6B80 SİNİR ANOREKSİYASI

1. Tərif və nozologiya

Sinir anoreksiyası (XBT-11: 6B80; DSM-5-TR: 307.1) — qida qəbulunun məhdudlaşdırılması nəticəsində əhəmiyyətli aşağı bədən çəkisi, çəki artımından kəskin qorxu və bədən imajının pozulması ilə xarakterizə olunan ağır yemə pozuntusudur. Mortalite ən yüksək psixiatrik pozuntular sırasındadır.

2. Tarixçə

• Morton R. (1689) — ilk klinik təsvir.
• Lasègue C. (1873) və Gull W. (1874) — "anorexia hysterica" və "sinir anoreksiyası".
• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — amenoreya meyarı ləğv olunmuşdur (kişilərdə və premenarchal-da diaqnoz mümkün).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: qadınlarda 0,9–4%, kişilərdə 0,3% (Smink F.R. icmalları).
• Cins: qadınlarda 10:1; lakin kişi pasiyentlərdə underdiagnosis.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (14–18 yaş); ikinci pik orta yaşda.
• Mortalite: ömürlük 5–6%; yarısı tibbi (kahheksiya, ürək), yarısı suisid (Arcelus J. et al. Arch Gen Psychiatry 2011 meta-analiz).
• Komorbidlik: MDD, OKP, narahatlıq, BPD.

4. Etiologiya

• İrsilik 50–60% (Bulik C.M. icmalları).
• Neyrobioloji — koqnitiv elastikliyin azalması, mükafat dövrü disregulasiyası, açlığa qeyri-tipik cavab.
• Sosial-mədəni amillər — incəlik idealı; sosial media təsiri.
• Şəxsiyyət — perfeksionizm, narahatlıq, ailə tarixçəsində yemə pozuntusu.

5. Klinik təzahürlər

• Qida məhdudlaşdırılması — kalori, qida növləri.
• Bədən çəkisi əhəmiyyətli aşağı (BMI < 18,5 yetkinlərdə; uşaqlarda BMI persentili).
• Çəki artımından kəskin qorxu və ya qarşısının alınmasına yönəlmiş davamlı davranış.
• Bədən imajının pozulması — "kök hiss edirəm" arıq olduqda da.
• Alt-tiplər:
  • Restriktiv tip — yalnız qida məhdudlaşdırılması.
  • Obur yemə/təmizlənmə tipi — qusma, laksativ, idman.
• Tibbi komplikasiyalar — bradikardiya, hipotenziya, hipotermiya, elektrolit disbalansı, osteoporoz, amenoreya, lanugo, ürək aritmiyası, ölüm.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulunun məhdudlaşdırılması nəticəsində əhəmiyyətli aşağı çəki (BMI < 18,5 yetkinlərdə; uşaqlarda yaşa uyğun normadan aşağı).

B. Çəki artımından kəskin qorxu və ya buna qarşı davamlı davranış, çəki aşağı olsa belə.

C. Bədən imajının pozulması və ya hazırkı çəkinin ciddiyyətini tanımama.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — şiddət BMI əsasında (yüngül BMI ≥ 17, orta 16–16,99, ağır 15–15,99, ekstrem < 15).
• XBT-11 — paralel; "atypical sinir anoreksiyası" çəki BMI normal olduqda mümkündür (6B8Y).
• NICE NG69 (Eating disorders, 2017, yenilənmə) — diaqnoz və müalicə alqoritmləri.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q (Eating Disorder Examination Questionnaire) və ya EDE — qızıl standart.
3. Tibbi müayinə — BMI, vital göstəricilər, elektrolitlər, EKG, kemik dansitometriyası.
4. Laborator: tam qan, elektrolitlər (xüsusilə K, P, Mg), qaraciyər, böyrək, qlükoza, tireoid.
5. Komorbidlik (MDD, OKP, narahatlıq).
6. Refeeding sindromu riski qiymətləndirməsi (xüsusilə BMI < 13 və ya minimal qida qəbulu uzun müddət).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• EDE-Q, EDE.
• Vital göstəricilər, BMI, çəki tarixçəsi.
• Laborator: tam qan, elektrolitlər, qaraciyər, böyrək, tireoid, FSH/LH, prolaktin, vitamin D, B12, dəmir.
• EKG — bradikardiya, QTc.
• DEXA — osteoporoz.
• C-SSRS suicid riski.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE NG69 · APA 2023)

