XBT-116D80	ALZHEİMER XƏSTƏLİYİNƏ GÖRƏ DEMENSİYA
XBT-10F00	ALZHEİMER XƏSTƏLİYİNƏ GÖRƏ DEMENSİYA
DSM-5-TR294.1	ALZHEİMER XƏSTƏLİYİNƏ GÖRƏ DEMENSİYA

1. Tərif və nozologiya

Alzheimer xəstəliyinə görə demensiya (XBT-11: 6D80; DSM-5-TR: 294.1x Major Neurocognitive Disorder due to Alzheimer's Disease) — tədrici və davamlı koqnitiv enmə, başlanğıcda epizodik yaddaş, sonra çoxsaylı koqnitiv domenlər və gündəlik fəaliyyətin əhəmiyyətli pozulması. Demensiyaların ən sıx səbəbi (60–70%).

2. Tarixçə

• Alzheimer A. (1906) — ilk klinik və patohistoloji təsvir.
• Amiloid hipotezi (Hardy J., Higgins G.A. Science 1992).
• NICE NG97 (2018) — demensiya klinik göstərişi.
• FDA — aducanumab (2021, mübahisəli), lekanemab (2023), donanemab (2024) — anti-amyloid antikorlar.

3. Epidemiologiya

• Dünyada 55 mln+ demensiya pasiyenti (WHO 2023); 60–70% Alzheimer.
• Yayılma yaşa görə: 65 yaş 5%, 80+ yaş 25%+.
• Cins: qadınlarda yüksək (gözlənilən ömür ilə əlaqəli).
• Komorbidlik: kardiyovaskulyar, depresiya, narahatlıq, BPSD (behavioral and psychological symptoms of dementia).

4. Etiologiya və patogenez

• Ailə Alzheimer (1%): APP, PSEN1, PSEN2 mutasiyaları (erkən başlanğıc, dominant).
• Sporadik (99%) — multipl genlər (ApoE4 ən güclü risk; LOAD GWAS lokusları).
• Modifikasiya edilə bilən amillər (Lancet Commission 2024) — yaş, ApoE4 yanında: aşağı təhsil, eşitmə itkisi, hipertenziya, piylənmə, siqaret, depresiya, fiziki passivlik, sosial təcrid, diabet, hava çirkliliyi, alkohol, TBI, görmə itkisi, yüksək LDL.
• Patogenez — amiloid-β plakatlar + tau neyrofibrilyar tangllar + neyroiltihab.

5. Klinik mənzərə

• Tipik başlanğıc — epizodik yaddaş enməsi (yeni informasiya saxlama çətinliyi).
• Mərhələlər:
  • Erkən — yaddaş, anomiya, oriyentasiya çətinliyi;
  • Orta — vizuo-məkan, icra funksiyası, gündəlik fəaliyyət dəstəklə;
  • Geç — dil çox məhdud, identifikasiya itkisi, mobilite, qida qəbulu, dudaq-yutma.
• BPSD — agitasiya, aqressiya, sayıqlamalar (xüsusilə oğurluq), halusinasiyalar, depresiya, narahatlıq, yuxu pozulması, sundowning.
• Atipik formalar: posterior cortical atrophy (vizuo-məkan dominant), logopenic primary progressive aphasia (dil dominant).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Major NCD meyarları (≥ 1 koqnitiv domendə əhəmiyyətli enmə + gündəlik fəaliyyət pozulması).

B. Klinik xarakteristikası Alzheimer-ə uyğun (tədrici, davamlı enmə, yaddaş əsas).

C. Ehtimal olunan Alzheimer xəstəliyi — genetik mutasiya və/və ya 3 element (yaddaş + 1+ koqnitiv domen, davamlı enmə, başqa səbəb yox).

D. Possible AD — meyarlar tam çatmır, lakin atipik klinik və ya komorbidlik.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIA-AA Research Framework (Jack C.R. 2018) — biomarker əsaslı diaqnoz (ATN — amyloid, tau, neurodegeneration).
• NICE NG97 — klinik diaqnostika əsaslı; biomarkerlər seçici.
• AAN — diaqnostik vasitələr.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + informant.
2. MoCA, MMSE, ACE-III.
3. Neyropsixoloji battery.
4. Laborator — B12, folat, TSH, qaraciyər, böyrək, qlükoza, HIV/sifilis (tibbi səbəb istisnası).
5. Beyin MRT (atrofiya, vaskulyar dəyişikliklər, başqa patologiya).
6. Biomarkerlər (seçici, klinik şübhədə):
   • CSF amiloid-β42 (aşağı), tau (yüksək);
   • Amyloid PET, tau PET;
   • Qan biomarkerləri (p-tau217, GFAP) — yeni inkişaf etməkdə.
7. Komorbid depresiya skrining (GDS).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MoCA, MMSE, ACE-III, neyropsixoloji.
• Laborator panel.
• MRT, biomarkerlər.
• BPSD şkalaları (NPI — Neuropsychiatric Inventory).

