XBT-116A23	KƏSKİN VƏ KEÇİCİ PSİXOTİK POZUNTU Acute and transient psychotic disorder
XBT-10F23	Kəskin və ötüb keçən psixotik pozuntular
DSM-5-TRF23	Qısamüddətli psixotik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Kəskin və keçici psixotik pozuntu (XBT-11: 6A23 Acute and Transient Psychotic Disorder; DSM-5-TR: F23 Brief Psychotic Disorder) — sürətli (bir neçə gün-həftə) başlayan, psixotik simptomlar (sayıqlama, hallüsinasiya, dezorqanizə nitq, kobud dezorqanizə olunmuş davranış) ilə xarakterizə olunan, qısamüddətli gediş və premorbid funksional səviyyəyə tam bərpa ilə nəticələnən pozuntudur.

Xarakterik xüsusiyyətlər:

• Sürətli başlanğıc — 2 həftə içində tam klinik şəklin formalaşması;
• Polimorf (çoxşəkilli) simptomlar — sayıqlamalar, hallüsinasiyalar və emosional dalğalanma birgə;
• Qısa müddət — DSM-5-TR-də < 1 ay, XBT-11-də < 3 ay;
• Tam funksional bərpa — pasiyent premorbid səviyyəyə tam qayıdır.

2. Tarixçə

• Magnan V. (1893) — «bouffée délirante» termini — Fransada sürətli başlayan, qısamüddətli polimorf psixotik epizodların təsviri.
• Wernicke K., Kleist K., Leonhard K. (1900–1957) — «siklik psixozlar» konsepsiyası — alman psixiatriya məktəbində; sürətli başlanğıc və yaxşı proqnoz.
• Skandinaviya məktəbi — «psixogen psixoz» — Strömgren E. (1940) — stress və ya travma kontekstində psixoz.
• DSM-III (1980) — «Brief Reactive Psychosis» — stress faktoru tələbi ilə.
• DSM-IV (1994) və DSM-5 (2013) — stress faktoru meyarı ləğv edilmişdir (kvalifikator kimi qalıb); «Brief Psychotic Disorder» termini.
• XBT-11 (2019) — «Acute and Transient Psychotic Disorder» termini saxlanılıb; 3 aylıq müddət; polimorf simptomatika vurğulanır.

3. Epidemiologiya

• İllik insidens: 3,9–9,6 / 100 000 (Castagnini A., Berrios G.E. Curr Psychiatry Rep 2009 icmal).
• Cins: qadınlarda nisbətən sıx (1,5–2:1) — xüsusilə postpartum kontekstdə.
• Başlanğıc yaşı: 20–35 yaş; şizofreniyadan biraz gec.
• Mədəni və coğrafi: aşağı və orta gəlirli ölkələrdə tezliyi daha yüksək (Susser E. et al. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998 ÜST 10 ölkə tədqiqatı).
• Postpartum başlanğıc — postnatal psixoz kateqoriyasına aid (6E20 / 6A23.x).
• Persistensiya və konversiya: 30–50% pasiyent uzunmüddətli izləmədə şizofreniya, şizoaffektiv pozuntu və ya bipolyar pozuntu kimi yenidən diaqnozlanır (Castagnini A. et al. Schizophr Res 2013).

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• Şizofreniya və bipolyar pozuntu ilə qismən paylaşılan genetik risk.
• Ailə tarixçəsində psixotik və ya affektiv pozuntu olduqda risk artır.

4.2 Tətikləyicilər və stress

• Kəskin psixososial stress (ölüm, qaçqınlıq, təbii fəlakət) — pasiyentlərin əhəmiyyətli hissəsində identifikasiya edilir; DSM-5-TR-də stress kvalifikatoru kimi göstərilir.
• Postpartum dövr — hormonal və yuxu pozulması.
• Maddə istifadəsi — kannabis, amfetamin, halüsinogenlər — psixotik epizodu tetikləyə bilər, lakin maddə induksiyalı psixoz əgər maddə müəyyəndirsə ayrı kateqoriya kimi kodlanır.
• Qısamüddətli yuxu məhrumiyyəti, intensiv emosional gərginlik.