1. Tibbi stabilizasiya kritik: elektrolitlər, refeeding sindromu profilaktikası (fosfor, magnezium, tiamin), kardiyak monitorinq.
2. Hospitalize göstərişi: BMI < 13, bradikardiya < 40, hipokalemia, ortostatik dəyişikliklər, suicid riski, ambulatorda uğursuzluq.
3. Psixoterapiya birinci sıra:
   • FBT — Family-Based Treatment (Maudsley Model, Lock J., Le Grange D.) — uşaq və yeniyetmələrdə qızıl standart; 20 seans 3 fazada.
   • CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy (Fairburn C.G.) — yetkinlərdə birinci sıra; 40 seans 20 həftə.
   • MANTRA, SSCM yetkin alternativləri.
4. Farmakoterapiya AN üçün spesifik effektiv preparat YOXDUR — antidepresant və antipsixotik komorbidlik üçün; olanzapin aşağı dozada (2,5–10 mq) bəzi pasiyentlərdə çəki artımına yardım edə bilər (Attia E. et al. Am J Psychiatry 2019), lakin əsas müdaxilə deyil.
5. Nutrisiya — qrupla və ya fərdi nutrisionist; refeeding sindromu profilaktikası — başlanğıc enerji aşağıdan başlanır, fosfor monitorinqi.
6. Müalicə müddəti uzun (1–2 il və ya daha çox).

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG69 (2017) — FBT uşaq və yeniyetmələrdə; CBT-E yetkinlərdə.
• APA 2023 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Eating Disorders, 4th ed.
• AED (Academy for Eating Disorders) — refeeding sindromu medical care standartları.
• NICE — antidepresant rutin tövsiyə edilmir AN üçün.

9. Metodikalar

FBT — Family-Based Treatment / Maudsley Model (Lock J., Le Grange D.)

3 fazalı 20 seans: (1) çəkinin bərpası — ailə qida qəbulunu nəzarət edir; (2) ailəyə yeyə nəzarətinin geri qaytarılması; (3) yeniyetmə-spesifik mövzular. Sübut: Lock J. et al. Arch Gen Psychiatry 2010 RKİ.

CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy (Fairburn C.G.)

Transdiaqnostik (AN, BN, BED birgə) yanaşma; 40 seans 20 həftə; mərkəzdə bədən və çəki haqqında həddən artıq dəyər. cbte.co.

MANTRA — Maudsley Sinir anoreksiyası Treatment for Adults (Schmidt U.)

Yetkinlər üçün manualizə edilmiş; sosial-perfeksionist xüsusiyyətlərə fokus.

SSCM — Specialist Supportive Clinical Management

Klinik nəzarət və psixoedukation əsaslı.

EDE-Q — Eating Disorder Examination Questionnaire

28 maddə; ilkin göstəricilər və izləmə.

Refeeding Protokolu (Maudsley, AED)

Başlanğıc 20 kkal/kq/gün; fosfor, magnezium, kalium əlavələri; tiamin; gündəlik elektrolit monitorinqi.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Anorexia "imaj" pozuntusudur, ciddi tibbi vəziyyət deyil"

Sübut: Arcelus 2011 meta-analiz — AN ömürlük mortalite 5–6%; psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək.

Mif 2: "Pasiyent iradi olaraq yeyə bilər — sadəcə tələb etmək lazımdır"

Sübut: AN neyrobioloji və psixoloji kompleks pozuntudur; "iradi olaraq yemə" izahatı yanlış və zərərli.

Mif 3: "Antidepresant AN-da əsas müalicədir"

Sübut: NICE NG69 — AN üçün antidepresant rutin tövsiyə edilmir; komorbid MDD üçün istifadə oluna bilər (çəki bərpasından sonra daha effektiv).

Mif 4: "AN yalnız yeniyetmə qızlarda olur"

Sübut: AN kişilərdə də mövcuddur (~10%); orta yaşda da inkişaf edə bilər; underdiagnosis sıxdır.

Mif 5: "Çəki bərpasından sonra problem həll olunur"

Sübut: çəki bərpası vacib addımdır, lakin koqnitiv-davranış komponentin müdaxiləsiz residiv yüksəkdir; psixoterapiya kritik.

Mif 6: "Refeeding sürətli olmalıdır"

Sübut: sürətli refeeding refeeding sindromuna (hipofosfatemiya, kardiyak çatışmazlıq) gətirə bilər; pilləli yanaşma və elektrolit monitorinqi kritik.

Mif 7: "Pasiyent perfeksionist və yüksək performanslıdır — bu xüsusiyyət saxlanılmalıdır"

Sübut: perfeksionizm AN-ın saxlayıcı amillərindəndir; terapiya bu xüsusiyyətə yönəlir.