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE NG97 · AAN · APA)

• AChEI (donepezil, qalantamin, rivastigmin) — yüngül-orta Alzheimer üçün; koqnitiv enməni təvazökar şəkildə yavaşladır. Donepezil 5–10 mq (sonra 23 mq), rivastigmin patch.
• Memantin (NMDA antaqonisti) — orta-ağır Alzheimer üçün; AChEI ilə kombinasiya.
• Anti-amyloid antikorlar (lekanemab, donanemab) — erkən simptomatik AD üçün FDA təsdiqi (lekanemab 2023, donanemab 2024); klinik enmə tempini ~25% azaldır; ARIA (Amyloid-Related Imaging Abnormalities — ödem, mikrobeyin qanaxma) riski yüksək (xüsusilə ApoE4 homozigotlarda); MRT monitorinqi vacib; infuzion. Klinik fayda mübahisəlidir.
• BPSD idarəsi:
  • Birinci sıra — qeyri-farmakoloji (mühit, sosial dəstək, fiziki aktivlik, musiqi terapiyası);
  • Refrakter halda — atipik antipsixotik (risperidon, kvetiapin) aşağı dozada, qısamüddətli; FDA BLACK BOX — yaşlı demensiya pasiyentlərdə antipsixotik mortalite (stroke, kardiyovaskulyar) artırır.
  • SSRİ — komorbid depresiya/narahatlıq;
  • Trazodon — yuxu pozulması;
  • Benzodiazepin — əkstərkib (yıxılma, koqnitiv pisləşmə).
  • Qulluqçu dəstəyi və psixoeducation — kritik komponent.
  • Yaşam tərzi — fiziki aktivlik, koqnitiv stimullaşdırma, sosial əlaqələr.
  • İrəli sənədlər (advance directives) — qulluq və qərarvermə planlaşdırılması.
  1. Asetilxolinesteraza İnhibitorları (AChEI — Acetylcholinesterase Inhibitors) — Donepezil, Qalantamin, Rivastigmin — Asetilkolinesterazanı inhibə edir; sinaptik asetilkolin artımı. NICE NG97.
  2. Memantin — NMDA antaqonisti; ekssitotoksiklik azaldır.
  3. Lekanemab, Donanemab — Anti-amyloid monoklonal antikorlar; erkən AD üçün; ARIA monitorinqi.
  4. BPSD üçün Qeyri-Farmakoloji — Validation therapy, musiqi terapiyası, reminiscence therapy, ABC analizi.
  5. FINGER Çoxmodallı Müdaxiləsi (FINGER — Finnish Geriatric Intervention Study) — Profilaktika üçün.
  6. Qulluqçu Dəstəyi (Carer Support) — Psixoeducation, respite, hüquqi-maliyyə planlaşdırma.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • NICE NG97 (2018) — AChEI yüngül-orta; memantin orta-ağır; kombinasiya seçici.
  • Livingston G. et al. Lancet Commission 2024 — 14 modifikasiya edilə bilən risk amili.
  • FDA Lekanemab 2023, Donanemab 2024 — erkən AD üçün; ARIA monitorinqi.
  • APA — yaşlılarda antipsixotik istifadə qaydaları.

  9. Proqnoz

  • Diaqnozdan sonra orta gözlənilən ömür 8–10 il.
  • Sürətli gediş, ailə tarixçəsi, ApoE4 ilə dəyişir.
  • Komorbid kardiyovaskulyar mortalite.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Alzheimer normal yaşlanmadır»

  Sübut: Alzheimer xəstəlikdir; normal yaşlanma koqnitiv enməsiz keçə bilər; 60-70% modifikasiya edilə bilən amillər (Lancet Commission 2024).

  Mif 2: «Demensiya qaçınılmazdır, profilaktika mümkün deyil»

  Sübut: Lancet Commission 2024 — modifikasiya edilə bilən amillərin idarə edilməsi potensial demensiya hallarının 45%-ə qədərini gecikdirə bilər.

  Mif 3: «Lekanemab Alzheimer-i sağaldır»

  Sübut: klinik enmə sürətini ~25% azaldır (mülayim effekt); ARIA və infuzion riskləri əhəmiyyətlidir; «sağaltma» deyil.

  Mif 4: «Antipsixotik yaşlı demensiya pasiyentlər üçün təhlükəsizdir»

  **Sübut:** FDA-nın qara qutu xəbərdarlığı — antipsixotik dərmanlar demensiyası olan yaşlı xəstələrdə ölüm riskini artırır (insult, ürək-damar hadisələri); yalnız ağır agitasiya/psixoz hallarında və qısa müddətə istifadə edilməlidir.

  Mif 5: «Ginkgo biloba demensiya profilaktikasıdır»

  Sübut: Cochrane (Birks J. 2009) — ginkgo demensiya üçün sübut olunmuş effekt göstərmir.

  Mif 6: «Koksu yağı (coconut oil) Alzheimer-i sağaldır»

  Sübut: klinik sübut yoxdur; populyar mediada təbliğatdır, klinik tövsiyə deyil.

  Mif 7: «Pasiyentə demensiya diaqnozunu söyləmək lazım deyil»

  Sübut: NICE — pasiyent diaqnoz hüququna malikdir; erkən qərarvermə, irəli sənədlər vacibdir.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6D80 Dementia due to Alzheimer disease. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE NG97. Dementia: assessment, management and support. 2018.
  4. Livingston G. et al. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet 2024;404(10452):572–628.
  5. Jack C.R. et al. NIA-AA Research Framework: Toward a biological definition of Alzheimer's disease. Alzheimer's Dement 2018;14(4):535–562.
  6. van Dyck C.H. et al. Lecanemab in Early Alzheimer's Disease. NEJM 2023;388(1):9–21.
  7. Sims J.R. et al. Donanemab in Early Symptomatic Alzheimer Disease (TRAILBLAZER-ALZ 2). JAMA 2023;330(6):512–527.
  8. FDA Black Box Warning — antipsychotics in elderly with dementia. 2005.
  9. Birks J. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. Cochrane Database Syst Rev 2009;(1):CD003120.