XBT-116A23	KƏSKİN VƏ KEÇİCİ PSİXOTİK POZUNTU Acute and Transient Psychotic Disorder
XBT-10F23	KƏSKİN VƏ KEÇİCİ PSİXOTİK POZUNTU
DSM-5-TR298.8	KƏSKİN VƏ KEÇİCİ PSİXOTİK POZUNTU

1. Tərif və nozologiya

Kəskin və keçici psixotik pozuntu (XBT-11: 6A23 Acute and Transient Psychotic Disorder; DSM-5-TR: 298.8 Brief Psychotic Disorder) — sürətlə (bir neçə gün–həftə ərzində) başlayan, psixotik simptomlarla (sayıqlama, halüsinasiya, dezorqanizə olunmuş nitq, kobud şəkildə nizamsız davranış) xarakterizə olunan, qısamüddətli gedişə malik və xəstəliyəqədərki funksional səviyyəyə tam bərpa ilə nəticələnən pozuntudur.

Xarakterik xüsusiyyətlər:

• Sürətli başlanğıc — 2 həftə içində tam klinik şəklin formalaşması;
• Polimorf (çoxşəkilli) simptomlar — sayıqlamalar, halusinasiyalar və emosional dalğalanma birgə;
• Qısa müddət — DSM-5-TR-də < 1 ay, XBT-11-də < 3 ay;
• Tam funksional bərpa — pasiyent premorbid səviyyəyə tam qayıdır.

2. Tarixçə

• Magnan V. (1893) — «bouffée délirante» termini — Fransada sürətli başlayan, qısamüddətli polimorf psixotik epizodların təsviri.
• Wernicke K., Kleist K., Leonhard K. (1900–1957) — «siklik psixozlar» konsepsiyası — alman psixiatriya məktəbində; sürətli başlanğıc və yaxşı proqnoz.
• İskandinaviya məktəbi — «psixogen psixoz» — Strömgren E. (1940) — stress və ya travma kontekstində psixoz.
• DSM-III (1980) — «Brief Reactive Psychosis» — stres faktoru tələbi ilə.
• DSM-IV (1994) və DSM-5 (2013) — stres faktoru meyarı ləğv edilmişdir (kvalifikator kimi qalıb); «Brief Psychotic Disorder» termini.
• XBT-11 (2019) — «Acute and Transient Psychotic Disorder» termini saxlanılıb; 3 aylıq müddət; polimorf simptomatika vurğulanır.

3. Epidemiologiya

• İllik insidens: 3,9–9,6 / 100 000 (Castagnini A., Berrios G.E. Curr Psychiatry Rep 2009 icmal).
• Cins: qadınlarda nisbətən sıx (1,5–2:1) — xüsusilə postpartum kontekstdə.
• Başlanğıc yaşı: 20–35 yaş; şizofreniyadan biraz gec.
• Mədəni və coğrafi: aşağı və orta gəlirli ölkələrdə tezliyi daha yüksək (Susser E. et al. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998 ÜST 10 ölkə tədqiqatı).
• Postpartum başlanğıc — postnatal psixoz kateqoriyasına aid (6E20 / 6A23.x).
• Persistensiya və konversiya: 30–50% pasiyent uzunmüddətli izləmədə şizofreniya, şizoaffektiv pozuntu və ya bipolyar pozuntu kimi yenidən diaqnozlanır (Castagnini A. et al. Schizophr Res 2013).

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• Şizofreniya və bipolyar pozuntu ilə qismən paylaşılan genetik risk.
• Ailə tarixçəsində psixotik və ya affektiv pozuntu olduqda risk artır.

4.2 Tetikleyicilər və stres

• Kəskin psixososial stress (ölüm, qaçqınlıq, təbii fəlakət) — pasiyentlərin əhəmiyyətli hissəsində identifikasiya edilir; DSM-5-TR-də stress kvalifikatoru kimi göstərilir.
• Postpartum dövr — hormonal və yuxu pozulması.
• Maddə istifadəsi — kannabis, amfetamin, halüsinogenlər — psixotik epizodu tetikleyə bilər, lakin maddə induksiyalı psixoz əgər maddə müəyyəndirsə ayrı kateqoriya kimi kodlanır.
• Qısamüddətli yuxu məhrumiyyəti, intensiv emosional gərginlik.