11. Proqnoz

• 50% remisya, 30% qalıq simptomlar, 20% xronik gediş.
• Mortalite yüksək (5–6%).
• Erkən müdaxilə (xüsusilə yeniyetməlikdə FBT) proqnozu əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B80 Sinir anoreksiyası. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. Eating disorders: recognition and treatment. 2017, 2020 update.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders, 4th ed. 2023.
5. Lock J., Le Grange D., Agras W.S. et al. Randomized clinical trial comparing family-based treatment with adolescent-focused individual therapy for adolescents with sinir anoreksiyası. Arch Gen Psychiatry 2010;67(10):1025–1032.
6. Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press; 2008.
7. Arcelus J., Mitchell A.J., Wales J., Nielsen S. Mortality rates in patients with sinir anoreksiyası and other eating disorders: a meta-analysis. Arch Gen Psychiatry 2011;68(7):724–731.
8. Attia E. et al. Olanzapine versus placebo in adult outpatients with sinir anoreksiyası. Am J Psychiatry 2019;176(6):449–456.
9. Smink F.R., van Hoeken D., Hoek H.W. Epidemiology of eating disorders. Curr Psychiatry Rep 2012;14(4):406–414.

6B81 SİNİR BULİMİYASI

1. Tərif və nozologiya

Sinir bulimiyası (XBT-11: 6B81; DSM-5-TR: 307.51) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi) və kompensator davranışlar (qusma, laksativ, idman, oruc) ilə xarakterizə olunan yemə pozuntusudur. Anorexia-dan fərqli olaraq çəki tipik olaraq normal və ya artıqdır.

2. Tarixçə

• Russell G.F. (1979) — "bulimia nervosa" termini və ilk klinik təsvir.
• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — tezlik meyarı həftədə 1 dəfəyə endirilmişdir (DSM-IV-də 2 dəfə).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: qadınlarda 1,5–3%, kişilərdə 0,5%.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Komorbidlik: MDD ~70%, narahatlıq, maddə istifadəsi, BPD, anorexia tarixçəsi.
• Suicid riski yüksək.

4. Etiologiya

• İrsilik 50–60%.
• Neyrobioloji — serotonergic disregulasiya, dopamin mükafat sistemi.
• Sosial-mədəni — incəlik idealı, dieta tarixçəsi.
• Şəxsiyyət — impulsivlik, perfeksionizm, aşağı özünə qiymət.

5. Klinik təzahürlər

• Obur yemə epizodlar — kontrol itkisi, gizlin.
• Kompensator davranışlar:
  • Purging — özü-özünə qusma, laksativ, diuretik;
  • Non-purging — oruc, həddən artıq idman.
• Bədən imajı və çəki məşğuliyyəti.
• Tibbi komplikasiyalar: hipokalemiya (qusma), Russell əlaməti (parmaq döyənəkləri), diş eroziyası, parotid hipertrofiya, ezofagit, mədə-bağırsaq.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodlar — qısa müddətdə (≤ 2 saat) çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi.

B. Çəki artımının qarşısını almaq üçün təkrarlanan qeyri-uyğun kompensator davranışlar.

C. Tezlik: ən azı həftədə 1 dəfə, ≥ 3 ay.

D. Özünə qiymət çəki və bədən formasından həddən artıq asılı.

E. Sinir anoreksiyası epizodu kontekstində baş vermir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — şiddət epizod tezliyinə görə (yüngül 1–3, orta 4–7, ağır 8–13, ekstrem ≥ 14 həftədə).
• XBT-11 — paralel; "atypical bulimia nervosa" kvalifikator.
• NICE NG69 — diaqnoz və müalicə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q, EDE.
3. Tibbi: elektrolitlər (K, P, Mg, Cl), qaraciyər, böyrək, EKG (QTc).
4. Diş müayinəsi (eroziya).
5. Komorbidlik və suicid riski.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• EDE-Q.
• Tibbi: elektrolitlər, EKG, diş müayinəsi.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. CBT-E birinci sıra (Fairburn) — 20 seans 20 həftə; sübut: Fairburn C.G. et al. Behav Res Ther 2009.
2. Fluoksetin 60 mq/gün — FDA təsdiqi BN üçün; obur yemə və qusma azaldır.
3. FBT (Lock J., Le Grange D.) — yeniyetmələrdə.
4. İPT alternativ.
5. Tibbi: elektrolit korreksiyası, refeeding, diş qulluğu.
6. Bupropion əkstərkib (tutma riski).

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG69 — CBT-E birinci sıra; FBT yeniyetmələrdə.
• APA 2023.

