsiz davam yetkinlikdə başqa təşviş pozuntularına və depressiya risk.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Ayrılma narahatlığı yalnız uşaqlıqda olur»

Sübut: DSM-5 ayrılma narahatlığı yetkinlərdə də diaqnoz olunur — yayılma ~1,9%.

Mif 2: «Valideyn uşağı „rahatlaşdırmaq“ üçün hər tələbə cavab verməlidir»

Sübut: akkomodasiya simptomları gücləndirir; SPACE proqramı və ya valideyn təlimi tövsiyə edilir.

Mif 3: «Ayrılma narahatlığı pis tərbiyə nəticəsidir»

Sübut: irsilik ~40%; bağlanma və mühit modulator. «Pis tərbiyə» izahatı stigmatik və yanlışdır.

Mif 4: «Uşaq tək buraxılaraq „öyrəşsin“ — bu sərt yanaşma sağaldır»

Sübut: «flooding» və ya nəzarətsiz ekspozisiya travma yarada bilər; pilləli, struktur ekspozisiya tövsiyə edilir.

Mif 5: «Yalnız dərmanla sağalmaq olar»

Sübut: KDT birinci sıra; SSRİ orta-ağır halda və ya kombinasiyada.

Mif 6: «Məktəbdən qaçınma şəxsiyyət zəifliyidir, intizam tələb edir»

Sübut: məktəbdən qaçınma klinik narahatlıq simptomudur; cəza əsaslı yanaşma pozuntunu gücləndirir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B05 Separation anxiety disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Connolly S.D., Bernstein G.A. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Children and Adolescents With Anxiety Disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2007;46(2):267–283.
4. Walkup J.T. et al. CAMS: Cognitive behavioral therapy, sertraline, or a combination in childhood anxiety. NEJM 2008;359(26):2753–2766.
5. Kendall P.C. Treating anxiety disorders in children: results of a randomized clinical trial. J Consult Clin Psychol 1994;62(1):100–110.
6. Lebowitz E.R. et al. Parent-Based Treatment as Efficacious as Cognitive-Behavioral Therapy for Childhood Anxiety: A Randomized Noninferiority Study of Supportive Parenting for Anxious Childhood Emotions. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2020;59(3):362–372.
7. Barrett P.M., Turner C. Prevention of anxiety symptoms in primary school children. Br J Clin Psychol 2001;40(4):399–410.
8. Kessler R.C., Berglund P., Demler O. et al. Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Arch Gen Psychiatry 2005;62(6):593–602.