4.3 Neyrobioloji mexanizmlər

• Dopaminerjik sistemin müvəqqəti hiperaktivliyi — stress kortizolu və ya hormonal dəyişikliklər kontekstində.
• Şizofreniyadakı kimi mərkəzi mexanizmlər, lakin daha qısamüddətli və potensial olaraq geri çevrilə bilən.

5. Klinik mənzərə

5.1 Klassik təqdimat

• Sürətli başlanğıc — günlər-həftə ərzində premorbid normal funksiyadan tam psixotik şəklə.
• Polimorf (dəyişkən) simptomlar — sayıqlamalar (təqib, münasibət, dini), halusinasiyalar (eşitmə, görmə, koenestetik), dezorqanizə nitq.
• Emosional dalğalanma — kəskin qorxu, ekstaz, panik, şaşkınlıq.
• Şüur dəyişiklikləri yoxdur (deliriya istisna).
• Davranış — qəribə, dezorqanizə; bəzən katatonik komponentlər.

5.2 XBT-11 alt-tipləri

• Polimorf psixotik pozuntu — şizofreniya simptomları olmadan;
• Polimorf psixotik pozuntu — şizofreniya simptomları ilə;
• Şizofreniya kimi kəskin psixotik pozuntu — Şneyder 1-ci dərəcəli simptomlar dominant.

5.3 Gediş

Tipik gediş — 2–4 həftədə pikin əldə edilməsi, sonra tədricən və ya sürətli sönmə. Tam bərpa — 1 ay (DSM-5-TR) və ya 3 ay (XBT-11) ərzində. Bu müddətdən artıq davam etdikdə diaqnoz şizofreniformaya (DSM-5-TR 295.40, 1–6 ay) və ya şizofreniyaya keçirilir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Bir və ya bir neçə psixotik simptomun mövcudluğu:

1. Sayıqlamalar;
2. Halusinasiyalar;
3. Dezorqanizə nitq;
4. Qrossal dezorqanizə və ya katatonik davranış.

(Ən azı biri 1, 2 və ya 3 olmalıdır.)

B. Epizodun müddəti:

• DSM-5-TR: ≥ 1 gün, < 1 ay, sonra premorbid funksiya səviyyəsinə tam bərpa.
• XBT-11: tam tablo 2 həftə içində formalaşır; < 3 ay davam edir.

C. İstisnalar — psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntu, şizofreniya, şizoaffektiv pozuntu, maddə induksiyalı psixoz, üzvi psixoz ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR (298.8): kvalifikatorlar — «with marked stressor(s)» (kəskin stres faktoru ilə), «without marked stressor», «with postpartum onset» (doğuşdan 4 həftə içində).
• XBT-11 (6A23): üç alt-tip — polimorf (şizofreniya simptomları olmadan / ilə) və şizofreniya kimi. Postpartum başlanğıc ayrı 6E20 koduna aiddir.
• Stress faktoru meyar deyil, kvalifikatordur — DSM-IV «Brief Reactive Psychosis» daxilində məcburi idi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohumlardan məlumat — başlanğıc dinamikası, premorbid funksiya.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. Şiddət şkalaları — PANSS, BPRS.
4. Toksikoloji skrining (mütləq) — maddə induksiyalı psixozu istisna etmək.
5. Cismani və neyroloji müayinə.
6. Laborator: tam qan, qaraciyər, böyrək, elektrolitlər, qlükoza, TSH, B12, sifilis, HIV.
7. EEQ və beyin MRT — ilk epizod və ya atipik klinik tablo.
8. Postpartum kontekstdə — tireoid funksiyası mütləq.
9. Suisid və uşağa zərər riski qiymətləndirməsi (postpartum hallarda).
10. İzləmə — diaqnoz müddət əsasında dəyişə bilər (1 və ya 3 aylıq müddət ötdükdə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• PANSS, BPRS — psixotik şiddət.
• HAM-D, YMRS — affektiv komponentlərin qiymətləndirilməsi.
• C-SSRS — suicid riski.
• GAF/PSP — funksional səviyyə.