4.3 Neyrobioloji mexanizmlər

• Dopaminergik sistemin müvəqqəti hiperaktivliyi — stress kortizolu və ya hormonal dəyişikliklər kontekstində.
• Şizofreniyadakı kimi mərkəzi mexanizmlər, lakin daha qısamüddətli və potensial olaraq geri çevrilə bilən.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Klassik təqdimat

• Sürətli başlanğıc — günlər-həftə ərzində premorbid normal funksiyadan tam psixotik şəklə.
• Polimorf (dəyişkən) simptomlar — sayıqlamalar (təqib, münasibət, dini), hallüsinasiyalar (eşitmə, görmə, koenestetik), dezorqanizə nitq.
• Emosional dalğalanma — kəskin qorxu, ekstaz, panik, şaşkınlıq.
• Şüur dəyişiklikləri yoxdur (delirium istisna).
• Davranış — qəribə, dezorqanizə; bəzən katatonik komponentlər.

5.2 XBT-11 alt-tipləri

• Polimorf psixotik pozuntu — şizofreniya simptomları olmadan;
• Polimorf psixotik pozuntu — şizofreniya simptomları ilə;
• Şizofreniya kimi kəskin psixotik pozuntu — Şneyder 1-ci dərəcəli simptomlar dominant.

5.3 Gediş

Tipik gediş — 2–4 həftədə pikin əldə edilməsi, sonra tədricən və ya sürətli sönmə. Tam bərpa — 1 ay (DSM-5-TR) və ya 3 ay (XBT-11) ərzində. Bu müddətdən artıq davam etdikdə diaqnoz şizofreniformaya (DSM-5-TR F20.81, 1–6 ay) və ya şizofreniyaya keçirilir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Bir və ya bir neçə psixotik simptomun mövcudluğu:

1. Sayıqlamalar;
2. Hallüsinasiyalar;
3. Dezorqanizə nitq;
4. Qrossal dezorqanizə və ya katatonik davranış.

(Ən azı biri 1, 2 və ya 3 olmalıdır.)

B. Epizodun müddəti:

• DSM-5-TR: ≥ 1 gün, < 1 ay, sonra premorbid funksiya səviyyəsinə tam bərpa.
• XBT-11: tam tablo 2 həftə içində formalaşır; < 3 ay davam edir.

C. İstisnalar — psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntu, şizofreniya, şizoaffektiv pozuntu, maddə induksiyalı psixoz, üzvi psixoz ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR (F23): kvalifikatorlar — «with marked stressor(s)» (kəskin stress faktoru ilə), «without marked stressor», «with postpartum onset» (doğuşdan 4 həftə içində).
• XBT-11 (6A23): üç alt-tip — polimorf (şizofreniya simptomları olmadan / ilə) və şizofreniya kimi. Postpartum başlanğıc ayrı 6E20 koduna aiddir.
• Stress faktoru meyar deyil, kvalifikatordur — DSM-IV «Brief Reactive Psychosis» daxilində məcburi idi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohumlardan məlumat — başlanğıc dinamikası, premorbid funksiya.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. Şiddət şkalaları — PANSS, BPRS.
4. Toksikoloji skrininq (mütləq) — maddə induksiyalı psixozu istisna etmək.
5. Cismani və neyroloji müayinə.
6. Laborator: tam qan, qaraciyər, böyrək, elektrolitlər, qlükoza, TSH, B12, sifilis, HIV.
7. EEQ və beyin MRT — ilk epizod və ya atipik klinik tablo.
8. Postpartum kontekstdə — tireoid funksiyası mütləq.
9. Suisid və uşağa zərər riski qiymətləndirməsi (postpartum hallarda).
10. İzləmə — diaqnoz müddət əsasında dəyişə bilər (1 və ya 3 aylıq müddət ötdükdə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• PANSS, BPRS — psixotik şiddət.
• HAM-D, YMRS — affektiv komponentlərin qiymətləndirilməsi.
• C-SSRS — suicid riski.
• GAF/PSP — funksional səviyyə.

