XBT-116B85	QAÇINMA/MƏHDUDLAŞDIRICI QİDA QƏBULU POZUNTUSU (ARFID)
XBT-10F98.2	QAÇINMA/MƏHDUDLAŞDIRICI QİDA QƏBULU POZUNTUSU (ARFID)
DSM-5-TR307.59	QAÇINMA/MƏHDUDLAŞDIRICI QİDA QƏBULU POZUNTUSU (ARFID)

1. Tərif və nozologiya

Avoidant/Restriktiv Qida Qəbulu Pozuntusu (ARFID; XBT-11: 6B85; DSM-5-TR: 307.59) — qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində əhəmiyyətli çəki itkisi, nutrisional çatışmazlıq, enteral qidalanma və ya psixososial pozulma. Bədən imajı pozuntusu və ya çəki artımından qorxu yoxdur (anorexia-dan əsas fərqi).

2. Tarixçə

• DSM-IV «Feeding Disorder of Infancy or Early Childhood» — yalnız uşaqlarda.
• DSM-5 (2013) — ARFID bütün yaşlara genişləndirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 0,3–3,2% (yemə pozuntusu klinikalarında ~5–14%).
• Cins: təxminən bərabər (anorexia-dan fərqli).
• Başlanğıc: uşaqlıq və yeniyetməlik üstün.
• Komorbidlik: autizm spektri, narahatlıq, OKP.

4. Etiologiya və patogenez

• Sensor həssaslıq (qida teksturu, qoxu, görünüş) — xüsusilə autizm fonunda.
• Boğulma və ya qusma travmasından qorxu.
• Aşağı maraq qidaya (low appetite, low food interest).

5. Klinik mənzərə

Üç klinik təqdimat

• Sensor həssaslıq — «picky eater» — məhdud qida növü, tekstura həssas.
• Aşağı maraq qidaya — aclıq hissi az, qidaya stimul yox.
• Qorxu (boğulma, qusma) — konkret tetikleyici hadisədən sonra qaçınma.

Nəticələr: əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət qədər çəki artımı olmaması (uşaqlarda), nutrisional çatışmazlıqlar (dəmir, sink, vitamin), enteral qidalanma asılılığı, sosial pozulma (məktəb naharı, yoldaşla yemə).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulundan qaçınma və ya məhdudlaşdırma nəticəsində ən azı biri:

1. Əhəmiyyətli çəki itkisi və ya kifayət çəki artımı olmaması;
2. Əhəmiyyətli nutrisional çatışmazlıq;
3. Enteral qidalanma və ya oral nutritional supplement asılılığı;
4. Əhəmiyyətli psixososial pozulma.

B. Pozuntu mövcud qida çatışmazlığı və ya mədəni təcrübə ilə izah olunmur.

C. Anoreksiya və ya bulimiya kontekstində baş vermir; bədən imajı pozuntusu yox.

D. Digər tibbi və ya psixi vəziyyətlərlə (məsələn, allergiya, OKP) daha yaxşı izah edilmir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• NICE NG69 — ARFID üçün spesifik müdaxilə qaydaları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və qida tarixçəsi.
2. NIAS (Nine Item ARFID Screen) — skrining.
3. Tibbi qiymətləndirmə — çəki, böy, BMI, qida çatışmazlığı laborator.
4. Autizm və OKP skrining.
5. Allergiya və GI patologiyanın istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• NIAS, EDE-Q.
• Çəki, böy, BMI tarixçəsi.
• Laborator: tam qan, ferritin, sink, vitamin D, B12, folat.
• Autizm skrining (M-CHAT, ADOS).

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG69 — pilləli qida ekspozisiyası.
• Thomas J.J. CBT-AR — yeni sübut bazası.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Multidisiplinarlı yanaşma: nutrisionist + KDT terapevti + qida-okupasion terapevt.
• FBT-ARFID — Lock J. tərəfindən uyğunlaşdırılmış.
• KDT-AR — Cognitive Behavioral Therapy for Thomas J.J. — manualizə edilmiş.
• Pilləli qida ekspozisiyası — yeni qida növlərinin tədricən tətbiqi.
• Sensor inteqrasiya elementləri (autizm fonunda).
• Tibbi: nutrisional korreksiya; ağır halda enteral qidalanma.
• Komorbid narahatlıq üçün SSRİ; spesifik FDA təsdiqli ARFID üçün preparat yox.

1. ARFID üçün KDT (CBT-AR — CBT for ARFID) — Thomas J.J. — Manualizə edilmiş; sensor, low interest, qorxu alt-tiplərinə uyğun protokollar.
2. FBT-ARFID — Ailənin qida ekspozisiyasında roluna fokus.
3. Pilləli Qida Ekspozisiyası — Yeni qidanın baxma → toxunma → dadma → udma pillələri.
4. Doqquz Maddəli ARFID Skrininqi (NIAS — Nine Item ARFID Screen) — 3 alt-tipi skrining.

9. Proqnoz

• Multidisiplinarlı yanaşma ilə əksər pasiyentlərdə yaxşılaşma.
• Autizm və OKP fonunda uzunmüddətli izləmə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «ARFID sadəcə »picky eating«-dir»

Sübut: Klinik diaqnoz əhəmiyyətli funksional pozulma və ya nutrisional çatışmazlıq tələb edir.

Mif 2: «Pasiyenti aclıqla yeyə məcbur etmək olar»

Sübut: aclıq strategiyası ARFID-də effektsizdir və ailə-uşaq münasibətinə zərər verir; pilləli ekspozisiya tövsiyə olunur.

Mif 3: «ARFID anorexia-nın »yüngül forması«-dır»

Sübut: ayrı klinik vahid; bədən imajı pozuntusu və çəki qorxusu yoxdur; müdaxilə fərqlidir.

Mif 4: «Autizm fonunda ARFID müalicə oluna bilməz»

Sübut: sensor inteqrasiya və davranış yanaşmaları autizm fonunda da effektivdir.

Mif 5: «Pasiyent »böyüdükdə keçər""

Sübut: müalicəsiz davam edə bilər; erkən müdaxilə nutrisional komplikasiyaların qarşısını alır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B85 ARFID. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. 2017/2020.
4. Thomas J.J., Eddy K.T. Cognitive-Behavioral Therapy for ARFID. Cambridge Univ Press; 2018.
5. Zickgraf H.F., Ellis J.M. Initial validation of the Nine Item Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder Screen (NIAS). Appetite 2018;123:32–42.