7.2 Laborator müayinələr

İlk epizod psixoz protokoluna uyğun (bax 6A20 §7.2):

• Mütləq: tam qan, qaraciyər/böyrək, qlükoza, elektrolitlər, TSH, B12, folat, toksikoloji skrining, HIV, sifilis, hamiləlik testi, prolaktin.
• Üzvi psixoz şübhəsi varsa — anti-NMDA-R antikorları (CSF), ANA, lupus paneli, paraneoplastik antikor paneli, ammonyak, seruloplazmin.
• Postpartum kontekstdə — TSH (postpartum hipotireoid mümkündür).

7.3 İnstrumental müayinələr

• Beyin MRT — ilk epizodda tövsiyə edilir (NICE CG178); xüsusilə atipik təqdimat və ya neyroloji əlamətlər.
• EEQ — tutmalar istisnası, atipik klinik tablo.
• EKG — antipsixotik başlanmazdan əvvəl.
• Lyumbal punksiya — autoimmun ensefalit şübhəsi (atipik psixoz + hərəki simptomlar + qadın yaşıd).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Təcili qiymətləndirmə və lazım olduqda yatak yatma — pasiyentin və ya başqalarının təhlükəsizliyi üçün.
• Birinci sıra: atipik antipsixotik aşağı dozada — risperidon 1–4 mq, olanzapin 5–15 mq, kvetiapin 200–600 mq, aripiprazol 5–15 mq.
• Kəskin agitasiyada — oral lorazepam 1–2 mq + olanzapin oral disinteqrating 5–10 mq; əzələdaxili — olanzapin 10 mq im və ya aripiprazol 9,75 mq im, lazımdırsa haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq im (klassik).
• Müddət — antipsixotik tipik 3–6 ay (remisyadan sonra), sonra tədricən azaltma və monitorinq; ilk epizod-əsaslı kəsmə standart deyil — fərdi qiymətləndirmə.
• Stres-induksiyalı kontekstdə — psixososial dəstək, KDT-əsaslı stres idarəsi.
• Postpartum başlanğıcda — tibbi təcili hal kimi; uşaq qətli və suicid riski yüksəkdir; xəstəxana yatımı, ana-uşaq müştərək yatım şərtləri varsa üstün; bax 6E20 fəsli.
• EKT — refrakter ağır hallarda, katatonik xüsusiyyətlərlə, hamiləlikdə ən təhlükəsiz seçim.
• Uzunmüddətli izləmə — 30–50% pasiyent uzunmüddətli psixotik pozuntuya keçir; ilk il ərzində aylıq, sonra rüblük.

1. Erkən Müdaxilə Xidmətləri (EIP — Early Intervention in Psychosis) — İlk psixotik epizod üçün multidisiplinarlı qayğı 3 il ərzində — aşağı doza farmakoterapiya, KDTp, ailə müdaxiləsi, məşğulluq dəstəyi. RAISE (Kane J.M. et al. Am J Psychiatry 2016) RKİ. Kəskin və keçici pasiyentlər də EIP proqramlarına daxil edilir.
2. Psixoz üçün Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDTp / CBTp — Cognitive Behavioural Therapy for psychosis) — Psixotik simptomları «düşüncə–emosiya–davranış» formulasiyasında yenidən qiymətləndirmə. NICE CG178 §1.3.7.1.
3. Ailə Psixotəhsili (Family Psychoeducation) — Pasiyentin epizoddan sonra dəstəyi, residiv erkən markerlərinin tanınması, ailə kommunikasiya təlimi. Pharoah Cochrane 2010.
4. Elektrokonvulsiv Terapiya (EKT — Electroconvulsive Therapy) — Katatonik xüsusiyyətlərlə, ağır farmakoterapiya cavabsızlığında, hamiləlikdə. NICE TA59. UK ECT Review Group Lancet 2003.
5. PANSS, BPRS — Psixotik şiddətin standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG178 (Psychosis): ilk epizod psixoz qaydaları — atipik antipsixotik aşağı dozada birinci sıra; ərkən müdaxilə xidmətləri (EIP) iştirak; psixososial müdaxilə birgə.
• APA Practice Guideline 2021 (Schizophrenia): kəskin və keçici psixotik pozuntu üçün spesifik alqoritm yoxdur; ilk epizod psixoz prinsipləri.
• NICE CG192 (Antenatal and postnatal mental health): postnatal psixoz tibbi təcili — xəstəxana yatımı, atipik antipsixotik + benzodiazepin, EKT refrakter hallarda.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Çox sürətli başlanğıc və qısa müddət.
• Aydın stres tetikleyicisi.
• Premorbid yaxşı funksional səviyyə.
• Affektiv komponentin mövcudluğu.
• Polimorf simptomatika (şizofreniya simptomları olmadan).
• Ailə psixotik tarixçəsi olmaması.
• Kannabis və ya digər maddə istifadəsi olmaması.

