XBT-117A00	XRONİKİ İNSOMNİYA Chronic insomnia
XBT-10F51.0	Qeyri-üzvi etiologiyalı yuxusuzluq
DSM-5-TRF51.01	İnsomniya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Xronik insomniya (XBT-11: 7A00; DSM-5-TR: F51.01 Insomnia Disorder) — yuxuya getmə çətinliyi, yuxunu saxlaya bilməmə və/yaxud erkən oyanma; gündüz funksional pozulma. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfə.

2. Tarixçə

• DSM-IV — «Primary Insomnia»; DSM-5 (2013) — «Insomnia Disorder» — primary/secondary fərqi ləğv olunmuş.
• AASM (American Academy of Sleep Medicine) — Clinical Practice Guidelines (2021 CBT-I, 2017 pharmacological).
• European Insomnia Guideline (Riemann D. 2023).
• NICE TA922 (2023).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: xronik insomniya 10–15%; insomniya simptomları 30–35%.
• Cins: qadınlarda 1,5 dəfə yüksək.
• Yaşla artır.
• Komorbidlik: MDD ~50%, narahatlıq, ağrı, KOAH, sirkadian pozuntular.

4. Etiologiya və patogenez

• Spielman 3P modeli — Predisposing (yatkınlıq), Precipitating (tətikləyici), Perpetuating (saxlayıcı).
• Hiperarousal hipotezi — fizioloji və koqnitiv stimullaşma.
• Davranış amilləri — qeyri-müntəzəm cədvəl, kafein, alkohol, ekran istifadəsi, yataq otağında qeyri-yuxu fəaliyyəti.

5. Klinik təzahürlər

• Yatma çətinliyi (yuxuya getmə), saxlamama (yuxunu davam etdirə bilməmə), erkən oyanma (early morning).
• Gündüz simptomları: yorğunluq, irritabellik, konsentrasiya, iş/akademik pozulma, somatik (baş ağrısı, GI).
• Performansa təsir, qəza riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yuxu çətinliyi (başlama, saxlama və ya erkən oyanma).

B. Adekvat yuxu imkanlarına baxmayaraq.

C. Gündüz funksional pozulma.

D. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfə.

E. Başqa yuxu pozuntusu, maddə, tibbi vəziyyət ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM — CBT-I birinci sıra.
• NICE TA922 (2023) — daridoreksant yalnız CBT-I işləmədikdə və ya əlçatan olmadıqda; deməli CBT-I birinci pillədir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi 1–2 həftə.
2. İSİ (Insomnia Severity Index), PSQI.
3. Differensial — obstruktiv yuxu apnoesi (STOP-BANG), restless legs, sirkadian.
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq).
5. Polisomnoqrafiya yalnız atipik halda və ya başqa yuxu pozuntusu şübhəsi varsa.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• ISI, PSQI.
• Yuxu gündəliyi.
• STOP-BANG (OSA), Epworth Sleepiness Scale.
• TSH, ferritin.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (AASM 2021 · European Insomnia Guideline 2023 · NICE TA922 2023)

