XBT-116B85	RUMİNASİYA-REQURGİTASİYA POZUNTUSU Rumination-regurgitation disorder
XBT-10F98.21	—
DSM-5-TRF98.21	Ruminasiya pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Ruminasiya-Requrgitasiya Pozuntusu (XBT-11: 6B85 Rumination-Regurgitation Disorder; DSM-5-TR: F98.21) — udulmuş qidanın iradi və ya yarı-iradi geri qaytarılması (regurgitasiya) ardınca yenidən çeynənmə, yenidən udma və ya tüpürmə ilə xarakterizə olunur. Tibbi (qastroezofageal reflüks və ya başqa GI xəstəlik) ilə tam izah olunmur.

2. Tarixçə

• Antik dövrdə «mericism» termini.
• DSM-IV — körpə və uşaqlıq pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — bütün yaşlarda diaqnoz.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: körpə və uşaqlarda nadir; intellektual əlillikli pasiyentlərdə 6–10%; yetkinlərdə (xüsusilə yemə pozuntusu komorbid) tanınması artmaqdadır.
• Komorbidlik: İD, ASP, narahatlıq, BN, BED.

4. Etiologiya və patogenez

• Davranış kondisionlaşması — yeməkdən sonrakı gəyirmə ardınca gələn regurgitasiya öyrənilmiş davranışa çevrilir.
• Stress və narahatlıq.
• İD/ASP-də qida ilə özünü stimullaşdırma.

5. Klinik təzahürlər

• Qida qəbulundan dəqiqələr-saat sonra regurgitasiya.
• Qida qəbulu pozuntusu nəticələri: çəki itkisi, malnutrisiya, elektrolit pozulması, diş eroziyası, halitoz.
• Sosial nəticələr: utanc, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Udulmuş qidanın təkrarlanan regurgitasiyası — DSM-5-TR: ≥ 1 ay; XBT-11: həftədə bir neçə dəfə, ən azı bir neçə həftə ərzində; yenidən çeynənmə, udulma və ya tüpürmə.

B. Regurgitasiya tibbi vəziyyət (məs. reflüks, pylorik stenoz, pyloric duodenum obstruksiyası) ilə əlaqəli deyil.

C. Anorexia, bulimia, BED, ARFID kontekstində baş vermir.

D. Başqa psixi pozuntu (xüsusilə İD, ASP) fonunda baş verirsə, əhəmiyyətli ağırlıq ayrı qiymətləndirmə tələb edir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — meyarlar üst-üstə düşür; fərq müddətdə və yaş həddindədir: DSM-5-TR ≥ 1 ay tələb edir, XBT-11 — həftədə bir neçə dəfə ən azı bir neçə həftə ərzində və inkişaf yaşının ≥ 2 il olmasını.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — GERD, pylorik patologiya, qastroparez istisnası (üst endoskopiya, motorika tədqiqatı).
3. Manometriya — funksional regurgitasiyanın təsdiqi.
4. Çəki və qidalanma ilə bağlı vəziyyət.
5. Komorbid yemə pozuntusu skrininq.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Endoskopiya, manometriya, pH-monitorinq.
• Tam qan, elektrolitlər.

8. Müalicə

1. Diafraqmal tənəffüs — birinci sıra davranış müdaxiləsi (Chitkara D.K. et al. Am J Gastroenterol 2006; effekt 50–70%).
2. Habit reversal — alternativ davranış öyrənmə.
3. Biofeedback.
4. Stress idarəsi və KDT.
5. İD/ASP-də funksional davranış analizi və ABA.
6. Tibbi: GERD ilə birgə olduqda proton nasosu inhibitoru ilkin müdaxilə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Diafraqmal Tənəffüs (Diaphragmatic Breathing) — Qida qəbulundan sonra 5–10 dəqiqə yavaş abdominal nəfəs alma — regurgitasiyanın qarşısını alır.
2. Vərdiş Əvəzləmə Təlimi (HRT — Habit Reversal Training) — Alternativ davranış inkişaf etdirmə.
3. Biofidbek (Biofeedback) — Qarın əzələlərinə nəzarət.
4. FBA — funksional davranış analizi (İD/ASP-də) — Davranışın tətikləyici və saxlayıcısının analizi.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Rome Foundation kriteriyaları (funksional GI).
• NICE NG69 — ümumi yemə pozuntusu prinsipləri.

9. Proqnoz

• Diafraqmal tənəffüs və vərdiş əvəzləmə təlimi ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Ruminasiya GERD-in formasıdır»

Sübut: ayrı pozuntudur; manometriya və klinik model fərqlənir.

Mif 2: «Yalnız tibbi cərrahi (Nissen) həll edir»

Sübut: Nissen fundoplikasiya funksional ruminasiya üçün effektsiz və əks-göstərişdir; davranış müdaxiləsi birinci sıra.

Mif 3: «Pasiyent „iradi olaraq“ davranır, intizam tələb edir»

Sübut: yarı-iradi davranışdır, şərti refleks (kondisionlaşma) əsaslıdır; cəza effektsizdir.

Mif 4: «Antiemetik effektivdir»

Sübut: antiemetiklər (məs. ondansetron) ruminasiyada effektsizdir.

Mif 5: «İD/ASP pasiyentdə dayandırılmaz»

Sübut: davranış müdaxilələri effektivdir; qidalanma ilə bağlı komplikasiyalar üçün aktiv müdaxilə vacib.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B85 Rumination-regurgitation disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Chitkara D.K., Van Tilburg M., Whitehead W.E., Talley N.J. Teaching diaphragmatic breathing for rumination syndrome. Am J Gastroenterol 2006;101(11):2449–2452.
4. Rome IV Diagnostic Criteria for Disorders of Gut-Brain Interaction. Rome Foundation; 2016.