9. Metodikalar

CBT-E (Fairburn)

20 seans; transdiaqnostik; binge-purge zəncirinin pozulması.

Fluoksetin 60 mq

FDA təsdiqi; obur yemə tezliyini ~50% azaldır.

FBT BN üçün

Yeniyetmələrdə uyğunlaşdırılmış.

İPT — İnterpersonal Terapiya

Alternativ; ləng cavab, lakin uzunmüddətli effekt.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Bulimiya "diyet uğursuzluğu"-dur"

Sübut: klinik pozuntudur; restriktiv dieta tipik tetikleyicidir.

Mif 2: "Qusma effektiv kilo verme metodudur"

Sübut: qusma kalori udulmasının yalnız 30–50%-ni qarşısını alır; tibbi ciddi komplikasiyalar.

Mif 3: "Bupropion antidepresant kimi BN-da istifadə oluna bilər"

Sübut: bupropion BN-da əkstərkibdir — tutma riski yüksək.

Mif 4: "BN normal çəki olduqda problem yoxdur"

Sübut: tibbi komplikasiyalar (elektrolit, kardiyak) və psixiatrik yük əhəmiyyətlidir.

Mif 5: "Yalnız antidepresant kifayətdir"

Sübut: CBT-E + farmakoterapiya kombinasiyası üstün.

11. Proqnoz

• 50–70% remisya CBT-E ilə; uzunmüddətli izləmə vacib.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B81 Sinir bulimiyası. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. APA. Practice Guideline for Eating Disorders, 4th ed. 2023.
5. Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press; 2008.
6. Russell G. Sinir bulimiyası: an ominous variant of sinir anoreksiyası. Psychol Med 1979;9(3):429–448.

6B82 KEÇİRTMƏ İLƏ YEMƏ POZUNTUSU (BED)

1. Tərif və nozologiya

Keçirtmə ilə yemə Pozuntusu (XBT-11: 6B82; DSM-5-TR: 307.51) — təkrarlanan obur yemə epizodları (qısa müddətdə çoxlu qida + nəzarət itkisi hissi) kompensator davranışlar olmadan. Tipik olaraq çəki artıqdır və obezite ilə müşayiət olunur.

2. Tarixçə

• Stunkard A.J. (1959) — obezite kontekstində obur yemə təsviri.
• DSM-IV (1994) — araşdırma kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — ayrı rəsmi diaqnoz.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1,9–3,5%; yemə pozuntuları arasında ən sıx.
• Cins: qadınlarda 1,5–2:1; lakin kişilərdə də əhəmiyyətli.
• Obezite ilə güclü əlaqə.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, BPD, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — mükafat dövrü disregulasiyası; "food addiction" hipotezi.
• Emosional yemə — stres tetikleyici.
• Restriktiv dieta tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

• Obur yemə epizodlar — qısa vaxtda çoxlu qida, nəzarət itkisi.
• Tipik xüsusiyyətlər: sürətli yemə, tox olduqda da davam, gizlin yemə, sonrakı utanc, qıçtı.
• Kompensator davranış yox.
• Çəki artımı və obezite komplikasiyaları (Tip 2 diabet, kardiyovaskulyar, OSA).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Təkrarlanan obur yemə epizodlar.

B. Epizodlar aşağıdakılardan ən azı ≥ 3-ü ilə əlaqəli:

1. Sürətli yemə;
2. Fiziki tox olana qədər yemə;
3. Aclıq olmadan çoxlu yemə;
4. Gizlin yemə (utancdan);
5. Sonrakı qıçtı və ya depresiv əhval.

C. Əhəmiyyətli distres.

D. Tezlik: həftədə 1 dəfə, ≥ 3 ay.

E. Bulimiya və ya anorexia kontekstində baş vermir; kompensator davranış yox.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — şiddət epizod tezliyinə görə.
• XBT-11 — paralel.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q.
3. Tibbi qiymətləndirmə — metabolik sindrom skrining (qlükoza, HbA1c, lipid, qan təzyiqi).
4. Komorbidlik.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• EDE-Q.
• BMI, çəki, vital göstəricilər.
• Metabolik panel.

8. Müalicə

1. CBT-E birinci sıra — BED-də əhəmiyyətli effekt; Wilson G.T. et al. icmalları.
2. Lisdexamfetamine (Vyvanse) 50–70 mq/gün — FDA təsdiqi BED üçün; obur yemə tezliyini əhəmiyyətli azaldır (McElroy S.L. JAMA Psychiatry 2015).
3. SSRİ — komorbid MDD üçün; obur yemə tezliyinə təvazökar effekt.
4. İPT alternativ.
5. Çəki idarəsi — diyet, fiziki aktivlik; çəki itkisi BED müdaxiləsi olmadan effekt verməz.
6. Bariatrik cərrahiyə — uzunmüddətli izləmə tələb olunur (BED preoperative qiymətləndirmə).