1. CBT-I (Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia) — birinci sıra; xronik insomniyada qızıl standart; farmakoterapiyadan üstün uzunmüddətli effektivlikdə (Mitchell M.D. BMC Fam Pract 2012 meta-analiz). 5 əsas komponent:
   • Stimul kontrolu (Bootzin) — yataq yalnız yuxu üçün;
   • Yuxu məhdudiyyəti (Spielman) — yataqda qalma vaxtının yuxu vaxtına bərabər məhdudlaşdırılması;
   • Koqnitiv terapiya — yuxu haqqında fəlakət düşüncələri ilə iş;
   • Yuxu hijyeni;
   • Rahatlama təlimi.
2. Digital CBT-I (Sleepio, SHUTi) — NICE HTG624 (2022): birinci pillə yardımda yuxu gigiyenası və ya yuxu dərmanı təklif olunacaq şəxslər üçün xərcə qənaət edən seçim; üzbəüz CBT-I ilə birbaşa müqayisə sübut olunmayıb.
3. Farmakoterapiya — qısamüddətli (2–4 həftə), CBT-I cavab vermədikdə və ya əlçatan olmadıqda:
   • Z-droqlar (zolpidem, zopiklon, eszopiklon);
   • Benzodiazepin (temazepam) — tolerantlıq, asılılıq riski;
   • Daha yeni — suvoreksant, lemboreksant (oreksin antaqonistləri) — daha az asılılıq;
   • Doksepin aşağı dozada (3–6 mq);
   • Melatonin — sirkadian komponentdə və ya yaşlılarda; ramelteon (melatonin agonisti).
4. Yaşlılarda — Beers Criteria; benzodiazepin və antihistaminik (difenhidramin) — qaçınmaq lazımdır.
5. Komorbid depressiya — sedativ antidepressant (mirtazapin, trazodon) — uzunmüddətli istifadə üçün yan təsirlər nəzərə alınmalıdır.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Yuxusuzluq üçün KDT (CBT-I — Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia), 5 komponent — Stimul kontrolu, yuxu məhdudiyyəti, koqnitiv terapiya, yuxu hijyeni, rahatlama.
2. Rəqəmsal CBT-I (Digital) — Sleepio, SHUTi — internet əsaslı.
3. Oreksin Antaqonistləri — Suvoreksant, lemboreksant — daha az asılılıq potensialı.
4. Yuxusuzluq Şiddət İndeksi (ISI — Insomnia Severity Index) — 7 maddəlik skrininq.
5. Yuxu Gündəliyi — 1–2 həftə ilkin göstəricilər.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM Clinical Practice Guideline for Behavioral and Psychological Treatments (Edinger J.D. 2021).
• European Insomnia Guideline (Riemann D. J Sleep Res 2023).
• NICE TA922 (2023) — dərmana keçməzdən əvvəl CBT-I sınanmalıdır.

9. Proqnoz

• CBT-I-yə cavab 70–80%, remissiya ~40%; effekt uzunmüddətli saxlanılır.
• Müalicəsiz xronik gediş və komorbidlik (MDD, narahatlıq).

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Yuxu dərmanları insomniyanın əsas müalicəsidir»

Sübut: AASM 2021 — CBT-I birinci sıra; farmakoterapiya qısamüddətli adjunkt; uzun müddətli istifadə tolerantlıq, asılılıq.

Mif 2: «Alkohol yuxuya kömək edir»

Sübut: alkohol REM-i azaldır, gecə yarısı oyanma yaradır, xronik insomniyaya gətirir.

Mif 3: «Antihistaminik (difenhidramin) yaşlılarda təhlükəsizdir»

Sübut: Beers Criteria — antihistaminik yaşlılarda antikolinergik yan təsir (yıxılma, koqnitiv enmə); qaçınma.

Mif 4: «Valeriana, kava insomniya üçün təhlükəsiz alternativdir»

Sübut: valerian — Leach M.J., Page A.T. Sleep Med Rev 2015;24:1–12 — effekt sübutu yetərsiz; kava hepatotoksiklik.

Mif 5: «8 saat yuxu hamı üçün lazımdır»

Sübut: fərdi tələbat 6–9 saat; əhəmiyyətlisi gündüz funksiya.

Mif 6: «Gecə ərzində oyanmaq zərərlidir»

Sübut: qısa oyanmalar normaldır; stimul nəzarəti prinsipi — 20 dəqiqə ərzində yuxuya gedə bilmirsənsə, qalxmaq tövsiyə olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A00 Insomnia disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Edinger J.D. et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an AASM clinical practice guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(2):255–262.
4. Riemann D. et al. The European Insomnia Guideline 2023. J Sleep Res 2023;32(6):e14035.
5. Mitchell M.D. et al. Comparative effectiveness of cognitive behavioral therapy for insomnia: a systematic review. BMC Fam Pract 2012;13:40.
6. Buysse D.J. et al. Efficacy of brief behavioral treatment for chronic insomnia in older adults. Arch Intern Med 2011;171(10):887–895.
7. National Institute for Health and Care Excellence. Sleepio to treat insomnia and insomnia symptoms. HealthTech guidance HTG624. London: NICE; 2022.
8. National Institute for Health and Care Excellence. Daridorexant for treating long-term insomnia. Technology appraisal guidance TA922. London: NICE; 18 October 2023.