XBT-117A00	İNSOMNİYA
XBT-10F51.0	İNSOMNİYA
DSM-5-TR780.52	İNSOMNİYA

1. Tərif və nozologiya

İnsomniya (XBT-11: 7A00; DSM-5-TR: 780.52 Insomnia Disorder) yuxuya getmə çətinliyi, yuxunu saxlaya bilməmə və/və ya erkən oyanma ilə xarakterizə olunur; bu hallar gündüz funksional pozulmalara səbəb olur. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfədir.

2. Tarixçə

• DSM-IV — «Primary Insomnia»; DSM-5 (2013) — «Insomnia Disorder» — primary/secondary fərqi ləğv olunmuş.
• AASM (American Academy of Sleep Medicine) — Clinical Practice Guidelines (2021 CBT-I, 2017 pharmacological).
• European Insomnia Guideline (Riemann D. 2023).
• NICE 2025.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: xronik insomniya 10–15%; insomniya simptomları 30–35%.
• Cins: qadınlarda 1,5 dəfə yüksək.
• Yaşla artır.
• Komorbidlik: MDD ~50%, narahatlıq, ağrı, KOAH, sirkadian pozuntular.

4. Etiologiya və patogenez

• Spielman 3P modeli — Predisposing (yatkınlıq), Precipitating (tetikleyici), Perpetuating (saxlayıcı).
• Hiperarousal hipotezi — fizioloji və koqnitiv stimullaşma.
• Davranış amilləri — qeyri-müntəzəm cədvəl, kafein, alkohol, ekran istifadəsi, yataq otağında qeyri-yuxu fəaliyyəti.

5. Klinik mənzərə

• Yatma çətinliyi (yuxuya getmə), saxlamama (maintenance), erkən oyanma (early morning).
• Gündüz simptomları: yorğunluq, irritabellik, konsentrasiya, iş/akademik pozulma, somatik (baş ağrısı, GI).
• Performansa təsir, qəza riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yuxu çətinliyi (başlama, saxlama və ya erkən oyanma).

B. Adekvat yuxu imkanlarına baxmayaraq.

C. Gündüz funksional pozulma.

D. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfə.

E. Not fully explained by another sleep disorder, substance, or medical condition.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM — CBT-I birinci sıra.
• NICE 2025 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi 1–2 həftə.
2. İSİ (Insomnia Severity Index), PSQI.
3. Diferensial — obstruktiv yuxu apnesi (STOP-BANG), restless legs, sirkadian.
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq).
5. Polysomnografiya yalnız atipik halda və ya başqa yuxu pozuntusu şübhəsi varsa.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• İSİ, PSQI.
• Yuxu gündəliyi.
• STOP-BANG (OSA), Epworth Sleepiness Scale.
• TSH, ferritin.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (AASM 2021 · European Insomnia Guideline 2023 · NICE 2025)

• CBT-I — Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia BİRİNCİ SIRA — xronik insomniyada qızıl standart; farmakoterapiyadan üstün uzunmüddətli effektivlikdə (Mitchell M.D. BMC Fam Pract 2012 meta-analiz). 5 əsas komponent:
  • Stimul kontrolu (Bootzin) — yataq yalnız yuxu üçün;
  • Yuxu məhdudiyyəti (Spielman) — yataqda qalma vaxtının yuxu vaxtına bərabər məhdudlaşdırılması;
  • Koqnitiv terapiya — yuxu haqqında felaket düşüncələri;
  • Yuxu hijyeni;
  • Rahatlama təlimi.
  • Digital CBT-I (Sleepio, SHUTi) — klinik formata yaxın effekt; NICE 2025 — qiymət-effektiv alternativ.
  • Farmakoterapiya — qısamüddətli (2–4 həftə), CBT-I cavab vermədikdə və ya əlçatan olmadıqda:
    • Z-droqlar (zolpidem, zopiklon, eszopiklon);
    • Benzodiazepin (temazepam) — tolerantlıq, asılılıq riski;
    • Daha yeni — suvoreksant, lemboreksant (oreksin antaqonistləri) — daha az asılılıq;
    • Doksepin aşağı dozada (3–6 mq);
    • Melatonin — sirkadian komponentdə və ya yaşlılarda; ramelteon (melatonin agonisti).
    • Yaşlılarda — Beers Criteria; benzodiazepin və antihistaminik (diphenhydramine) qaçınma.
    • Komorbid depresiya — sedativ antidepresant (mirtazapin, trazodon) — uzunmüddətli istifadə üçün yan təsirlər nəzərə alınmalıdır.
    1. Yuxusuzluq üçün KDT (CBT-I — Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia), 5 komponent — Stimul kontrolu, yuxu məhdudiyyəti, koqnitiv terapiya, yuxu hijyeni, rahatlama.
    2. Rəqəmsal CBT-I (Digital) — Sleepio, SHUTi — internet əsaslı.
    3. Oreksin Antaqonistləri — Suvoreksant, lemboreksant — daha az asılılıq potensialı.
    4. Yuxusuzluq Şiddət İndeksi (ISI — Insomnia Severity Index) — 7 maddəlik skrining.
    5. Yuxu Gündəliyi — 1–2 həftə ilkin göstəricilər.

    8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

    • AASM Clinical Practice Guideline for Behavioral and Psychological Treatments (Edinger J.D. 2021).
    • European Insomnia Guideline (Riemann D. J Sleep Res 2023).
    • NICE 2025 — CBT-I bütün yaş qruplarında.

    9. Proqnoz

    • CBT-I ilə 70–80% remisya, uzunmüddətli saxlanılan.
    • Müalicəsiz xronik gediş və komorbidlik (MDD, narahatlıq).

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «Yuxu dərmanları insomniyanın əsas müalicəsidir»

    Sübut: AASM 2021 — CBT-I birinci sıra; farmakoterapiya qısamüddətli adjunkt; uzun müddətli istifadə tolerantlıq, asılılıq.

    Mif 2: «Alkohol yuxuya kömək edir»

    Sübut: alkohol REM-i azaldır, gecə yarısı oyanma yaradır, xronik insomniyaya gətirir.

    Mif 3: «Antihistaminik (diphenhydramine) yaşlılarda təhlükəsizdir»

    Sübut: Beers Criteria — antihistaminiklər yaşlılarda antikolinerjik yan təsirlərə (yıxılma, koqnitiv zəifləmə) səbəb olur; qaçınmaq lazımdır.

    Mif 4: «Valeriana, kava insomniya üçün təhlükəsiz alternativdir»

    Sübut: valerian Cochrane (Leach 2015) — effektin sübutu yetərsizdir; kava hepatotoksikdir.

    Mif 5: «8 saat yuxu hamı üçün lazımdır»

    Sübut: fərdi tələbat 6–9 saat; əsas olan gündüz funksiyasıdır.

    Mif 6: «Yatak ərzində oyanmaq zərərlidir»

    Sübut: qısa oyanmalar normaldır; stimul kontrolu — 20 dəq yata bilmirsənsə qalxmaq tövsiyə edir.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 7A00 Insomnia disorders. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. Edinger J.D. et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an AASM clinical practice guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(2):255–262.
    4. Riemann D. et al. The European Insomnia Guideline 2023. J Sleep Res 2023;32(6):e14035.
    5. Mitchell M.D. et al. Comparative effectiveness of cognitive behavioral therapy for insomnia: a systematic review. BMC Fam Pract 2012;13:40.
    6. Buysse D.J. et al. Efficacy of brief behavioral treatment for chronic insomnia in older adults. Arch Intern Med 2011;171(10):887–895.