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG69 — KDT və ya guided self-help birinci sıra.
• APA 2023.
• McElroy lisdexamfetamine RKİ-ləri.

9. Metodikalar

CBT-E BED üçün

Binge zəncirinin pozulması, alternativ copying.

Lisdexamfetamine

FDA təsdiqi BED üçün; günlük 30–70 mq.

İPT

İnterpersonal məsələlərə fokus.

Guided Self-Help KDT

Internet-əsaslı, kitab-əsaslı.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "BED sadəcə obezite və ya "çoxlu yemə" şəxsiyyət xüsusiyyətidir"

Sübut: klinik yemə pozuntusudur; çoxlu yemə hadisəsindən fərqli xüsusiyyətlər (kontrol itkisi, utancla yemə).

Mif 2: "Restriktiv dieta BED-i sağaldır"

Sübut: restriktiv dieta BED tetikleyicisidir — psixoloji müdaxiləsiz çəki idarəsi obur yemə artırır.

Mif 3: "Bariatrik cərrahiyə BED-i sağaldır"

Sübut: cərrahiyə qarın kapasitəsini azaldır, lakin koqnitiv-davranış komponenti dəyişdirməz; bəzi pasiyentdə "grazing" yeni patern olaraq inkişaf edir.

Mif 4: "Yemə "asılılıq"-dır (food addiction), narkotik kimi müalicə olunmalıdır"

Sübut: "food addiction" konseptdir, lakin klinik diaqnoz kimi qəbul edilməyib; standart yemə pozuntusu müdaxilələri üstündür.

Mif 5: "BED yalnız antidepresant tələb edir"

Sübut: lisdexamfetamine FDA təsdiqi BED üçün; KDT birinci sıra.

11. Proqnoz

• CBT-E ilə 50–60% remisya.
• Çəki idarəsi və metabolik komplikasiyalar uzunmüddətli izləmə tələb edir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B82 Binge eating disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. McElroy S.L. et al. Efficacy and safety of lisdexamfetamine for treatment of adults with moderate to severe keçirtmə ilə yemə disorder. JAMA Psychiatry 2015;72(3):235–246.
5. Wilson G.T., Wilfley D.E., Agras W.S., Bryson S.W. Psychological treatments of binge eating disorder. Arch Gen Psychiatry 2010;67(1):94–101.

6B83 PİKA

1. Tərif və nozologiya

Pika (XBT-11: 6B83; DSM-5-TR: 307.52) — qida hesab edilməyən, qidalı dəyəri olmayan maddələrin (gil, saç, kağız, sabun, metal, daş) davamlı (≥ 1 ay) qəbulu — inkişaf yaşı üçün uyğun olmayan dərəcədə.

2. Tarixçə

• "Pica" — latın "saxsağan" sözündən (saxsağan hər şey yeyir).
• DSM-III (1980) — uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz mümkün.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: uşaqlarda 4–26%, intellektual əlilliyi olanlarda yüksək, hamiləlikdə qadınlarda 8–65%, dəmir defisiti anemiyasında.
• Komorbidlik: autizm, intellektual əlillik, dəmir defisiti, yetkin malabsorbsiya.

4. Etiologiya

• Nutrisional çatışmazlıqlar (dəmir, sink) — bəzi pasiyentdə pika maddə yeyilməsi nəticəsində azalma da yarada bilər.
• Neyroinkişaf pozuntuları (autizm, ID).
• Hamiləlik — fizioloji və mikronutrient.
• Mədəni — bəzi ənənələrdə gil qəbulu (geophagy).

5. Klinik təzahürlər

• Geophagy (gil, torpaq), trichophagy (saç), pagophagy (buz), amylophagy (nişasta), plumbophagy (boya — qurğuşun risk).
• Komplikasiyalar: intestinal obstruksiya (trikobezoar), qurğuşun zəhərlənməsi, parazitar infeksiya, diş zədəsi, perforasiya.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qidalı dəyəri olmayan maddələrin davamlı qəbulu ≥ 1 ay.