Pis proqnoz amilləri

• Şizofreniya kimi simptomlar (Şneyder I dərəcəli).
• Stres tetikleyicisinin olmaması.
• Tədricən başlanğıc.
• Premorbid funksional zəiflik.
• Ailə tarixçəsində şizofreniya.
• Maddə istifadəsi.

İzləmə hədəfləri

• Uzunmüddətli izləmə kritikdir — 30–50% şizofreniya, şizoaffektiv və ya bipolyara keçir; ilk il aylıq, sonra rüblük rəsmi izləmə.
• Residiv markerlərinin tanınması (yuxu pozuntusu, sosial geri çəkilmə, qəribə təcrübələr).
• Antipsixotik dozanın tədricən azaldılması və kəsilməsi — fərdi qərar (residiv riski vs yan təsir).
• Komorbid maddə istifadəsi və travma müdaxiləsi.
• Postpartum hallarda — sonrakı hamiləliklərdə residiv riski yüksəkdir, profilaktik müalicə planlaşdırılır.

10. Mif və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya və konseptual mifləri

Mif 1: «Kəskin və keçici psixoz »sadəcə psixoloji break-down«-dır, fərdi gücə bağlıdır»

Niyə yayılıb: stres ilə zaman bağlılığı və qısamüddətli gediş «psixoloji» izahatı dəstəkləyir kimi görünür.

Klinik və bioloji məntiq: stres tetikleyici amildir, lakin tək başına izahat deyil — bütün stresli insanlar psixoz keçirmir. Genetik və neyrobioloji yatkınlıq mövcuddur. Castagnini 2013 sübutu — pasiyentlərin 30–50%-i şizofreniya, şizoaffektiv və ya bipolyar pozuntuya keçir; bu, neyrobioloji yatkınlığı göstərir.

Real klinik addım: stress idarəsi və psixoterapevtik dəstək vacibdir, lakin antipsixotik müalicə təxirə salınmamalıdır.

Mif 2: «Kəskin psixoz mütləq postpartum psixoz qədər təhlükəlidir / yox, hər zaman özünə keçər»

Klinik məntiq: hər bir kəskin psixotik epizod təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Postpartum dövrdə başlanğıcda risk xüsusilə yüksəkdir (uşaq qətli ~4%, ana intiharı). Postpartum olmayan kəskin keçici epizodlarda da intihar və zorakılıq riski mövcuddur — pasiyentin sayıqlama məzmunu və davranış nəzarəti qiymətləndirilməlidir.

Mif 3: «Stres faktorunun olması diaqnoz üçün şərtdir»

Sübut: DSM-IV «Brief Reactive Psychosis»-da stress faktoru meyar idi, lakin DSM-5-TR və XBT-11-də meyar deyil, kvalifikatordur — stresli olmayan kəskin psixotik epizodlar da diaqnostik olaraq mümkündür.

10.2 Yanlış müalicə yanaşmaları

Mif 4: «Kəskin psixoz öz-özünə keçər, müalicə təxirə salına bilər»

Klinik məntiq və sübut: Marshall M. et al. Arch Gen Psychiatry 2005 — müalicəsiz psixoz dövrü (DUP) uzandıqca uzunmüddətli proqnoz pisləşir. Hətta keçici hesab edilən epizodda erkən antipsixotik müdaxilə simptomların qısaldılması və komplikasiyaların azaldılması üçün vacibdir.