7.2 Laborator müayinələr

İlk epizod psixoz protokoluna uyğun (bax 6A20 §7.2):

• Mütləq: tam qan, qaraciyər/böyrək, qlükoza, elektrolitlər, TSH, B12, folat, toksikoloji skrininq, HIV, sifilis, hamiləlik testi, prolaktin.
• Üzvi psixoz şübhəsi varsa — anti-NMDA-R antikorları (CSF), ANA, lupus paneli, paraneoplastik antikor paneli, ammonyak, seruloplazmin.
• Postpartum kontekstdə — TSH (postpartum hipotireoid mümkündür).

7.3 İnstrumental müayinələr

• Beyin MRT — ilk epizodda tövsiyə edilir (NICE CG178); xüsusilə atipik təqdimat və ya neyroloji əlamətlər.
• EEQ — tutmalar istisnası, atipik klinik tablo.
• EKG — antipsixotik başlanmazdan əvvəl.
• Lyumbal punksiya — autoimmun ensefalit şübhəsi (atipik psixoz + hərəki simptomlar + qadın yaşıd).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər

1. Təcili qiymətləndirmə və lazım olduqda hospitalizasiya — pasiyentin və ya başqalarının təhlükəsizliyi üçün.
2. Birinci sıra: atipik antipsixotik aşağı dozada — risperidon 1–4 mq, olanzapin 5–15 mq, kvetiapin 200–600 mq, aripiprazol 5–15 mq.
3. Kəskin agitasiyada — oral lorazepam 1–2 mq + olanzapin oral disinteqrating 5–10 mq; əzələdaxili — olanzapin 10 mq im və ya aripiprazol 9,75 mq im, lazımdırsa haloperidol 5 mq + lorazepam 2 mq im (klassik).
4. Müddət — antipsixotik tipik 3–6 ay (remisyadan sonra), sonra tədricən azaltma və monitorinq; ilk epizod-əsaslı kəsmə standart deyil — fərdi qiymətləndirmə.
5. Stress-induksiyalı kontekstdə — psixososial dəstək, KDT-əsaslı stress idarəsi.
6. Postpartum başlanğıcda — tibbi təcili hal kimi; uşaq qətli və suicid riski yüksəkdir; xəstəxana yatımı, ana-uşaq müştərək yatım şərtləri varsa üstün; bax 6E20 fəsli.
7. EKT — refrakter ağır hallarda, katatonik xüsusiyyətlərlə, hamiləlikdə ən təhlükəsiz seçim.
8. Uzunmüddətli izləmə — 30–50% pasiyent uzunmüddətli psixotik pozuntuya keçir; ilk il ərzində aylıq, sonra rüblük.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Erkən Müdaxilə Xidmətləri (EIP — Early Intervention in Psychosis) — İlk psixotik epizod üçün multidisiplinar qayğı 3 il ərzində — aşağı doza farmakoterapiya, KDTp, ailə müdaxiləsi, məşğulluq dəstəyi. RAISE (Kane J.M. et al. Am J Psychiatry 2016) RKİ. Kəskin və keçici pasiyentlər də EIP proqramlarına daxil edilir.
2. Psixoz üçün Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDTp / CBTp — Cognitive Behavioural Therapy for psychosis) — Psixotik simptomları «düşüncə–emosiya–davranış» formulasiyasında yenidən qiymətləndirmə. NICE CG178 §1.3.7.1.
3. Ailə Psixotəhsili (Family Psychoeducation) — Pasiyentin epizoddan sonra dəstəyi, residiv erkən markerlərinin tanınması, ailə kommunikasiya təlimi. Pharoah Cochrane 2010.
4. Elektrokonvulsiv Terapiya (EKT — Electroconvulsive Therapy) — Katatonik xüsusiyyətlərlə, ağır farmakoterapiya cavabsızlığında, hamiləlikdə. NICE TA59. UK ECT Review Group Lancet 2003.
5. PANSS, BPRS — Psixotik şiddətin standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG178 (Psychosis): ilk epizod psixoz qaydaları — atipik antipsixotik aşağı dozada birinci sıra; ərkən müdaxilə xidmətləri (EIP) iştirak; psixososial müdaxilə birgə.
• APA Practice Guideline 2021 (Schizophrenia): kəskin və keçici psixotik pozuntu üçün spesifik alqoritm yoxdur; ilk epizod psixoz prinsipləri.
• NICE CG192 (Antenatal and postnatal mental health): postnatal psixoz tibbi təcili — xəstəxana yatımı, atipik antipsixotik + benzodiazepin, EKT refrakter hallarda.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Çox sürətli başlanğıc və qısa müddət.
• Aydın stress tətikləyicisi.
• Premorbid yaxşı funksional səviyyə.
• Affektiv komponentin mövcudluğu.
• Polimorf simptomatika (şizofreniya simptomları olmadan).
• Ailə psixotik tarixçəsi olmaması.
• Kannabis və ya digər maddə istifadəsi olmaması.