B. Davranış inkişaf yaşına uyğun deyil (≥ 2 yaş).

C. Mədəni və ya sosial qəbul olunmuş praktika deyil.

D. Başqa psixi pozuntu, tibbi vəziyyət kontekstində baş verirsə — diaqnoz əlavə tələb edilir (xüsusilə ID və ASD-də).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Müsahibə + müşahidə.
2. Laborator — tam qan, ferritin, dəmir, qurğuşun səviyyəsi, sink.
3. Abdominal görüntüləmə (obstruksiya).
4. Neyroinkişaf qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Dəmir, qurğuşun, sink, parazit testləri.
• Abdominal X-ray / USG.

8. Müalicə

1. Nutrisional çatışmazlığın korreksiyası (dəmir, sink).
2. Davranış müdaxiləsi — habit reversal, mühit modifikasiyası, alternativ stimullar.
3. İntellektual əlillik və ASD fonunda — funksional davranış analizi və ABA əsaslı yanaşma.
4. Komplikasiyaların tibbi idarəsi (qurğuşun zəhərlənməsi — xelyasiya yalnız konkret göstərişdə).
5. Hamiləlikdə — nutrisional dəstək.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AAP — uşaqlarda pika qiymətləndirməsi və qurğuşun skrining.

9. Metodikalar

Funksional Davranış Analizi (FBA)

Davranışın tetikleyicisi və saxlayıcısının identifikasiyası.

Mühit Modifikasiyası

Qeyri-qida maddələrinə əlçatanlığın məhdudlaşdırılması.

Nutrisional Korreksiya

Dəmir, sink, vitamin əlavələri.

ABA əsaslı müdaxilə

ID və ASD-də.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Pika sadəcə uşağın "kəşfetmə" davranışıdır"

Sübut: 2 yaşa qədər ümumi inkişaf hissəsi; sonrakı davam etməsi klinikdir və komplikasiya riski yaradır.

Mif 2: "Qurğuşun zəhərlənməsi hamı üçün xelyasiya tələb edir"

Sübut: xelyasiya yalnız təsdiqlənmiş yüksək səviyyədə (BLL ≥ 45 mkq/dl tipik); aşağı səviyyələrdə mühit korreksiyası birinci sıra.

Mif 3: "Hamiləlikdə pika "uşağın istəyi"-dir, müdaxilə tələb etmir"

Sübut: dəmir və ya digər çatışmazlıq markeridir; nutrisional korreksiya tövsiyə edilir.

Mif 4: "ID/ASD pasiyentdə pika "qaçınılmazdır""

Sübut: davranış müdaxilələri (ABA, FBA) effektivdir; "qaçınılmaz" izah trikobezoar, obstruksiya kimi ağır komplikasiyalara aparır.

11. Proqnoz

• Uşaqlarda nutrisional korreksiya və davranış müdaxiləsi ilə remisya.
• ID/ASD fonunda davam edə bilər; uzunmüddətli izləmə.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B83 Pica. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Young S.L. Pica in pregnancy: new ideas about an old condition. Annu Rev Nutr 2010;30:403–422.
4. Hyman S.L. et al. AAP 2020 Clinical Report (ASD). Pediatrics 2020;145(1):e20193447.

6B84 RUMİNASİYA-GERİ QAYTARMA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Ruminasiya-Geri Qaytarma Pozuntusu (XBT-11: 6B84 Rumination-Regurgitation Disorder; DSM-5-TR: 307.53) — udulmuş qidanın iradi və ya yarı-iradi geri qaytarılması (regurgitasiya) ardınca yenidən çeynənmə, yenidən udma və ya tüpürmə ilə xarakterizə olunur. Tibbi (qastroezofageal reflüks və ya başqa GI xəstəlik) ilə tam izah olunmur.

2. Tarixçə

• Antik dövrdə "mericism" termini.
• DSM-IV — körpə və uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: körpə və uşaqlarda nadir; intellektual əlillikli pasiyentlərdə 6–10%; yetkinlərdə (xüsusilə yemə pozuntusu komorbid) tanınması artmaqdadır.
• Komorbidlik: ID, ASD, narahatlıq, BN, BED.

4. Etiologiya

• Davranış kondisionlaşması — "post-prandial belching" ardınca regurgitasiya öyrənilmiş davranış.
• Stres və narahatlıq.
• İD/ASD-də qida ilə özünü stimullaşdırma.

5. Klinik təzahürlər

• Qida qəbulundan dəqiqələr-saat sonra regurgitasiya.
• Yemə pozuntusu nəticələri: çəki itkisi, malnutrisiya, elektrolit pozulması, diş eroziyası, halitoz.
• Sosial nəticələr: utanc, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Udulmuş qidanın təkrarlanan regurgitasiyası ≥ 1 ay; yenidən çeynənmə, udulma və ya tüpürmə.