Mif 5: «Kəskin psixotik pasiyenti tək buraxmaq olar — özünü idarə edə bilər»

Sübut: kəskin psixotik epizodda pasiyentin reality testing pozulmuş, kritik öz-özünə qulluq, qida-su qəbulu, məşğəliyyat təhlükəsizliyini təmin etmək çətindir. Yataq yatma və ya 24/7 nəzarət əksər hallarda tələb olunur.

Mif 6: «Kəskin keçici psixozda ekzorsizm və ya dini ritual antipsixotiki əvəzləyə bilər»

Sübut: şizofreniyadakı kimi — DUP uzandıqca proqnoz pisləşir; dini-mədəni dəstək paralel ola bilər, lakin antipsixotik müalicəni əvəzləmir.

10.3 Səmərəsiz və ya zərərli yanaşmalar

Mif 7: «Kəskin psixoz »spiritual emergency« və ya »yüksək şüura keçid«-dir, müalicə zərərlidir»

Niyə yayılıb: Stan Grof və «transpersonal psixologiya» cərəyanı — psixotik təcrübələri «ruhani uyanış» kimi yenidən izah edir.

Klinik məntiq və sübut: bu yanaşma müasir klinik praktikada və sübutlu psixiatriyada qəbul edilmir. Psixotik simptomlar pasiyentə real distres yaradır və onu risk altına qoyur; müalicədən imtinanın klinik nəticəsi pisdir (DUP uzanması).

Mif 8: «Kannabis kəskin psixotik epizodu sakitləşdirə bilər»

Sübut: kannabis psixozun tətikləyicisi və ya qoltuq ağacıdır (müvəqqəti dəstəkdir) — sakitləşdirici təsiri xəyali (illüziya) xarakter daşıyır, dolayı yolla simptomları gücləndirir; klinik praktikada əks-göstərişdir.

Mif 9: «Vitamin, omega-3, valerian, St John's Wort kəskin psixozda effektivdir»

Sübut: bu komplementar müdaxilələr kəskin psixotik epizodda effektivlik sübut etməmişdir; St John's Wort sitoxrom P450 induksiyası ilə antipsixotiklərin səviyyəsini azaldır (qarşılıqlı təsir).

Mif 10: «Hipnoterapiya və ya psixoanalitik dərin terapiya kəskin psixozda istifadə edilə bilər»

Sübut: kəskin psixotik epizodda dərin psixoanalitik müdaxilə pasiyenti dezorganize edə bilər; bu mərhələdə supportiv terapiya, struktur və təhlükəsizlik vacibdir, dərin müdaxilə yox.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 6A23 Acute and transient psychotic disorder. 2024.
2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Washington DC: APA Publishing; 2022.
3. NICE Clinical Guideline 178. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. 2014, 2019 update.
4. NICE Clinical Guideline 192. Antenatal and postnatal mental health: clinical management and service guidance. 2014, 2018 update.
5. American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Schizophrenia, 3rd ed. 2021.
6. Castagnini A., Berrios G.E. Acute and transient psychotic disorders (ICD-10 F23): a review from a European perspective. Curr Psychiatry Rep 2009;11(4):237–247.
7. Castagnini A., Bertelsen A., Berrios G.E. Diagnosis of acute and transient psychotic disorders 12 years after admission: a izləmə study. Schizophr Res 2013;143(1):198–203.
8. Susser E., Wanderling J. Epidemiology of nonaffective acute remitting psychosis vs schizophrenia. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998;33(10):485–490.
9. Marshall M., Lewis S., Lockwood A. et al. Association between duration of untreated psychosis and outcome. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):975–983.
10. Kane J.M., Robinson D.G., Schooler N.R. et al. Comprehensive versus usual community care for first-episode psychosis. Am J Psychiatry 2016;173(4):362–372.
11. NICE Technology Appraisal 59. Guidance on the use of electroconvulsive therapy. 2003 (reviewed).