Pis proqnoz amilləri

• Şizofreniya kimi simptomlar (Şneyder I dərəcəli).
• Stress tətikləyicisinin olmaması.
• Tədricən başlanğıc.
• Premorbid funksional zəiflik.
• Ailə tarixçəsində şizofreniya.
• Maddə istifadəsi.

İzləmə hədəfləri

• Uzunmüddətli izləmə kritikdir — 30–50% şizofreniya, şizoaffektiv və ya bipolyara keçir; ilk il aylıq, sonra rüblük rəsmi izləmə.
• Residiv markerlərinin tanınması (yuxu pozuntusu, sosial geri çəkilmə, qəribə təcrübələr).
• Antipsixotik dozanın tədricən azaldılması və kəsilməsi — fərdi qərar (residiv riski vs yan təsir).
• Komorbid maddə istifadəsi və travma müdaxiləsi.
• Postpartum hallarda — sonrakı hamiləliklərdə residiv riski yüksəkdir, profilaktik müalicə planlaşdırılır.

10. Mif və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya və konseptual mifləri

Mif 1: «Kəskin və keçici psixoz „sadəcə psixoloji sarsıntıdır“, iradə zəifliyinə bağlıdır»

Niyə yayılıb: stress ilə zaman bağlılığı və qısamüddətli gediş «psixoloji» izahatı dəstəkləyir kimi görünür.

Klinik və bioloji məntiq: stress tətikləyici amildir, lakin tək başına izahat deyil — bütün stressli insanlar psixoz keçirmir. Genetik və neyrobioloji yatkınlıq mövcuddur. Castagnini 2013 sübutu — pasiyentlərin 30–50%-i şizofreniya, şizoaffektiv və ya bipolyar pozuntuya keçir; bu, neyrobioloji yatkınlığı göstərir.

Real klinik addım: stress idarəsi və psixoterapevtik dəstək vacibdir, lakin antipsixotik müalicə təxirə salınmamalıdır.

Mif 2: «Kəskin psixoz mütləq postpartum psixoz qədər təhlükəlidir / yox, hər zaman özünə keçər»

Klinik məntiq: hər kəskin psixotik epizod təcili tibbi qiymətləndirməyə layiqdir. Postpartum başlanğıcda risk xüsusilə yüksəkdir (uşaq qətli ~4%, ana suicidi). Postpartum olmayan kəskin keçici epizodda da suicid və zorakılıq riski mövcuddur — pasiyentin sayıqlama məzmunu və davranış idarəsi qiymətləndirilməlidir.

Mif 3: «Stress faktorunun olması diaqnoz üçün şərtdir»

Sübut: DSM-IV «Brief Reactive Psychosis»da stress faktoru meyar idi, lakin DSM-5-TR və XBT-11-də meyar deyil, kvalifikatordur — stressli olmayan kəskin psixotik epizodlar da diaqnostik olaraq mümkündür.

10.2 Yanlış müalicə yanaşmaları

Mif 4: «Kəskin psixoz öz-özünə keçər, müalicə təxirə salına bilər»

Klinik məntiq və sübut: Marshall M. et al. Arch Gen Psychiatry 2005 — müalicəsiz psixoz dövrü (DUP) uzandıqca uzunmüddətli proqnoz pisləşir. Hətta keçici hesab edilən epizodda erkən antipsixotik müdaxilə simptomların qısaldılması və komplikasiyaların azaldılması üçün vacibdir.