B. Regurgitasiya tibbi vəziyyət (məs. reflüks, pylorik stenoz, pyloric duodenum obstruksiyası) ilə əlaqəli deyil.

C. Anorexia, bulimia, BED, ARFID kontekstində baş vermir.

D. Başqa psixi pozuntu (xüsusilə ID, ASD) fonunda baş verirsə, əhəmiyyətli ağırlıq ayrı qiymətləndirmə tələb edir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — GERD, pylorik patologiya, gastroparesis istisnası (üst-endoskopiya, motility tədqiqatı).
3. Manometriya — funksional regurgitasiyanın təsdiqi.
4. Çəki və nutrisional vəziyyət.
5. Komorbid yemə pozuntusu skrining.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Endoskopiya, manometriya, pH-monitorinq.
• Tam qan, elektrolitlər.

8. Müalicə

1. Diaphragmatic breathing — birinci sıra davranış müdaxiləsi (Chitkara D.K. et al. Am J Gastroenterol 2006; effekt 50–70%).
2. Habit reversal — alternativ davranış öyrənmə.
3. Biofeedback.
4. Stres idarəsi və KDT.
5. İD/ASD-də funksional davranış analizi və ABA.
6. Tibbi: GERD ilə birlikdə proton pomp inhibitoru ilkin müdaxilə.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Rome Foundation kriteriyaları (funksional GI).
• NICE NG69 — ümumi yemə pozuntusu prinsipləri.

9. Metodikalar

Diaphragmatic Breathing

Qida qəbulundan sonra 5–10 dəqiqə yavaş abdominal nəfəs alma — regurgitasiyanın qarşısını alır.

Habit Reversal Training

Alternativ davranış inkişaf etdirmə.

Biofeedback

Abdominal əzələ kontrolu.

FBA — funksional davranış analizi (ID/ASD-də)

Davranışın tetikleyici və saxlayıcısının analizi.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Ruminasiya GERD-in formasıdır"

Sübut: ayrı pozuntudur; manometriya və klinik patern fərqlənir.

Mif 2: "Yalnız tibbi cərrahi (Nissen) həll edir"

Sübut: Nissen fundoplikasiya funksional ruminasiya üçün effektsiz və əkstərkib; davranış müdaxiləsi birinci sıra.

Mif 3: "Pasiyent "iradi olaraq" davranır, intizam tələb edir"

Sübut: yarı-iradi davranışdır, kondisionlaşma əsaslı; cəza effektsizdir.

Mif 4: "Antiemetik effektivdir"

Sübut: antiemetiklər (məs. ondansetron) ruminasiyada effektsizdir.

Mif 5: "İD/ASD pasiyentdə dayandırılmaz"

Sübut: davranış müdaxilələri effektivdir; nutrisional komplikasiyalar üçün aktiv müdaxilə vacib.

11. Proqnoz

• Diaphragmatic breathing və habit reversal ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B84 Rumination-regurgitation disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Chitkara D.K., Van Tilburg M., Whitehead W.E., Talley N.J. Teaching diaphragmatic breathing for rumination syndrome. Am J Gastroenterol 2006;101(11):2449–2452.
4. Rome IV Diagnostic Criteria for Disorders of Gut-Brain Interaction. Rome Foundation; 2016.

6B85 QAÇINMA/MƏHDUDLAŞDIRICI QİDA QƏBULU POZUNTUSU (ARFID)

1. Tərif və nozologiya

Avoidant/Restriktiv Qida Qəbulu Pozuntusu (ARFID; XBT-11: 6B85; DSM-5-TR: 307.59) — qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində əhəmiyyətli çəki itkisi, nutrisional çatışmazlıq, enteral qidalanma və ya psixososial pozulma. Bədən imajı pozuntusu və ya çəki artımından qorxu yoxdur (anorexia-dan əsas fərqi).

2. Tarixçə

• DSM-IV "Feeding Disorder of Infancy or Early Childhood" — yalnız uşaqlarda.
• DSM-5 (2013) — ARFID bütün yaşlara genişləndirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 0,3–3,2% (yemə pozuntusu klinikalarında ~5–14%).
• Cins: təxminən bərabər (anorexia-dan fərqli).
• Başlanğıc: uşaqlıq və yeniyetməlik üstün.
• Komorbidlik: autizm spektri, narahatlıq, OKP.

4. Etiologiya

• Sensor həssaslıq (qida teksturu, qoxu, görünüş) — xüsusilə autizm fonunda.
• Boğulma və ya qusma travmasından qorxu.
• Aşağı maraq qidaya (low appetite, low food interest).

5. Klinik təzahürlər

Üç klinik təqdimat

• Sensor həssaslıq — "picky eater" — məhdud qida növü, tekstura həssas.
• Aşağı maraq qidaya — aclıq hissi az, qidaya stimul yox.
• Qorxu (boğulma, qusma) — konkret tetikleyici hadisədən sonra qaçınma.

Nəticələr: əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət qədər çəki artımı olmaması (uşaqlarda), nutrisional çatışmazlıqlar (dəmir, sink, vitamin), enteral qidalanma asılılığı, sosial pozulma (məktəb naharı, yoldaşla yemə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində ən azı biri:

1. Əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət çəki artımı olmaması;
2. Əhəmiyyətli nutrisional çatışmazlıq;
3. Enteral qidalanma və ya oral nutritional supplement asılılığı;
4. Əhəmiyyətli psixososial pozulma.

B. Pozuntu mövcud qida çatışmazlığı və ya mədəni təcrübə ilə izah olunmur.

C. Anorexia və ya bulimia kontekstində baş vermir; bədən imajı pozuntusu yox.

D. Başqa tibbi və ya psixi vəziyyət (məs. allergiya, OKP) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• NICE NG69 — ARFID üçün spesifik müdaxilə qaydaları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və qida tarixçəsi.
2. NIAS (Nine Item ARFID Screen) — skrining.
3. Tibbi qiymətləndirmə — çəki, böy, BMI, qida çatışmazlığı laborator.
4. Autizm və OKP skrining.
5. Allergiya və GI patologiyanın istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• NIAS, EDE-Q.
• Çəki, böy, BMI tarixçəsi.
• Laborator: tam qan, ferritin, sink, vitamin D, B12, folat.
• Autizm skrining (M-CHAT, ADOS).

8. Müalicə

1. Multidisiplinarlı yanaşma: nutrisionist + KDT terapevti + qida-okupasion terapevt.
2. FBT-ARFID — Lock J. tərəfindən uyğunlaşdırılmış.
3. KDT-AR — Cognitive Behavioral Therapy for ARFID (Thomas J.J.) — manualizə edilmiş.
4. Pilləli qida ekspozisiyası — yeni qida növlərinin tədricən tətbiqi.
5. Sensor inteqrasiya elementləri (autizm fonunda).
6. Tibbi: nutrisional korreksiya; ağır halda enteral qidalanma.
7. Komorbid narahatlıq üçün SSRİ; spesifik FDA təsdiqli ARFID üçün preparat yox.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG69 — pilləli qida ekspozisiyası.
• Thomas J.J. CBT-AR — yeni sübut bazası.

9. Metodikalar

CBT-AR (Thomas J.J.)

Manualizə edilmiş; sensor, low interest, qorxu alt-tiplərinə uyğun protokollar.

FBT-ARFID

Ailənin qida ekspozisiyasında roluna fokus.

Pilləli Qida Ekspozisiyası

Yeni qidanın baxma → toxunma → dadma → udma pillələri.

NIAS — Nine Item ARFID Screen

3 alt-tipi skrining.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "ARFID sadəcə "picky eating"-dir"

Sübut: klinik diaqnoz əhəmiyyətli funksional pozulma və ya nutrisional çatışmazlıq tələb edir.

Mif 2: "Pasiyenti aclıqla yeyə məcbur etmək olar"

Sübut: aclıq strategiyası ARFID-də effektsiz və ailə-uşaq münasibətinə zərərli; pilləli ekspozisiya tövsiyə olunur.

Mif 3: "ARFID anorexia-nın "yüngül forması"-dır"

Sübut: ayrı klinik vahid; bədən imajı pozuntusu və çəki qorxusu yoxdur; müdaxilə fərqlidir.

Mif 4: "Autizm fonunda ARFID müalicə oluna bilməz"

Sübut: sensor inteqrasiya və davranış yanaşmaları autizm fonunda da effektivdir.

Mif 5: "Pasiyent "böyüdükdə keçər""

Sübut: müalicəsiz davam edə bilər; erkən müdaxilə nutrisional komplikasiyaların qarşısını alır.

11. Proqnoz

• Multidisiplinarlı yanaşma ilə əksər pasiyentlərdə yaxşılaşma.
• Autizm və OKP fonunda uzunmüddətli izləmə.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B85 ARFID. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. Thomas J.J., Eddy K.T. Cognitive-Behavioral Therapy for ARFID. Cambridge Univ Press; 2018.
5. Zickgraf H.F., Ellis J.M. Initial validation of the Nine Item Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder Screen (NIAS). Appetite 2018;123:32–42.