Mif 5: «Kəskin psixotik pasiyenti tək buraxmaq olar — özünü idarə edə bilər»

Sübut: kəskin psixotik epizodda pasiyentin reallığı qiymətləndirmə qabiliyyəti pozulur; özünəqulluq, qida və su qəbulu, şəxsi təhlükəsizlik təmin edilə bilmir. Xəstəxanaya yerləşdirmə və ya 24/7 nəzarət əksər hallarda tələb olunur.

Mif 6: «Kəskin keçici psixozda ekzorsizm və ya dini ritual antipsixotiki əvəzləyə bilər»

Sübut: şizofreniyadakı kimi — DUP uzandıqca proqnoz pisləşir; dini-mədəni dəstək paralel ola bilər, lakin antipsixotik müalicəni əvəzləmir.

10.3 Səmərəsiz və ya zərərli yanaşmalar

Mif 7: «Kəskin psixoz „ruhani böhran“ və ya „yüksək şüura keçid“dir, müalicə zərərlidir»

Niyə yayılıb: Stan Grof və «transpersonal psixologiya» cərəyanı — psixotik təcrübələri «ruhani oyanış» kimi yenidən izah edir.

Klinik məntiq və sübut: bu yanaşma müasir klinik praktikada və sübutlu psixiatriyada qəbul edilmir. Psixotik simptomlar pasiyentə real distress yaradır və risk altına qoyur; müalicədən imtinanın klinik nəticəsi pis (DUP uzanma).

Mif 8: «Kannabis kəskin psixotik epizodu sakitləşdirə bilər»

Sübut: kannabis psixozun tətikləyicisi və ya ağırlaşdırıcı amilidir — sakitləşdirici təsir aldadıcıdır, əslində simptomları gücləndirir; klinik praktikada əks-göstərişdir.

Mif 9: «Vitamin, omega-3, valerian, St John's Wort kəskin psixozda effektivdir»

Sübut: bu komplementar müdaxilələr kəskin psixotik epizodda effekt sübut etməmişdir; St John's Wort sitoxrom P450 induksiyası ilə antipsixotiklərin səviyyəsini azaldır (qarşılıqlı təsir).

Mif 10: «Hipnoterapiya və ya psixoanalitik dərin terapiya kəskin psixozda istifadə edilə bilər»

Sübut: kəskin psixotik epizodda dərin psixoanalitik müdaxilə pasiyenti dezorganize edə bilər; bu mərhələdə supportiv terapiya, struktur və təhlükəsizlik vacibdir, dərin müdaxilə yox.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 6A23 Acute and transient psychotic disorder. 2024.
2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Washington DC: APA Publishing; 2022.
3. NICE Clinical Guideline 178. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. 2014, 2019 update.
4. NICE Clinical Guideline 192. Antenatal and postnatal mental health: clinical management and service guidance. 2014, 2018 update.
5. American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Schizophrenia, 3rd ed. 2021.
6. Castagnini A., Berrios G.E. Acute and transient psychotic disorders (ICD-10 F23): a review from a European perspective. Curr Psychiatry Rep 2009;11(4):237–247.
7. Castagnini A., Bertelsen A., Berrios G.E. Diagnosis of acute and transient psychotic disorders 12 years after admission: a follow-up study. Schizophr Res 2013;143(1):198–203.
8. Susser E., Wanderling J. Epidemiology of nonaffective acute remitting psychosis vs schizophrenia. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 1998;33(10):485–490.
9. Marshall M., Lewis S., Lockwood A. et al. Association between duration of untreated psychosis and outcome. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):975–983.
10. Kane J.M., Robinson D.G., Schooler N.R. et al. Comprehensive versus usual community care for first-episode psychosis (RAISE). Am J Psychiatry 2016;173(4):362–372.
11. NICE Technology Appraisal 59. Guidance on the use of electroconvulsive therapy. 2003 (reviewed).